Στη διάρκεια της πενταετούς προετοιμασίας έπεσαν πάρα πολλά δισεκατομμύρια ευρώ, με το ακριβές ύψος τους να είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Τα χρήματα αυτά πήγαν στις αναστηλώσεις των τριών κέντρων του ρωσικού μοναχισμού στο Άγιον Όρος: της Ιεράς Μονής Παντελεήμονος, της Μονής του Ξυλουργού (σημερινή Σκήτη του Ξυλουργού, από την οποία ξεκίνησε ο ρωσικός μοναχισμός) και του Παλαιομονάστηρου (ενδιάμεσος σταθμός του ρωσικού μοναχισμού στο Άγιον Όρος). Ιδιαίτερα η ρωσική Μονή Παντελεήμονος, σε αντίθεση με τις άλλες μονές του Αγίου Όρους, έχει την τύχη να λαμβάνει χρήματα από πολλές πηγές. Συγκεκριμένα παίρνει χρήματα από το ρωσικό και το ουκρανικό κράτος, το ελληνικό (όπως και οι υπόλοιπες 19 μονές), την ΕΕ, και από πολλούς Ρώσους και Ουκρανούς ολιγάρχες. Eπειδή πίσω από τους αριθμούς υπάρχει και η ουσία, οι αναστηλώσεις των τριών μονών ήταν απαραίτητες και το αποτέλεσμά τους υπήρξε εξαιρετικό. Στα θετικά που επίσης μπορούμε να κρατήσουμε είναι πως, ύστερα από μια περίοδο έντασης που υπήρξε το 2005 στη Μονή Παντελεήμονος ανάμεσα σε Ρώσους και Ουκρανούς μοναχούς, εδώ και αρκετό καιρό τα πνεύματα στο μοναστήρι έχουν ηρεμήσει.

image5.jpg

Εργασίες στο Παλαιμονάστηρο την παραμονή της άφιξης του Κυρίλλου. [Αχιλλέας Πατσούκας] 

Ένα εύλογο ερώτημα που θέτουν αρκετοί είναι γιατί ήταν τόσο σημαντικό το Άγιον Όρος και οι εορτασμοί των 1.000 χρόνων για τη Ρωσία και συγκεκριμένα για τον Πούτιν. Το Άγιον Όρος έχει μυθική διάσταση στο μυαλό ενός λαού που επί πολλά χρόνια του απαγόρευαν να περνάει ακόμα και έξω από εκκλησίες, ενώ δεν πρέπει να παραβλέπουμε πως αποτελεί και τη ζωντανή συνέχεια του Βυζαντίου, κάτι που για τους Ρώσους έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς ήταν ένας βυζαντινός αυτοκράτορας, ο Βασίλειος Β΄ο Βουλγαροκτόνος, που βάφτισε χριστιανό το 988 μ.Χ. τον βασιλιά Βλαδίμηρο των Ρως, δίνοντάς τους τη σημερινή θρησκεία τους. Υπάρχει μια ακόμα παράμετρος, η οποία τονίστηκε ελάχιστα κατά τη διάρκεια των εορτασμών. Από το Άγιον Όρος και συγκεκριμένα από τον Άγιο Σάββα, ουσιαστικά μεταλαμπαδεύτηκε ο μοναχισμός στη Ρωσία και συγκεκριμένα στη Λαύρα του Κιέβου. Όλα λοιπόν αυτά τα ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα, σε συνδυασμό με το συντηρητικό ορθόδοξο προφίλ που έχει καλλιεργήσει ο Ρώσος πρόεδρος μαζί με την κυβέρνηση του στα μάτια της ρωσικής κοινωνίας, εξηγούν το γιατί η Ρωσία ξόδεψε τόσο χρόνο και χρήμα για την προετοιμασία της επετείου.

Πολλές μέρες πριν φτάσουν διαδοχικά στο Άγιον Όρος ο Πατριάρχης Μόσχας και πασών των Ρωσιών Κύριλλος και ο Πούτιν, είχε εγκατασταθεί στο Περιβόλι της Παναγίας η ελίτ των πρακτόρων τους. Μια “ομάδα προστασίας”, μάλιστα πολύ σκληρότερη από εκείνη του Βλαντίμιρ Πούτιν, διαθέτει και ο Κύριλλος. Με τα χρονόμετρα στα χέρια έλεγχαν τις αποστάσεις όλων των διαδρομών. Τόσο της διαδρομής από την οποία θα ερχόταν ο Πούτιν στη Δάφνη (λιμάνι του Αγίου Όρους), όσο και των εσωτερικών διαδρομών που πιθανόν να έκανε. Όλες αυτές οι πρόβες γίνονταν σε συνεργασία με τους δορυφόρους. Ήταν μια διαδρομή υψηλής επικινδυνότητας σε σχέση με αυτές που κάνει συνήθως ο Ρώσος πρόεδρος, αφού έφτασε σε μια πόλη που δεν ήταν η πρωτεύουσα, μπήκε σε αυτοκίνητο και διένυσε 120 χιλιόμετρα σε δασώδη περιοχή που ήταν πολύ δύσκολο να ελεγχθεί, ενώ μετά έπρεπε να μπει και σε πλοίο, σε μια θαλαμηγό της σχολής Ναυτικών Δοκίμων, που τον οδήγησε στον τελικό του προορισμό. Ενδεικτικό είναι το γεγονός πως το πρόγραμμα του Πούτιν στο Άγιον Όρος άλλαξε τουλάχιστον τρεις φορές. Μέχρι και την Τετάρτη, επρόκειτο να φτάσει στη Δάφνη από το Πόρτο Καρράς, το απόγευμα όμως της Πέμπτης αποφασίστηκε να επιστρέψουν στο αρχικό πλάνο και ο Ρώσος πρόεδρος να ξεκινήσει από το λιμάνι της Τρυπητής, καθώς η συγκεκριμένη διαδρομή θεωρήθηκε ασφαλέστερη. Βέβαια ουδείς γνωρίζει αν η διαρροή περί Πόρτο Καρράς έγινε εσκεμμένα. Άλλη μια ξαφνική αλλαγή έγινε μέσα στο ίδιο το Όρος: ενώ μέχρι τις αρχές της προηγούμενης εβδομάδας επρόκειτο, ύστερα από την απαραίτητη από το πρωτόκολλο επίσκεψη του στις Καρυές (πρωτεύουσα Αγίου Όρους), να πάει οδικώς στην Ιερά Μονή Παντελεήμονος και ενδιάμεσα να σταματήσει στη Μονή του Ξυλουργού και το Παλαιομονάστηρο (στον ίδιο δρόμο είναι όλα), τελικά οι μυστικές υπηρεσίες αποφάσισαν να κάνει έναν ολόκληρο κύκλο, να επιστρέψει δηλαδή στη Δάφνη και από εκεί δια θαλάσσης να επισκεφθεί το ρωσικό μοναστήρι.

img_0141.jpg

Βατραχάνθρωποι του ρωσικού πολεμικού ναυτικού στον αρσανά της ρωσικής μονής.

Ρωτήσαμε την πλέον έγκυρη πηγή από το Κρεμλίνο να μας εξηγήσει για ποιο λόγο το συγκεκριμένο ταξίδι του Πούτιν στο Άγιο Όρος τους βασάνισε πολύ περισσότερο από το αντίστοιχο του 2005. Η απάντηση ήταν αποστομωτική: «Η Τουρκία είναι πολύ κοντά σας και η σχέση μας μαζί της δεν έχει καμία σχέση με εκείνη του 2005». Πέραν την εξήγησης αυτής από το Κρεμλίνο, γίνεται αντιληπτό πως αν κάποιος ήθελε να δολοφονήσει τον Ρώσο πρόεδρο θέλοντας ταυτόχρονα να δώσει και έναν συμβολισμό, το Άγιον Όρος αποτελούσε το ιδανικό μέρος.Ταυτόχρονα λοιπόν με τους ρωσικούς δορυφόρους που χτένιζαν την ευρύτερη περιοχή της Χαλκιδικής, αλλά και το ρωσικό υποβρύχιο που έπλεε στα νερά της, οι άνδρες των μυστικών υπηρεσιών έκαναν φύλλο και φτερό τις Καρυές. Συγκεκριμένα, τα ελάχιστα μαγαζάκια που έχει ο μήκους πενήντα μέτρων δρόμος στην πρωτεύουσα της μοναστικής πολιτείας χτενίστηκαν από καλά εκπαιδευμένους άνδρες, οι οποίοι έλεγχαν ακόμα και τα ξύλινα κουφώματα για να δουν αν υπάρχει κάποια βόμβα εντός τους. Σε ρόλο πρακτόρων και Ρώσοι “ιερείς” που από χιλιόμετρα έκαναν μπαμ ότι δεν ήταν αληθινοί ιερωμένοι. Μάλιστα, όσοι ηγούμενοι παρευρέθηκαν στη θεία λειτουργία της Κυριακής στην Ιερά Μονή Παντελεήμονος, στην οποία προεξάρχων ήταν ο Ρώσος Πατριάρχης, δεν πίστευαν στα μάτια τους όταν αντίκρισαν Ρώσους ιερείς με άμφια και ακουστικά ενδοσυνεννόησης μέσα στο ιερό, ενώ μια αγκωνιά έφαγε και ο υπογράφων από “ιερέα”, μέλος της συνοδείας του Πατριάρχη Κυρίλλου, την στιγμή που ο τελευταίος έμπαινε στο ναό του Πρωτάτου, το μεσημέρι της Πέμπτης.

image3_3.jpg

Όλοι θέλουν να κρατήσουν μια ανάμνηση από την άφιξη του Κυρίλλου στις Καρυές. [Αχιλλέας Πατσούκας]

Τα δρακόντεια μέτρα ασφαλείας είχαν ως αποτέλεσμα να απαγορευτεί η είσοδος εντός της εκκλησίας του ρωσικού μοναστηριού στον Ιβάν Σαββίδη, αλλά και σε μεγάλο οινοπαραγωγό, στη δοξολογία που έγινε το Σάββατο παρουσία του Πούτιν. Ο Σαββίδης, που ούτε στην Ιερά Κοινότητα κατάφερε να προσεγγίσει τον Πούτιν, όπως διακαώς επιθυμούσε, “έχασε” αρκετά από την εικόνα που θέλει να παρουσιάζει στην Ελλάδα σχετικά με τη σχέση του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Ο τελευταίος φυσικά και γνωρίζει τον πρόεδρο του ΠΑΟΚ, αλλά εδώ και τέσσερα περίπου χρόνια τον κρατάει αρκετά μακριά του.Ο μοναδικός ηγούμενος που ήταν στη δοξολογία με τον Πούτιν στο ρωσικό μοναστήρι ήταν ο γέροντας της Μονής Βατοπαιδίου, Εφραίμ, με τον οποίον ο Ρώσος πρόεδρος είχε θερμότατο τετ-α-τετ στις Καρυές. Τι ειπώθηκε; Επειδή η συνωμοσιολογία κυλάει στο αίμα του λαού μας, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε ότι η συζήτησή τους δεν εστιάστηκε στο πώς θα πάρουμε πίσω την Πόλη και την Αγιά Σοφιά, αλλά είχε καθαρά πνευματικό χαρακτήρα.

Οι πέντε περίπου ώρες της επίσκεψης του Βλαντίμιρ Πούτιν στο Άγιον Όρος σίγουρα υπήρξαν η πιο ευχάριστη επίσκεψή του στο εξωτερικό την τελευταία δεκαετία. Το μοναδικό που σίγουρα τον κούρασε, ενδεχομένως τον εξόντωσε, ήταν η προσφώνηση που του έκανε ο εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Μητροπολίτης Μιλήτου Απόστολος, η οποία πέραν του ότι ήταν κάτι παραπάνω από ξύλινη, δεν είχε τελειωμό. Αρκετοί από τους παρόντες μάλιστα αστειεύονταν, λέγοντας πως αυτό που δεν κατάφερε η Δύση με τις κυρώσεις, να βγάλει δηλαδή νοκ άουτ τον Πούτιν, το κατάφερε ο Μιλήτου με την ατελείωτη ομιλία του. Παρά τις πολλές διαφωνίες ανάμεσα στους Πατριάρχες Βαρθολομαίο και Κύριλλο, στα θετικά που μπορούμε να κρατήσουμε είναι τα πολύ καλά λόγια για τον Οικουμενικό Πατριάρχη που μετέφερε ο Πούτιν στους αγιορείτες πατέρες, όπως μας είπαν Ρώσοι διπλωμάτες. Καλά λόγια τα οποία είπε περισσότερες από δύο φορές.

Η επίσκεψη του Πούτιν έγινε και για να λάβει προσωπικά δύναμη, καθώς μπροστά του έχει να ανέβει Γολγοθά, μιας και η περίοδος που διανύει η Ρωσία και αυτή που ακολουθεί είναι εξαιρετικά δύσκολες. Από τη μια βλέπει να χάνει από τη Δύση τη μάχη της Λατινικής Αμερικής, καθώς μετά την Αργεντινή και τη Βραζιλία, οι οποίες πέρασαν ξανά στη σκεπή των ΗΠΑ μετά από πέντε περίπου χρόνια που τις έλεγχε η Μόσχα, η επιρροή της και στη Βενεζουέλα φαίνεται να σιγοσβήνει. Την ίδια στιγμή, με τη ρωσική οικονομία να δέχεται πολύ σοβαρούς κραδασμούς και τα μέτωπα της Συρίας και της Ουκρανίας να μένουν ορθάνοιχτα, ο Πούτιν ελπίζει να περάσει το προσωπικό crash test των κοινοβουλευτικών εκλογών του Σεπτεμβρίου.

image2_2.jpg

Ο ηγούμενος Ιερεμίας, στα 102 του ο γηραιότερος μοναχός στην Αθωνική Πολιτεία, ήταν και ο οικοδεσπότης του Πούτιν.

Σε πολιτικό επίπεδο, αν πρέπει να κάνουμε μια αποτίμηση για το τι τελικά άφησε η επίσκεψη Πούτιν στην Ελλάδα, μπορούμε να πούμε πως, αφού σταμάτησαν τα χονδροειδέστατα ψέματα της κυβέρνησης για τα 5 δισεκατομμύρια ευρώ που από μέρα σε μέρα θα έφταναν, όπως και για την ένταξη της Ελλάδας στους BRICS, πλέον οι διμερείς μας σχέσεις εστιάζονται στον τουρισμό και τον πολιτισμό, τους μοναδικούς τομείς που πραγματικά μπορούν να προχωρήσουν χωρίς πιέσεις από τη Δύση.Όσο για ορισμένους που φαντάζονται αγωγούς και ρωσικές βάσεις στο Αιγαίο, όσο πιθανόν είναι να γίνει μοναχός στο Άγιον Όρος ο Αλέξης Τσίπρας, άλλο τόσο πιθανόν είναι να δούμε ποτέ αγωγούς και ρωσικές βάσεις στη χώρα μας. Όσο για το τι κράτησε ο υπογράφων από την πενθήμερη παραμονή του στο Άγιον Όρος, αυτό δεν είναι άλλο από την ασκητική-βιβλική μορφή του υπεραιωνόβιου ηγούμενου του ρωσικού μοναστηριού, γέροντα Ιερεμία.

Η γραφή του ονόματος στο συμβόλαιο είναι παραπλανητική. Μπορεί το όνομα να το βρεις γραμμένο και Γκρόμαν η Γρόμαν. Η οικογένεια είναι γνωστή και έχει παίξει ρόλο στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Οι Grohmann ήταν Γερμανοί που είχαν έρθει από την Ανατολική Πρωσία, που σήμερα ανήκει στην Πολωνία. Η οικογένεια άρχισε να ασχολείται με την εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος και το 1884 o ορυκτολόγος Αιμίλιος (Εμίλ) Γκρόμαν απέκτησε από την πτωχευμένη γαλλική εταιρεία Serifos-Spilialeza, χωρίς σχεδόν καθόλου κεφάλαιο, τα δικαιώματα εξόρυξης στο ορυχείο της Σερίφου με μόνη υποχρέωση να καταβάλει ένα συμβολικό ποσό στο ελληνικό κράτος.Οι συνθήκες στα μεταλλεία, που ήταν πλούσια σε ορυκτό πλούτο, ήταν απάνθρωπες. Οι εργάτες πέθαιναν από τις κακουχίες στις στοές (για χρόνια αργότερα ανακαλύπτονταν σκελετοί), αλλά αυτό δεν εμπόδισε πάνω από 2.000 ανθρώπους από όλη την Ελλάδα, κυρίως από τα γύρω κυκλαδίτικα νησιά, να πάνε στη Σέριφο για να εργαστούν στα ορυχεία Γκρόμαν στο Μεγάλο Λιβάδι. Μέχρι που το 1916 ο αναρχικός Κωνσταντίνος Σπέρας οργάνωσε στο νησί την πρώτη απεργία σε ελληνικό έδαφος για την καθιέρωση του οκταώρου –παράλληλα οι εργάτες απαιτούσαν τη βελτίωση των άθλιων συνθηκών εργασίας. Προκειμένου να κατασταλεί η απεργία, ο Γεώργιος Γκρόμαν, γιος του Αιμίλιου που είχε απoβιώσει το 1906, ζήτησε βοήθεια από τη Χωροφυλακή. Η απόβαση 30 χωροφυλάκων από την κοντινή Τζιά είχε ως αποτέλεσμα την αιματηρή σύρραξη της 21ης Αυγούστου και το θάνατο τεσσάρων εργατών. Η εκπομπή Μαρτυρίες της ΕΡΤ έχει κάνει αφιέρωμαΔείτε το αφιέρωμα στην ταινιοθήκη της ΕΡΤστην ιστορική για το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα απεργία.

file0004.jpg

O Γεώργιος Γκρόμαν, ο οποίος είχε γεννηθεί στην Ελλάδα, απέκτησε επτά παιδιά με τη σύζυγό του, Ισμήνη Ζάννου. Τα έστειλε να σπουδάσουν στην Γερμανία και δύο από αυτά ήρθαν στην Ελλάδα κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ντυμένα με την στολή του γερμανικού στρατού –ο ένας είχε την ευθύνη του ανεφοδιασμού του γερμανικού στρατού με φρέσκα λαχανικά από την Κρήτη.Δεν ήταν όμως και τα επτά παιδιά του Γκρόμαν στο ίδιο μήκος κύματος. Ο Ροδόλφος (Ρούντι) πολέμησε ενάντια στους Ιταλούς στην Αλβανία, ενώ και τα μικρότερα αδέλφια του «πάλευαν ανάμεσα στις δύο ταυτότητες, την ελληνική και τη γερμανική» όπως εξομολογήθηκε στο inside story μέλος της οικογένειας.Όταν η Ελλάδα απελευθερώθηκε, οι περισσότεροι γιοι ακολούθησαν τον γερμανικό στρατό και τον πατέρα τους, που κατηγορήθηκε ως συνεργάτης των κατοχικών δυνάμεων, πίσω στην ανατολική Γερμανία. Όταν λίγους μήνες αργότερα αυτή καταλήφθηκε από τους Ρώσους, οι Γκρόμαν πήγαν στη Δυτική Γερμανία. Ο Ρούντι έμεινε πίσω κι έγινε Έλληνας υπήκοος, διατηρώντας έτσι κομμάτι της ιδιοκτησίας της οικογένειας στο Λεμονοδάσος του Πόρου, το οποίο είχε αγοράσει ο Γεώργιος το 1918 και όπου οι Γκρόμαν περνούσαν τα καλοκαίρια.Τον χειμώνα τον περνούσαν στην περίφημη Βίλα Γκρόμαν στο Καλαμάκι –εκεί όπου χτίστηκε αργότερα το σπίτι του φίλου μου–, η οποία μετά τον πόλεμο κηρύχθηκε εχθρική ιδιοκτησία και αρχικά φιλοξένησε ανάπηρους πολέμου. Ήταν ένα δίπατο σπίτι πνιγμένο στα δέντρα (κυρίως λεμονιές), με χωμάτινο γήπεδο τένις και ανεμπόδιστη θέα στη θάλασσα. Το κτήμα ήταν πολύ μεγαλύτερο, και περιλάμβανε την έκταση όπου σήμερα βρίσκεται το νεκροταφείο.

Με την απελευθέρωση, οι νικητές Βρετανοί ξεκίνησαν να ενταφιάζουν στην έκταση δίπλα στη βίλα τους στρατιώτες τους που έπεσαν κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο του 1944-1945. Ένα βίντεο του 1946 δείχνει το λόφο του συμμαχικού νεκροταφείου να έχει καλυφθεί από ξύλινους σταυρούς και τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό με τον αρχηγό των βρετανικών δυνάμεων στην Ελλάδα, στρατηγό Σκόμπι, να φθάνουν στο Καλαμάκι για να αποτίσουν φόρο τιμής στους πεσόντες της βρετανικής αυτοκρατορίας. Στο βάθος, πίσω από τα δέντρα, ξεχωρίζει η επιβλητική βίλα Γκρόμαν.

 Θα περάσουν έξι χρόνια έως ότου παραχωρηθούν –στις 30 Ιουνίου του 1952 με απόφαση του βασιλιά, του υφυπουργού Οικονομικών Γεωργίου Γρηγορίου και του υπουργού Εξωτερικών Ευάγγελου Αβέρωφ– στην Αυτοκρατορική Επιτροπή Πολεμικών Τάφων «εν Καλαμακίω 39.510 μέτρα» (κάπου 40 στρέμματα), δηλαδή το μεγαλύτερο μέρος της δημευμένης «εχθρικής περιουσίας», για τη δημιουργία νεκροταφείου για όλους τους στρατιώτες της Κοινοπολιτείας που έπεσαν κατά τον Β΄ΠΠ. O Γαλλοκαναδός Louis de Soissons σχεδίασε το κοιμητήριο κοντά στην εκβολή του ρέματος της Πικροδάφνης, με πρόσοψη στη λεωφόρο Ποσειδώνος. Εκεί μεταφέρθηκαν τα οστά στρατιωτών των χωρών της πρώην βρετανικής αυτοκρατορίας από πεδία των μαχών και νεκροταφεία όλης της Ελλάδας.O Μανώλης Τσούλος είναι ο άνθρωπος που έχει σήμερα την ευθύνη για την έκταση των 35 στρεμμάτων με τους 2.029 τάφους. «Πρόκειται στην ουσία για τέσσερα νεκροταφεία» λέει στο inside story. Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα μικρό συγκρότημα τάφων από τον Κριμαϊκό πόλεμο του 1853-6, όταν η Ελλάδα είχε πάρει το μέρος της Ρωσίας και οι αντίπαλοι Άγγλοι απέκλεισαν τον Πειραιά. Οι υπήκοοί τους που σκοτώθηκαν εκεί μεταφέρθηκαν στο συμμαχικό νεκροταφείο το 1966.Στο χώρο υπάρχει κι ένα κενοτάφιο για τους 74 υπηκόους της ενιαίας Ινδίας (Ινδοί και Πακιστανοί είναι θαμμένοι πλάι-πλάι) που πολέμησαν μαζί με τους στρατιώτες από άλλες έξι χώρες της Κοινοπολιτείας που συντηρούν εδώ τάφους. Στο κενοτάφιο υπάρχουν μόνο στάχτες, σε μικρά μπετονένια κουτιά κάτω από επιτύμβιες στήλες.Συγκινητικοί είναι οι 596 τάφοι των άγνωστων νεκρών –«known unto God», γνωστών στο Θεό, όπως είναι χαραγμένο στις μαρμάρινες πλάκες. Οι στρατιώτες αυτοί βρέθηκαν χωρίς ταυτότητες και κατά περιπτώσεις ενταφιάστηκαν μαζί με άλλους σε πολλά μέρη της Ελλάδας πριν μεταφερθούν τα οστά τους εδώ. «Θυμάμαι όταν ο πατέρας μου ήταν αρχικηπουρός κι εγώ κηπουρός, την περίοδο 1994-95, όταν μετέφεραν τα οστά ενός Νεοζηλανδού από την Κρήτη» λέει ο Τσούλος.

_dm73592w.jpg

Πᾶσα γῆ τάφος

Πλάι σε όλους αυτούς υπάρχουν και οι επώνυμοι νεκροί, οι «επιφανείς» που θα έλεγε ο Θουκυδίδης, οι συγγενείς και φίλοι των οποίων μπορούν να συνδεθούν με την ανάμνηση των δικών τους πιο άμεσα και ανεμπόδιστα, αφού τα υπολείμματα είναι ταυτισμένα με τα πρόσωπα. Η ανάμνηση για κάποιον που έχει σκοτωθεί στον πόλεμο –αυτό μαθαίνεις σε αυτούς εδώ τους τάφους– είναι ένα περίεργο πράγμα. Έτσι, οι συγγενείς του οδηγού GE Isaac που υπηρέτησε στις διαβιβάσεις (signals) και έπεσε στα 21 του χρόνια στην Αθήνα των Δεκεμβριανών, στις 28 Δεκεμβρίου 1944, γράφουν στην επιτύμβια στήλη του: «A foreign grave/ is a painful thing/ where loving hands/ no flowers can bring» («Ένας τάφος στα ξένα/ είναι επώδυνο πράγμα/ εκεί τα χέρια που αγαπούν/ δεν μπορούν να φέρουν λουλούδια»).Η γυναίκα και τα παιδιά του μηχανικού EC Green, που σκοτώθηκε στα 47 του στις 6 Μαρτίου 1947, γράφουν: «A day to remember/ sad to recall/ without farewell/ he left us» («Μια μέρα να θυμόμαστε/ λυπηρή η ανάκλησή της/ χωρίς αντίο/ μας άφησε»).

_dm73455.jpg

Σε όλα τα στρατιωτικά νεκροταφεία της Κοινοπολιτείας ανά τον κόσμο (στην Ελλάδα βρίσκονται 22) είναι χαραγμένο ένα σύνθημα, που φέρει την σφραγίδα ενός διάσημου Βρετανού και κρύβει μια από τις χιλιάδες λυπηρές ιστορίες του πολέμου. Όταν ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ έχασε το 1915 στη μάχη του Λόος στη βόρεια Γαλλία τον μοναχογιό του, ΤζακΟ πόνος του Κίπλινγκ για το γιο του έχει γίνει ταινία με τίτλο “My Boy, Jack”, κατηγόρησε τον εαυτό του για την απώλεια. Μάλιστα, στο ποίημα Epitaphs of the War έγραψε:«If any question why we diedTell them, because our fathers lied»(«Αν απορεί κανείς γιατί πεθάναμεΠείτε τους, επειδή οι πατεράδες μας είπαν ψέματα»)

Ως αποτέλεσμα των βαρύτατων ενοχών του, ο Κίπλινγκ, που είχε υποστηρίξει με πάθος τη συμμετοχή της Μεγάλης Βρετανίας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, επέλεξε τον στίχο που ενώνει την μοίρα όλων εκείνων που αναπαύονται στο χώμα του Αλίμου, επώνυμων και ανώνυμων: «Their name liveth for evermore» («Το όνομά τους θα ζει για πάντα»). Ανήκει στα Απόκρυφα της Παλαιάς Διαθήκης και ο Κίπλινγκ τον διάλεξε για να κοσμεί όλα τα στρατιωτικά νεκροταφεία όταν ήταν μέλος της Commonwealth War Graves CommissionΗ ιστοσελίδα της CWGC. Πώς βρέθηκε ο μεγάλος λογοτέχνης στην επιτροπή; Ο γιος του ανήκε στο 75% των πεσόντων της μάχης του Λόος που δεν μπόρεσαν να ταυτοποιηθούν κι έτσι θάφτηκε σε ανώνυμο τάφο. Έψαξε σαν τρελός όσο ζούσε για να βρει κάποιο ίχνος του, αλλά μάταια. Ο τάφος του Τζον Κίπλινγκ ανακαλύφθηκε τελικά το 1992, 77 ολόκληρα χρόνια μετά τη μάχη που του κόστισε τη ζωή και δεκαετίες μετά το θάνατο του πατέρα του.Στα στρατιωτικά νεκροταφεία της Κοινοπολιτείας είναι θαμμένοι άνθρωποι από πολλές χώρες του κόσμου, ανάμεσά τους και 393 Έλληνες που πολέμησαν κατά των δυνάμεων του Άξονα στη Μέση Ανατολή. Αλλά στο συμμαχικό νεκροταφείο του Φαλήρου, πλάι σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, που ήταν όλοι τότε υπήκοοι του βρετανικού Στέμματος, είναι θαμμένοι Ινδοί, Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί, Εβραίοι και Παλαιστίνιοι και φυσικά Βρετανοί.Στις αρχές της εβδομάδας, τη μεγάλη Δευτέρα, ήταν η μέρα των Αυστραλών να θυμηθούν τους δικούς τους νεκρούς, του Πρώτου και του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, και ήταν όμορφο που ένας αναπληρωτής υπουργός Αμύνης της αριστεράς, ο Δημήτρης Βίτσας, απέτισε φόρο τιμής στους Βρετανούς πεσόντες στα Δεκεμβριανά. Ο Γερμανός επιτετραμμένος κατέθεσε το δικό του στεφάνι τιμώντας εκείνους που σκοτώθηκαν πριν 75 και πριν 100 χρόνια πολεμώντας ενάντια στη χώρα του, ενώ ο Τούρκος πρέσβης θύμισε τη φράση του Μουσταφά Κεμάλ για όσους έχασαν τη ζωή τους στην Καλλίπολη –ανάμεσά τους χιλιάδες Αυστραλοί: «Από την στιγμή που κείτονται στη γη μας, είναι κι αυτοί γιοι μας».

_dm73531w.jpg

_dm73621.jpg

Τα λουλούδια ήταν προσεκτικά κλαδεμένα, το γκαζόν κουρεμένο, τα παρτέρια πεντακάθαρα χάρη στον Τσούλο και την ομάδα του και όταν κατέθεσε και ο τελευταίος επίσημος το δικό του στεφάνι, η Αυστραλή στρατιωτική ακόλουθος για τη Νότια Ευρώπη κάλεσε όσους πολίτες ήθελαν να τιμήσουν κάποιον δικό τους να πλησιάσουν στο μνημείο με την επιγραφή «Their name liveth for evermore». Τότε, τέσσερις γυναίκες από την Αυστραλία πλησίασαν το μνημείο με δύο στεφάνια, πολύ πιο συγκινημένες από όλους τους επισήμους.

Μετά από 75 χρόνια

Τις βρήκα μετά και τις ρώτησα τι τις έφερε στη χώρα μας και σε αυτήν τη γωνιά της παραλιακής. Άρχισαν να μου αραδιάζουν ονόματα ελληνικών τοποθεσιών: Βεύη, Φλώρινα, Μπράλος, Μέγαρα, Κρήτη. Οι πατεράδες τους ήρθαν στις αρχές Απριλίου του 1941 για να μας βοηθήσουν να σταματήσουμε τη γερμανική προέλαση. Ήταν μια μάχη άνιση. Η Λόρελ Μπάση είναι θυγατέρα του Τσαρλς Μπάρνετ που συνελήφθη από τους Γερμανούς στη Βεύη και κρατήθηκε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων στην Αυστρία «έως το τέλος του πολέμου» όπως μας λέει. «Αιχμαλωτίσθηκε πριν 75 ακριβώς χρόνια. Ήρθα εδώ, είμαι τρεις εβδομάδες εδώ για να ακολουθήσω τα ίχνη του». Ο πατέρας της επέστρεψε ταλαιπωρημένος αλλά ζωντανός από τον πόλεμο. Τη ρωτάμε αν βρήκε κάτι μετά από 75 χρόνια και απαντάει με μια βεβαιότητα που δεν αφήνει περιθώριο αμφισβήτησης: «Βρήκα τη θέση από την οποία πολεμούσε στη Βεύη». Η Ρόξον Σκοτ, κόρη του πυροβολητή Γκλεν Σκοτ, λέει ότι βρήκε το μέρος στα Μέγαρα από το οποίο ο πατέρας της σάλπαρε για την Κρήτη.

_dm73404.jpg

Αριστερά η Τζιλ Ρόουζ και δεύτερη από δεξιά η Λόρελ Μπάση, που ήρθαν να τιμήσουν τους πατεράδες τους που αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς καθώς υπερασπίζονταν το ελληνικό έδαφος .

Την ώρα που μιλάμε με τις δύο γυναίκες, μια τρίτη πετάγεται: «Εμένα δεν θα με ρωτήσετε γιατί είμαι εδώ;» Η Τζιλ Ρόουζ και ο αδελφός της Ντον Πρίτσαρντ ήρθαν στην Ελλάδα για να τιμήσουν την μνήμη του πατέρα τους, Νιλ Πρίτσαρντ, ο οποίος αιχμαλωτίστηκε στην Κρήτη από τους Γερμανούς και βρέθηκε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων στην Πολωνία. «Βρήκαμε την παραλία κάτω από τα Σφακιά όπου αιχμαλωτίστηκε» λένε.Δεν έχει σημασία πόσο μικρή η μεγάλη είναι η ιστορία του καθενός από εκείνους που βρέθηκαν εδώ αυτήν την ανοιξιάτικη μέρα. Ούτε αν οι δικές τους αναμνήσεις συνδέονται με τα ίχνη εκείνων που βρίσκονται μέσα στα μικρά μπετονένια κιβώτια, κάτω από τις επιτύμβιες πλάκες. Σημασία έχει ότι η μνήμη μπορεί να κινητοποιεί σε τέτοιο βαθμό τους ανθρώπους 75 χρόνια μετά, να ορμάει στις ζωές τους και με έναν τρόπο να τις καθορίζει. Ακόμα.

Τάσος Τέλλογλου

Παρουσιάζει εκπομπή έρευνας στο Star Channel από το 2013. Μετά από 7 χρόνια ως ανταποκριτής για ελληνικά μέσα ενημέρωσης στη Γερμανία, συνεργάστηκε με την εκπομπή Μαύρο Κουτί και από το 2004 ως το 2007 ήταν αρχισυντάκτης της εκπομπής Φάκελοι, στην οποία εργάστηκε μέχρι το 2013. 

Δημήτρης Μιχαλάκης

Γεννήθηκε (1977) στην Ελευσίνα. Σπούδασε φωτογραφία στη Focus. Οι φωτογραφίες του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις (Spiegel, Die Zeit, Rolling Stones Magazine, Le Monde, Washington Post, International NY Times). Έχει κάνει αποστολές σε πολλές χώρες.