ΟΡΕΙΝΟΣ

Η φράση «ούτε η πενία καλόν ούτε ο πλούτος φαύλος, αλλά η χρήσις μετά της διαθέσεως του χρωμένου» κρύβει μέσα της μια από τις πιο διαχρονικές αλήθειες της ανθρώπινης ζωής.
Ούτε η φτώχεια είναι από μόνη της αρετή ούτε ο πλούτος από μόνος του διαφθορά. Η ηθική αξία δεν βρίσκεται στα πράγματα, αλλά στον τρόπο που τα χρησιμοποιεί ο άνθρωπος.

Συχνά οι κοινωνίες εξιδανικεύουν την ένδεια σαν να γεννά αυτόματα την καθαρότητα και αντιμετωπίζουν τον πλούτο περίπου ως ύποπτο. Όμως η ιστορία διαψεύδει και τις δύο απλουστεύσεις. Υπήρξαν φτωχοί μικρόψυχοι και πλούσιοι μεγαλόψυχοι· άνθρωποι χωρίς τίποτε που έγιναν σκληροί και άνθρωποι με αφθονία που στάθηκαν ευεργέτες ολόκληρων κοινωνιών.

Ο πλούτος λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός. Δεν δημιουργεί πάντα τον χαρακτήρα· συχνά τον αποκαλύπτει. Στα χέρια ανθρώπου άπληστου γίνεται εργαλείο αλαζονείας και εξουσίας. Στα χέρια ανθρώπου με παιδεία και αίσθημα ευθύνης μετατρέπεται σε δημιουργία, προσφορά και πολιτισμό. Το ίδιο ισχύει και για την πενία. Μπορεί να γεννήσει αξιοπρέπεια και αγώνα, αλλά μπορεί επίσης να γεννήσει φθόνο, μνησικακία ή παραίτηση.

Η κρίσιμη λέξη της φράσης είναι η «διάθεσις». Δηλαδή η εσωτερική ποιότητα του ανθρώπου. Η στάση της ψυχής απέναντι στη δύναμη, στα αγαθά, στις δυνατότητες που του δίνονται. Γιατί τελικά ο άνθρωπος δεν κρίνεται τόσο από όσα κατέχει όσο από όσα υπηρετεί μέσω αυτών.

Όπως ένα μαχαίρι μπορεί να γίνει είτε εργαλείο χειρουργού είτε όπλο εγκλήματος, έτσι και ο πλούτος ή η φτώχεια αποκτούν νόημα μόνο μέσα από την ανθρώπινη χρήση τους. Εκεί βρίσκεται η αληθινή ηθική δοκιμασία: όχι στο «πόσα», αλλά στο «πώς».

Η φράση που αποδίδεται στον William Wallace* δεν μιλά για τον θάνατο. Μιλά για τη ζωή. Για εκείνη τη λεπτή, αλλά καθοριστική διαφορά ανάμεσα στο να υπάρχουμε και στο να ζούμε.

Όλοι περνάμε από τον κόσμο. Μετράμε χρόνια, υποχρεώσεις, επιτυχίες, αποτυχίες, απώλειες. Όμως το ερώτημα δεν είναι πόσο χρόνο μας δόθηκε, αλλά τι κάναμε με αυτόν. Αν ζήσαμε με φόβο ή με θάρρος. Αν αρκεστήκαμε στην ασφάλεια της συνήθειας ή αν τολμήσαμε να σταθούμε όρθιοι απέναντι σε όσα πιστεύαμε.

Το να ζει κανείς πραγματικά δεν σημαίνει να κυνηγά μεγάλες περιπέτειες ή να κάνει μεγαλειώδεις πράξεις. Σημαίνει να έχει επίγνωση. Να αγαπά, να εργάζεται με νόημα. Να υπερασπίζεται την αξιοπρέπειά του. Να μη σπαταλά τη ζωή του μόνο για να αποφύγει τους κινδύνους της.

Γιατί υπάρχει ένας θάνατος πριν από τον θάνατο: η παραίτηση. Η ζωή χωρίς πάθος, χωρίς σκοπό, χωρίς εσωτερική ελευθερία. Εκεί όπου ο άνθρωπος επιβιώνει, αλλά δεν ανθίζει.

Το ζητούμενο δεν είναι να νικήσουμε τον θάνατο. Αυτό δεν μπορεί κανείς να το πετύχει. Το ζητούμενο είναι, όταν έρθει η ώρα, να μη μας βρει άδειους. Να μπορούμε να πούμε πως σταθήκαμε παρόντες στη ζωή μας. Πως δεν περάσαμε απλώς από τον κόσμο, αλλά αφήσαμε κάπου ένα ίχνος ψυχής, ένα αποτύπωμα που είμαστε υπερήφανοι,

*ήταν Σκωτσέζος ιππότης και μία από τις σημαντικότερες μορφές της σκωτσέζικης αντίστασης απέναντι στην αγγλική κυριαρχία στα τέλη του 13ου αιώνα.