ΟΡΕΙΝΟΣ

Πρόσφατα ο Σπύρος, ένας καλός και αγαπητός φίλος, μου χάρισε το βιβλίο με την ομιλία του Περικλή το 431 π.Χ. προς τιμήν των πρώτων νεκρών του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το βιβλίο είναι μια πολύ προσεγμένη έκδοση της Βουλής των Ελλήνων.

Αυτή η προσφορά στάθηκε η αφορμή να διαβάσω μετά από πολλά χρόνια –μπορεί να είναι και από τα γυμνασιακά μου χρόνια– αυτή τη φοβερή ομιλία, όπου δεν σε σαγηνεύει μόνο η καλλιέπεια του αρχαίου λόγου, αλλά και το πόσο επίκαιρες είναι σήμερα οι επισημάνσεις του Περικλή.

Δεν είναι απλώς ένας λόγος για τους νεκρούς του πολέμου. Είναι ένα πολιτικό και ηθικό μανιφέστο για το τι κάνει μια κοινωνία ελεύθερη, ισχυρή και άξια να επιβιώσει.

Συνοπτικά, συγκράτησα τα εξής:

Οι θεσμοί πάνω από τη δύναμη: Πρώτα απ’ όλα, ο Περικλής δεν υμνεί τον πλούτο ούτε τη στρατιωτική δύναμη. Υμνεί τους θεσμούς. Υποστηρίζει ότι η πραγματική ισχύς μιας πόλης βρίσκεται στους νόμους, στη συμμετοχή των πολιτών και στην αξιοκρατία. Σε μια εποχή όπου πολλοί αμφισβητούν τους δημοκρατικούς θεσμούς ή θεωρούν την πολιτική αποκλειστικά πεδίο συμφερόντων, το μήνυμα αυτό αποκτά ξανά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Ελευθερία με ευθύνη: Παράλληλα, τονίζει ότι η ελευθερία δεν σημαίνει ασυδοσία. Οι Αθηναίοι ζουν ελεύθερα, αλλά σέβονται τους νόμους και τους άγραφους κανόνες της κοινωνίας. Είναι μια υπενθύμιση ότι τα δικαιώματα δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς ευθύνη.

Η διαχρονική αξία της αξιοκρατίας: Εξίσου σύγχρονη είναι η αντίληψή του για την αξιοκρατία. Δεν μετρά η καταγωγή ή ο πλούτος, αλλά η προσωπική αξία και η ικανότητα του ανθρώπου. Το αίτημα αυτό παραμένει επίκαιρο σε κάθε κοινωνία που παλεύει με τις πελατειακές σχέσεις, τις ανισότητες και την αναξιοκρατία.

Ο ενεργός πολίτης: Ο Περικλής προβάλλει επίσης το πρότυπο του ενεργού πολίτη. Θεωρεί ότι όποιος αδιαφορεί για τα κοινά δεν είναι φιλήσυχος, αλλά άχρηστος για την πόλη. Σήμερα, που η αποχή από τη δημόσια ζωή και η απαξίωση της πολιτικής αυξάνονται, αυτή η θέση προκαλεί ακόμη έντονο προβληματισμό.

Το κόστος της ευημερίας: Ο Περικλής υπενθυμίζει ότι η ευημερία έχει κόστος. Οι νεκροί δεν παρουσιάζονται ως θύματα, αλλά ως άνθρωποι που θυσίασαν τη ζωή τους για να διατηρήσουν την ελευθερία της πόλης και της κοινότητάς τους.

Η βαθύτερη επικαιρότητα του Επιταφίου, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται σε μια φράση που διαπερνά ολόκληρο τον λόγο: ότι το μεγαλείο μιας πολιτείας δεν το καθορίζουν τα τείχη, τα χρήματα ή τα όπλα της, αλλά ο χαρακτήρας των ανθρώπων της. Όταν οι πολίτες διαθέτουν παιδεία, αρετή, υπευθυνότητα και συμμετέχουν στα κοινά, η δημοκρατία αντέχει. Όταν αυτά εκλείψουν, ακόμη και οι ισχυρότεροι θεσμοί αποδυναμώνονται.

Ευχαριστώ τον αγαπητό Σπύρο για το έναυσμα να διαβάσω το αριστούργημα αυτό της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, και μάλιστα σε μετάφραση στη καθαρεύουσα του Ελευθερίου Βενιζέλου.

ΚΜ

Συνετό αποκαλούμε τον άνθρωπο που ενώ διαθέτει δύναμη, γνώση, πλούτο, νιάτα και ομορφιά, συμπεριφέρεται με ταπεινοφροσύνη, σαν να μη γνωρίζει τίποτε για την ύπαρξη τους…

Αφελή πρέπει να θεωρούμε εκείνον που πιστεύει πως υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι…

κακοί άνθρωποι φθονούν και μισούν. Είναι ο δικός τους τρόπος να θαυμάζουν.

Βίκτωρ Ουγκώ Γάλλος συγγραφέας (1802-1885)

Υπάρχει μια παλιά διαπίστωση που, χωρίς να αποτελεί ιστορικό νόμο, μοιάζει να επαληθεύεται ξανά και ξανά: οι δύσκολοι καιροί γεννούν δυνατούς ανθρώπους, οι δυνατοί άνθρωποι δημιουργούν εύκολους καιρούς, οι εύκολοι καιροί γεννούν αδύναμους ανθρώπους και οι αδύναμοι άνθρωποι, με τη σειρά τους, δημιουργούν δύσκολους καιρούς.

Η δυσκολία είναι ένας σκληρός αλλά δίκαιος δάσκαλος. Αναγκάζει τον άνθρωπο να καλλιεργήσει την επιμονή, την αυτοπειθαρχία, την υπευθυνότητα και την αλληλεγγύη. Όταν τίποτε δεν χαρίζεται, μαθαίνεις να δημιουργείς. Όταν όλα κινδυνεύουν, μαθαίνεις να προστατεύεις όσα έχουν πραγματική αξία.

Οι άνθρωποι αυτοί χτίζουν κοινωνίες ασφαλέστερες, πλουσιότερες και δικαιότερες. Και τότε αρχίζει να εμφανίζεται ένας παράδοξος κίνδυνος: η ίδια η επιτυχία τους. Οι επόμενες γενιές απολαμβάνουν τους καρπούς χωρίς να έχουν γνωρίσει τον κόπο που τους παρήγαγε. Η ευημερία μετατρέπεται σιγά-σιγά από κατάκτηση σε αυτονόητο δικαίωμα.

Όταν η άνεση αντικαταστήσει την προσπάθεια και η απαίτηση τη δημιουργία, ο χαρακτήρας αρχίζει να εξασθενεί. Δεν λείπουν οι γνώσεις ούτε τα μέσα· λείπει η αντοχή απέναντι στη δυσκολία. Και τότε οι κοινωνίες γίνονται πιο ευάλωτες στις κρίσεις που αργά ή γρήγορα θα εμφανιστούν.

Βέβαια, η ιστορία δεν κινείται σαν εκκρεμές ούτε όλοι οι άνθρωποι ακολουθούν αυτό το μοτίβο. Κάθε γενιά έχει τις εξαιρέσεις της. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν ο κύκλος υπάρχει, αλλά αν μπορούμε να τον ανακόψουμε.

Η μεγαλύτερη πρόκληση κάθε εποχής είναι να μεγαλώνει ανθρώπους με τη δύναμη εκείνων που γνώρισαν τις δυσκολίες, χωρίς να χρειαστεί πρώτα να περάσουν μέσα από την καταστροφή. Να διδάσκει την αξία της ευθύνης, της εργασίας και της εγκράτειας ακόμη και μέσα στην αφθονία.

Γιατί τελικά δεν είναι οι εύκολοι ή οι δύσκολοι καιροί που καθορίζουν το μέλλον. Είναι ο χαρακτήρας των ανθρώπων που καλούνται να τους ζήσουν.

Στο κάτω κάτω της γραφής: οι εποχές δεν φτιάχνουν μόνες τους τους ανθρώπους· οι άνθρωποι είναι εκείνοι που, με τον χαρακτήρα τους, διαμορφώνουν τις εποχές.

ΚΜ

*εμπνευσμένο από το σχετικό απόφθεγμα για τους δύσκολους καιρούς του G. Michael Hopf που γράφτηκε για πρώτη φορά μέσα στο βιβλίο του «Those Who Remain» (το 7ο βιβλίο της σειράς διάσημης σειράς The New World, που πρωτοκυκλοφόρησε το 2013).

Δεν βασίζεται στη μυθολογία αλλά στην ιστορία. Αντί να αντλήσει θέμα από τον κύκλο των ηρώων ή των θεών, ο Αισχύλος δραματοποίησε ένα γεγονός που είχε συμβεί μόλις οκτώ χρόνια πριν από την πρώτη παράσταση (472 π.Χ.).

Δίνει φωνή στον ηττημένο αντί στον νικητή. Αν και ο Αισχύλος είχε πολεμήσει ο ίδιος στη Μάχη του Μαραθώνα και πιθανότατα συμμετείχε και στα γεγονότα της Σαλαμίνας, δεν παρουσιάζει τους Έλληνες να πανηγυρίζουν. Αντίθετα, όλο το έργο είναι ένας θρήνος των Περσών.

Αντιμετωπίζει τον εχθρό με ανθρωπιά. Οι Πέρσες δεν εμφανίζονται ως τέρατα ή βάρβαροι χωρίς συναισθήματα. Είναι άνθρωποι που υποφέρουν από την απώλεια των παιδιών, των συζύγων και της πατρίδας τους. Αυτό ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστο για ένα έργο που παρουσιάστηκε στην Αθήνα λίγο μετά τους Περσικούς Πολέμους.

Αναδεικνύει μια πανανθρώπινη ιδέα. Το κεντρικό θέμα δεν είναι η ελληνική ανωτερότητα, αλλά η ύβρις: κάθε ηγεμόνας που παρασύρεται από την αλαζονεία και πιστεύει ότι μπορεί να υπερβεί τα ανθρώπινα όρια οδηγείται τελικά στη νέμεση και στην καταστροφή.

Η διαχρονική σημασία

Οι «Πέρσες» δεν είναι απλώς ένα έργο για τη νίκη των Ελλήνων. Είναι μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική τραγωδία για την ευθύνη της εξουσίας, τα όρια της ανθρώπινης δύναμης και το

κόστος του πολέμου. Γι’ αυτό εξακολουθεί να ανεβαίνει σε όλο τον κόσμο: η προειδοποίησή του ότι η αλαζονεία των ισχυρών οδηγεί αναπόφευκτα στην πτώση παραμένει επίκαιρη δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά.