ΟΡΕΙΝΟΣ

Από τη μοίρα στη διαχείριση του κινδύνου

Για χιλιάδες χρόνια ο άνθρωπος στεκόταν απέναντι στο αύριο σχεδόν ανυπεράσπιστος. Η καταιγίδα, η αρρώστια, το ναυάγιο, η φωτιά, ο θάνατος θεωρούνταν παιχνίδια της τύχης — ή αποφάσεις των θεών. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν να ελπίζει, να προσεύχεται και να περιμένει.

Κάποια στιγμή, όμως, συνέβη κάτι επαναστατικό: ο άνθρωπος αποφάσισε να μετρήσει την αβεβαιότητα.

Αυτή την εκπληκτική ιστορία αφηγείται ο Peter L. Bernstein στο βιβλίο του Against the Gods – The Remarkable Story of Risk, ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που έχουν γραφτεί για την έννοια του κινδύνου.

Ο Bernstein δεν γράφει ένα στενά οικονομικό ή ασφαλιστικό εγχειρίδιο. Παρακολουθεί μια μεγάλη περιπέτεια της ανθρώπινης σκέψης: την προσπάθεια να μετατραπεί το άγνωστο από μοιραίο μη ελεγχόμενο γεγονός σε κάτι που, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, μπορεί να υπολογιστεί.

Από τα παιχνίδια τύχης και τις πρώτες μαθηματικές αναζητήσεις περνά στον Pascal και τον Fermat, στον Bernoulli, στον Bayes και στον Gauss και φτάνει μέχρι τη σύγχρονη στατιστική, την οικονομική θεωρία και τη διαχείριση κινδύνων.

Και κάπου μέσα σε αυτή τη μεγάλη ιστορία βρίσκεται και η ασφάλιση.

Γιατί τι άλλο είναι στην ουσία η ασφάλιση;

Δεν εξαφανίζει τον κίνδυνο. Δεν εμποδίζει τη φωτιά να ξεσπάσει, το πλοίο να ναυαγήσει ή τον άνθρωπο να αρρωστήσει. Κάνει όμως κάτι εξαιρετικά σημαντικό: μετατρέπει την αβεβαιότητα του ενός σε υπολογίσιμο κίνδυνο των πολλών.

Εκεί βρίσκεται ολόκληρη η φιλοσοφία της ασφαλιστικής ιδέας.

Ο άνθρωπος κατάλαβε ότι μπορεί να μη γνωρίζει ποιο συγκεκριμένο σπίτι θα καεί μέσα στον επόμενο χρόνο, μπορεί όμως —έχοντας αρκετά δεδομένα— να εκτιμήσει πόσα σπίτια από χιλιάδες παρόμοια ενδέχεται να καούν. Δεν γνωρίζει ποιος συγκεκριμένος άνθρωπος θα πεθάνει στα επόμενα χρόνια, μπορεί όμως να υπολογίσει τη θνησιμότητα ενός μεγάλου πληθυσμού.

Έτσι γεννήθηκε η δυνατότητα να μοιράζεται η οικονομική συνέπεια της ατυχίας ανάμεσα σε πολλούς.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αλλαγή που περιγράφει ο Bernstein: ο άνθρωπος άρχισε σταδιακά να παίρνει ένα μέρος του μέλλοντός του από τα χέρια της μοίρας και να το βάζει στα χέρια της γνώσης, άρα να το ελέγχει

Γι’ αυτό και ο τίτλος Against the Gods — «Ενάντια στους Θεούς» — είναι τόσο εύστοχος. Δεν πρόκειται για αμφισβήτηση της θρησκείας. Οι «θεοί» συμβολίζουν τη μοίρα, την τύχη, το ανεξέλεγκτο.

Βέβαια, όσο κι αν προχώρησαν τα μαθηματικά, οι πιθανότητες και η τεχνολογία, το μέλλον δεν έγινε ποτέ απολύτως προβλέψιμο. Και πιθανότατα δεν θα γίνει ποτέ.

Αυτό είναι και το βαθύτερο μήνυμα του βιβλίου.

Η διαχείριση του κινδύνου δεν είναι η κατάργηση της αβεβαιότητας. Είναι η τέχνη να ζεις και να αποφασίζεις γνωρίζοντας ότι η αβεβαιότητα θα υπάρχει πάντοτε.

Και αυτή ακριβώς είναι, σε μεγάλο βαθμό, και η ουσία της ασφάλισης: όχι μια υπόσχεση ότι τίποτε κακό δεν θα συμβεί, αλλά μια ανθρώπινη συμφωνία ότι, αν συμβεί, κανείς δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσει μόνος του ολόκληρο το βάρος της συμφοράς.

Γι’ αυτό η ασφάλιση είναι,ακόμη και σήμερα που λειτουργεί εν πολλοίς ως κερδοσκοπική επιχείρηση, μια από τις πιο έξυπνες και αποτελεσματικές μορφές ανθρώπινης αλληλεγγύης.

Ο Οδυσσέας έκανε δέκα χρόνια για να γυρίσει στην Ιθάκη. Εγώ θα έλεγα ότι επιστρέφω στην Κρήτη, επιστρέφω στην Ελλάδα, είκοσι πέντε αιώνες έπειτα από τότε που όλα άρχισαν εδώ· εδώ που ανέβλυσαν ο στοχασμός, η διαλεκτική, η ποίηση, η φιλοσοφία, όλα.

Χόρχε Λουίς Μπόρχες, 1899-1986, Αργεντινός συγγραφέας

από την ομιλία του κατά την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Κρήτης, Μάιος 1984.