ΟΡΕΙΝΟΣ

«ἀσφαλίζεταί τις περὶ τῆς νηός ἐκ τῆς περὶ τὰ μέλλοντα προγνώσεως»

Οι αρχαίοι Έλληνες, ως κατ’ εξοχήν ναυτικός λαός, χρησιμοποιούσαν συχνά τη θάλασσα και το πλοίο ως μεταφορές για την ίδια τη ζωή, την πόλη ή την ανθρώπινη ψυχή. Ήξεραν καλά ότι το ανοιχτό πέλαγος δεν συγχωρεί την αφέλεια.

Η παραπάνω φράση μάς διδάσκει κάτι απλό αλλά συγκλονιστικό: Η ασφάλειά μας δεν εξαρτάται από την τύχη, αλλά από την ικανότητά μας να κοιτάζουμε μπροστά.

1. Η διαφορά μεταξύ «αντίδρασης» και «πρόληψης»

Οι περισσότεροι άνθρωποι λειτουργούμε αντιδραστικά. Περιμένουμε να μπάσει νερά το πλοίο (η υγεία μας, η καριέρα μας, οι σχέσεις μας) για να τρέξουμε να μπαλώσουμε τις τρύπες. Η αρχαία σοφία, όμως, μας λέει το αντίθετο: ο σωστός καπετάνιος ελέγχει τα ξύλα, δένει τα πανιά και μελετά τα σύννεφα στον ορίζοντα πριν αποπλεύσει. Ασφαλίζεις το πλοίο σου επειδή προβλέπεις την καταιγίδα, όχι επειδή τη ζεις ήδη.

1. Τι σημαίνει «πρόγνωση» σήμερα;

Στον 21ο αιώνα, η «περὶ τὰ μέλλοντα πρόγνωσις» δεν είναι μαντεία ούτε μεταφυσική ενόραση. Είναι:

Συναισθηματική νοημοσύνη: Το να αναγνωρίζεις τα σημάδια της κόπωσης ή της κρίσης σε μια σχέση πριν επέλθει η ρήξη.

Οικονομική σύνεση: Το να αποταμιεύεις για τις «δύσκολες μέρες» όταν οι καιροί είναι καλοί.

Αυτοφροντίδα: Το να θρέφεις το σώμα και το μυαλό σου τώρα, ώστε να αντέξουν στις πιέσεις του αύριο.

1. Δεν ελέγχεις τον καιρό, ελέγχεις το σκάφος

Η ζωή θα φέρει φουρτούνες. Κανένας ωκεανός δεν μένει για πάντα γαλήνιος. Η αυταπάτη ότι «όλα θα πάνε καλά από μόνα τους» είναι ο πιο γρήγορος δρόμος για το ναυάγιο.

Το να προνοείς δεν σημαίνει ότι ζεις με φόβο ή άγχος για το μέλλον. Αντίθετα, σημαίνει ότι απελευθερώνεσαι από τον φόβο. Όταν ξέρεις ότι έχεις ελέγξει τα σωσίβια, ότι η πυξίδα σου λειτουργεί και ότι το σκαρί σου είναι γερό, μπορείς να απολαύσεις το ταξίδι – ό,τι καιρό κι αν κάνει εκεί έξω.

Ο αείμνηστος Βασίλης Καλτσάς

Πρόσφατα ο Σπύρος, ένας καλός και αγαπητός φίλος, μου χάρισε το βιβλίο με την ομιλία του Περικλή το 431 π.Χ. προς τιμήν των πρώτων νεκρών του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το βιβλίο είναι μια πολύ προσεγμένη έκδοση της Βουλής των Ελλήνων.

Αυτή η προσφορά στάθηκε η αφορμή να διαβάσω μετά από πολλά χρόνια –μπορεί να είναι και από τα γυμνασιακά μου χρόνια– αυτή τη φοβερή ομιλία, όπου δεν σε σαγηνεύει μόνο η καλλιέπεια του αρχαίου λόγου, αλλά και το πόσο επίκαιρες είναι σήμερα οι επισημάνσεις του Περικλή.

Δεν είναι απλώς ένας λόγος για τους νεκρούς του πολέμου. Είναι ένα πολιτικό και ηθικό μανιφέστο για το τι κάνει μια κοινωνία ελεύθερη, ισχυρή και άξια να επιβιώσει.

Συνοπτικά, συγκράτησα τα εξής:

Οι θεσμοί πάνω από τη δύναμη: Πρώτα απ’ όλα, ο Περικλής δεν υμνεί τον πλούτο ούτε τη στρατιωτική δύναμη. Υμνεί τους θεσμούς. Υποστηρίζει ότι η πραγματική ισχύς μιας πόλης βρίσκεται στους νόμους, στη συμμετοχή των πολιτών και στην αξιοκρατία. Σε μια εποχή όπου πολλοί αμφισβητούν τους δημοκρατικούς θεσμούς ή θεωρούν την πολιτική αποκλειστικά πεδίο συμφερόντων, το μήνυμα αυτό αποκτά ξανά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Ελευθερία με ευθύνη: Παράλληλα, τονίζει ότι η ελευθερία δεν σημαίνει ασυδοσία. Οι Αθηναίοι ζουν ελεύθερα, αλλά σέβονται τους νόμους και τους άγραφους κανόνες της κοινωνίας. Είναι μια υπενθύμιση ότι τα δικαιώματα δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς ευθύνη.

Η διαχρονική αξία της αξιοκρατίας: Εξίσου σύγχρονη είναι η αντίληψή του για την αξιοκρατία. Δεν μετρά η καταγωγή ή ο πλούτος, αλλά η προσωπική αξία και η ικανότητα του ανθρώπου. Το αίτημα αυτό παραμένει επίκαιρο σε κάθε κοινωνία που παλεύει με τις πελατειακές σχέσεις, τις ανισότητες και την αναξιοκρατία.

Ο ενεργός πολίτης: Ο Περικλής προβάλλει επίσης το πρότυπο του ενεργού πολίτη. Θεωρεί ότι όποιος αδιαφορεί για τα κοινά δεν είναι φιλήσυχος, αλλά άχρηστος για την πόλη. Σήμερα, που η αποχή από τη δημόσια ζωή και η απαξίωση της πολιτικής αυξάνονται, αυτή η θέση προκαλεί ακόμη έντονο προβληματισμό.

Το κόστος της ευημερίας: Ο Περικλής υπενθυμίζει ότι η ευημερία έχει κόστος. Οι νεκροί δεν παρουσιάζονται ως θύματα, αλλά ως άνθρωποι που θυσίασαν τη ζωή τους για να διατηρήσουν την ελευθερία της πόλης και της κοινότητάς τους.

Η βαθύτερη επικαιρότητα του Επιταφίου, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται σε μια φράση που διαπερνά ολόκληρο τον λόγο: ότι το μεγαλείο μιας πολιτείας δεν το καθορίζουν τα τείχη, τα χρήματα ή τα όπλα της, αλλά ο χαρακτήρας των ανθρώπων της. Όταν οι πολίτες διαθέτουν παιδεία, αρετή, υπευθυνότητα και συμμετέχουν στα κοινά, η δημοκρατία αντέχει. Όταν αυτά εκλείψουν, ακόμη και οι ισχυρότεροι θεσμοί αποδυναμώνονται.

Ευχαριστώ τον αγαπητό Σπύρο για το έναυσμα να διαβάσω το αριστούργημα αυτό της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, και μάλιστα σε μετάφραση στη καθαρεύουσα του Ελευθερίου Βενιζέλου.

ΚΜ

Συνετό αποκαλούμε τον άνθρωπο που ενώ διαθέτει δύναμη, γνώση, πλούτο, νιάτα και ομορφιά, συμπεριφέρεται με ταπεινοφροσύνη, σαν να μη γνωρίζει τίποτε για την ύπαρξη τους…

Αφελή πρέπει να θεωρούμε εκείνον που πιστεύει πως υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι…