ΟΡΕΙΝΟΣ

Μερικές από τις πιο σημαντικές ιδέες της ιστορίας γεννήθηκαν όχι όταν ακολουθήσαμε τον δρόμο της λογικής, αλλά όταν τολμήσαμε να τον εγκαταλείψουμε για λίγο.

Η δημιουργικότητα συχνά αρχίζει εκεί όπου η συνήθεια σταματά.

Από την εποχή του Αριστοτέλη, ο λογικός τρόπος σκέψης αναδείχθηκε ως ο πλέον αποτελεσματικός για την αξιοποίηση του νου. Στην πράξη, βέβαια, διαπιστώθηκε ότι πολλές ιδέες που υλοποιήθηκαν και έδωσαν αποτελεσματικές λύσεις δεν ήταν προϊόν μιας αυστηρά λογικής και συμβατικής διαδικασίας.

Γιατί άραγε μερικοί άνθρωποι φαίνεται να έχουν καινούργιες ιδέες, ενώ άλλοι, με την ίδια νοημοσύνη, δεν έχουν;

Απάντηση σε αυτούς τους προβληματισμούς έδωσε ο Edward de Bono, γιατρός, ψυχολόγος και καθηγητής στα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ, με τις μελέτες και τα συγγράμματά του για τη λεγόμενη πλάγια σκέψη (lateral thinking).

Ο Edward de Bono υποστήριξε ότι ο άνθρωπος συχνά παγιδεύεται στον ίδιο του τον τρόπο σκέψης. Η λογική, όσο πολύτιμη κι αν είναι, κινείται συνήθως μέσα σε προκαθορισμένα αυλάκια. Προχωρά βήμα–βήμα, αναζητώντας την ορθότερη διαδρομή μέσα σε ένα ήδη χαραγμένο μονοπάτι.

Η πλάγια σκέψη, αντίθετα, προσπαθεί να εγκαταλείψει το μονοπάτι. Δεν επιδιώκει απλώς να βρει καλύτερη λύση μέσα στο ίδιο πλαίσιο· επιδιώκει να αλλάξει το ίδιο το πλαίσιο. Να δει το πρόβλημα από άλλη γωνία, να αμφισβητήσει τις αυτονόητες παραδοχές, να δημιουργήσει έναν απρόσμενο συνδυασμό ιδεών.

Πολλές φορές τα προβλήματα δεν είναι δύσκολα επειδή είναι περίπλοκα, αλλά επειδή τα κοιτάμε πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Η συνήθεια δημιουργεί νοητικά καλούπια. Όσο περισσότερο τα χρησιμοποιούμε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να βγούμε έξω από αυτά. Η πλάγια σκέψη είναι η συνειδητή προσπάθεια να σπάσουμε αυτά τα καλούπια.

Στην ουσία πρόκειται για μια μικρή επανάσταση του νου. Μια πρόσκληση να αφήσουμε για λίγο τη βεβαιότητα της ευθείας λογικής και να δοκιμάσουμε τη δημιουργική περιπλάνηση. Εκεί, συχνά, εμφανίζονται οι ιδέες που αλλάζουν τα πράγματα.

Ίσως γι’ αυτό πολλές από τις σημαντικές ανακαλύψεις της ανθρώπινης ιστορίας δεν γεννήθηκαν από την αυστηρή τήρηση κανόνων, αλλά από τη στιγμή που κάποιος τόλμησε να σκεφτεί διαφορετικά.

Ίσως τελικά η δημιουργικότητα να μην είναι τίποτε άλλο παρά η στιγμή που ο νους τολμά να εγκαταλείψει το συνηθισμένο μονοπάτι και να ανοίξει ένα καινούργιο.

Πόσες ιδέες άραγε δεν γεννιούνται ποτέ επειδή φοβόμαστε να σκεφτούμε διαφορετικά;

Ένα κομμάτι ψωμί, λίγες ελιές, λίγο τυρί και ένα ποτήρι κρασί ήταν το φτωχικό γεύμα του Δημήτρη. Τα είχε απλώσει προσεκτικά πάνω στο πρόχειρο ξύλινο τραπέζι της αυλής του. Ο ήλιος έγερνε πίσω από τα βουνά και το χωριό βυθιζόταν σιγά-σιγά στη γαλήνη του δειλινού.

Ο Δημήτρης, μπακούρης από πεποίθηση και συνταξιούχος στρατιωτικός, ζούσε τα τελευταία δέκα χρόνια στο χωριό του. Με τη συμπεριφορά του είχε καταφέρει να γίνει η συγκολλητική κόλλα που ένωνε τους ανθρώπους ενός χωριού που άλλοτε φημιζόταν για τις εμφυλιοπολεμικές του έριδες.

«Σε αυτό το χωριό κανείς δεν μιλάει σε κανέναν», έλεγαν παλιά οι κάτοικοι των διπλανών οικισμών.

Για μια στιγμή σκέφτηκε να φάει μόνος. Το είχε κάνει πολλές φορές. Το φαγητό όμως τότε έμοιαζε άγευστο, σαν να έλειπε κάποιο μυστικό συστατικό που δεν μπορούσε ούτε να το αγοράσει ούτε να το μαγειρέψει.

Εκείνη τη στιγμή πέρασε από τον δρόμο ο παλιός παιδικός του φίλος, ο Γιάννης.

— Κάτσε να φάμε μαζί, του φώναξε.

Ο Γιάννης χαμογέλασε και κάθισε χωρίς πολλές κουβέντες. Γέμισαν τα ποτήρια με κρασί και άρχισαν να μιλούν για τα παλιά: για τα χωράφια που καλλιεργούσαν οι παππούδες τους, για τα λάθη που έκαναν νέοι, για τις παλιές έχθρες που ανάγκασαν πολλούς να φύγουν μακριά.

— Δημήτρη, ο Θεός σε έστειλε… Το χωριό μας αφήνει πίσω του το άσχημο παρελθόν του. Άντε, στην υγειά σου!

Το ψωμί τελείωσε γρήγορα, οι ελιές λιγόστεψαν, το κρασί άδειασε. Κι όμως, κανείς τους δεν ένιωσε πως έλειπε κάτι.

Ο Δημήτρης θυμήθηκε τότε μια φράση που είχε διαβάσει κάποτε στον Επίκουρο:

«Πριν φας ή πιεις οτιδήποτε, σκέψου με ποιον τρως ή πίνεις».

Κοίταξε τον φίλο του και χαμογέλασε.

Γιατί το τραπέζι μπορεί να είναι φτωχό, μα όταν κάθεται απέναντι ένας φίλος γίνεται πλούσιο.

Χωρίς φίλο, ακόμη και το πλουσιότερο τραπέζι θυμίζει τη ζωή του λύκου: χορτασμένη ίσως, αλλά μοναχική.

Και τότε κατάλαβε πως το μυστικό συστατικό του τραπεζιού δεν ήταν ούτε το ψωμί ούτε το κρασί.

Ήταν η συντροφιά.

ΚΜ

Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: 

Πρώτα-πρώτα, υπάρχει ένα γεγονός που θα πρέπει κάποτε να το χωνέψουμε καλά: είμαστε θνητοί. Όχι μόνον εμείς, όχι μόνον οι πολιτισμοί, αλλά η ανθρωπότητα σαν τέτοια και όλες οι δημιουργίες της, όλη η μνήμη της, είναι θνητές. Η διάρκεια της ζωής ενός ζωικού είδους είναι κατά μέσον όρο δύο εκατομμύρια χρόνια. Ακόμη κι αν, με κάποιο μυστηριώδη τρόπο ξεπερνούσαμε απροσδιόριστα αυτό το όριο, την ημέρα που ο Ήλιος θα φθάσει στην καταληκτική του φάση και θα γίνει ένας κόκκινος γίγας, τα σύνορα του θα είναι κάπου μεταξύ Γης και Άρη – ο Παρθενών, η Παναγία των Παρισίων, οι πίνακες του Ρέμπραντ ή του Πικάσο, τα βιβλία τα οποία περιέχουν «Το Συμπόσιο» ή τις «Ελεγείες του Duino», θα έχουν περιέλθει στην κατάσταση πρωτονίων που παρέχουν ενέργεια σ’ αυτό το άστρο…

Και τρεις συμπληρωματικές, για να μαλακώσουμε λίγο τη “σκληράδα” : 

– Ποτέ μην παρακαλάς κανένα    #      Ποτέ μην υποτιμάς τα οφέλη μιας έντιμης συνεργασίας

– Ποτέ μην εμπιστεύεσαι κανένα απόλυτα     #      Ποτέ μην αφήνεις την καχυποψία να κυριαρχεί απόλυτα. Να είσαι στο παρόν και να αξιολογείς κάθε σχέση και συναναστροφή ξεχωριστά με βάση τα πραγματικά δεδομένα που έχεις συλλέξει (από το παρελθόν) και από ό,τι αντιμετωπίζεις σήμερα. 

– Ποτέ μην περιμένεις τίποτα από κανένα     #       Να γνωρίζεις τις φιλοδοξίες σου και να ελέγχεις (έντιμα) αν μπορούν να εξυπηρετηθούν από τις ικανότητες /δεξιότητες που κατέχεις τη δεδομένη χρονική στιγμή. Αν δεν μπορούν, αλλά εξακολουθούν να είναι σημαντικές για ‘σένα, μην τις εγκαταλείπεις ! Ανέβασε όμως το δικό σου επίπεδο (γνώσεων, δεξιοτήτων κλπ), για να μπορείς να τις κατακτήσεις μια μέρα… 

Και αυτή είναι μια καλή στιγμή, για να στοχαστείς πάλι πάνω στην πρώτη “συμπληρωματική” συμβουλή…

Καλές διαδρομές ζωής!!

Γ.Λ.

Απάντηση

Αγαπητέ ΓΛ

Ευχαριστώ πολύ για τις συμπληρωματικές σκέψεις. Πράγματι, οι τρεις φράσεις του κειμένου είναι εσκεμμένα κάπως «κοφτές», σχεδόν σαν υπενθύμιση αυτονομίας.

Οι δικές σου παρατηρήσεις λειτουργούν ως η άλλη πλευρά του νομίσματος: ότι η ζωή δεν είναι μόνο άμυνα και αυτάρκεια, αλλά και συνεργασία, εμπιστοσύνη με μέτρο και συνεχής προσωπική βελτίωση.

Ίσως τελικά η ισορροπία να βρίσκεται κάπου στη μέση: να μην εξαρτάσαι από κανέναν, αλλά να μπορείς να συμπορεύεσαι με πολλούς.

Καλές διαδρομές ζωής και σε σένα.

ΚΜ

Η φράση του Jesse Jackson «Ποτέ μην κοιτάς αφ’ υψηλού κανέναν, εκτός αν τον βοηθάς να σηκωθεί» συνοψίζει μια βαθιά ηθική στάση απέναντι στον άνθρωπο.

Στην καθημερινή ζωή είναι εύκολο να αισθανθεί κανείς ανώτερος. Η κοινωνία μάς συνηθίζει σε συγκρίσεις: ποιος έχει περισσότερα, ποιος πέτυχε, ποιος απέτυχε. Έτσι, το βλέμμα από ψηλά γίνεται συχνά βλέμμα περιφρόνησης. Όμως η φράση αυτή μας θυμίζει ότι το μοναδικό ηθικά αποδεκτό «ύψος» είναι εκείνο της αλληλεγγύης.

Ο άνθρωπος δεν αξίζει επειδή στέκεται πιο ψηλά από τον άλλον, αλλά επειδή σκύβει όταν χρειάζεται. Η πραγματική ανωτερότητα δεν είναι η υπεροψία· είναι η ταπεινή δύναμη που απλώνει το χέρι σε όποιον έπεσε. Εκείνη τη στιγμή το βλέμμα από ψηλά δεν είναι πια καταφρόνηση· είναι βοήθεια.

Η ζωή, άλλωστε, έχει τον δικό της τρόπο να μας θυμίζει ότι οι θέσεις αλλάζουν. Σήμερα μπορεί να είμαστε εμείς όρθιοι και κάποιος άλλος πεσμένος· αύριο μπορεί να συμβεί το αντίθετο. Όποιος το καταλαβαίνει αυτό, αποφεύγει την αλαζονεία και κρατά μέσα του μια απλή αρχή: η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι κοινή.

Τελικά, το μέτρο του ανθρώπου δεν είναι το πόσο ψηλά στέκεται, αλλά πόσους βοήθησε να σηκωθούν.