ΟΡΕΙΝΟΣ

Αλβέρτης, Κοντομηνάς, Ψαρράς.

Εγώ το κάνω κοιτάζοντας σε αυτό που αποκαλώ περιθώριο.

Δηλαδή;

Βασικά, το περιθώριο βρίσκεται τρία βήματα μακριά από το μέσον! Εάν θέλουμε να δούμε τα μέρη του μέλλοντος που είναι ορατά, πρέπει να κοιτάξουμε στο περιθώριο επειδή το περιθώριο κινείται προς το μέσον.

Δηλαδή οι περιφερειακές στάσεις γίνονται επικρατούσες τάσεις;

Ακριβώς!

Watts Wacker.

Ήταν Αμερικανός μελετητής των μελλοντικών τάσεων (futurist) και σύμβουλος επιχειρήσεων.

Ο Steven Piersanti, ανώτερο στέλεχος των Berrett-Koehler Publishers στις ΗΠΑ, τα συνοψίζει σ’ ένα καίριο κείμενό του που, διόλου τυχαία, τιτλοφορείται «Οι 10 φρικτές αλήθειες για τις βιβλιοεκδόσεις». Συνοψίζω κι εγώ με τη σειρά μου τα συμπεράσματά του παρακάτω.

Ας κρίνει ο Έλληνας συγγραφέας, εκδότης, αναγνώστης εξ ιδίων: είναι ή δεν είναι τέτοια, και χειρότερη, η κατάσταση στην Ελλάδα; Ζητήματα όπως η ανάγνωση και η γραφή, η κατάπτωση της παιδείας και ο απαλφαβητισμός, ιδίως των νέων, είναι σοβαρά, δεν αφορούν μόνον την βιβλιαγορά με τη στενή έννοια του όρου, αφορούν το μέλλον αυτού του τόπου, αν έχει… Δεν χωρούν εξωραϊσμοί εδώ. Ο διάλογος, πάνω στη βάση της πραγματικότητας, επείγει.

Οι «10 φρικτές αλήθειες» του Piersanti:

1. Εκδίδονται πλέον τεράστιοι αριθμοί βιβλίων: το 2025 κυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ περίπου 4,2 εκατομμύρια νέοι τίτλοι.
2. Η αγορά βιβλίου είναι υπερκορεσμένη, με δεκάδες εκατομμύρια διαθέσιμους τίτλους και αυξανόμενο ανταγωνισμό από διαδίκτυο, κοινωνικά δίκτυα και AI.
3. Η συνολική αγορά βιβλίου έχει ουσιαστικά συρρικνωθεί σε πραγματικούς όρους τα τελευταία είκοσι χρόνια.
4. Οι μέσες πωλήσεις ανά νέο βιβλίο είναι πολύ μικρές και μειώνονται· ακόμη και πολλά βιβλία παραδοσιακών εκδοτών δεν ξεπερνούν τις 2.000 πωλήσεις. [Προσθήκη δική μου: Αυτά τα 2.000 αντίτυπα αφορούν μια αγορά 320.000.000 κατοίκων. Στα 10.000.000 του πληθυσμού της Ελλάδας, αυτό θα αντιστοιχούσε σε πωλήσεις 62 αντιτύπων ανά βιβλίο.]

1. Η πιθανότητα να τοποθετηθεί ένα συγκεκριμένο βιβλίο στα ράφια ενός βιβλιοπωλείου είναι μικρότερη του 1%.
2. Κάθε χρόνο γίνεται δυσκολότερη η πώληση νέων τίτλων, ενώ οι πωλήσεις συγκεντρώνονται όλο και περισσότερο σε λίγους γνωστούς συγγραφείς και τίτλους.
3. Τα περισσότερα βιβλία απευθύνονται στην κοινότητα ή στο ήδη υπάρχον κοινό του συγγραφέα, όχι σε ένα αόριστο «γενικό κοινό».
4. Το μεγαλύτερο μέρος του μάρκετινγκ έχει μεταφερθεί από τους εκδότες στους ίδιους τους συγγραφείς.
5. Κάθε βιβλίο αποτελεί καινούργιο προϊόν με μεγάλο κόστος παραγωγής, αλλά συνήθως αποφέρει σχετικά μικρό συνολικό τζίρο, περιορίζοντας την επένδυση του εκδότη.
6. Τα παραδοσιακά επιχειρηματικά μοντέλα της έκδοσης κλονίζονται, καθώς η ΤΝ υποκαθιστά σε μεγάλο βαθμό το βιβλίο ως μέσο αναζήτησης εξειδικευμένων πληροφοριών.

Πηγή: neoplanodion.gr

Κάμπος των Σκούρτων

Προς τη Σύνταξη της εφημερίδας «Ο Παρατηρητής»
Από τον ανταποκριτή σας στον πλανήτη Γη.

30 Σεπτεμβρίου 2026

Αγαπητοί συνάδελφοι,

σήμερα έχω να σας μεταφέρω μια παράξενη εικόνα από τη Γη.

Οι άνθρωποι εξακολουθούν να κατασκευάζουν μηχανές για να πολεμούν μεταξύ τους.

Ταυτόχρονα, κατασκευάζουν άλλες μηχανές τόσο έξυπνες, ώστε άρχισαν να αναρωτιούνται μήπως κάποια ημέρα δεν θα μπορούν να τις ελέγξουν.

Και μέσα σε όλα αυτά, ο απλός άνθρωπος εξακολουθεί να προσπαθεί να ζήσει.

Πρώτη είδηση: ο πόλεμος χτύπησε ένα κτίριο αφιερωμένο στη γνώση.

Στο Κίεβο, ρωσικά drones έπληξαν την Εθνική Ακαδημία Επιστημών της Ουκρανίας. Οι επιθέσεις σε ολόκληρη τη χώρα προκάλεσαν τουλάχιστον δέκα θανάτους και περισσότερους από ογδόντα τραυματισμούς.

Σύμφωνα με τις ουκρανικές αρχές, χρησιμοποιήθηκαν και νεότερα, ταχύτερα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα οποία δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο την αεράμυνα.

Στάθηκα ιδιαίτερα στο κτίριο που χτυπήθηκε.

Μια Ακαδημία Επιστημών.

Ένας χώρος που δημιουργήθηκε για να συγκεντρώνουν οι άνθρωποι τη γνώση τους.

Και εναντίον του στράφηκε ένα όπλο που επίσης αποτελεί προϊόν ανθρώπινης γνώσης.

Αγαπητοί αναγνώστες,

αυτή είναι μία από τις μεγάλες αντιφάσεις των ανθρώπων: η γνώση τούς έδωσε τη δυνατότητα να θεραπεύουν, αλλά και να καταστρέφουν με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η γνώση, λοιπόν, δεν φαίνεται να αρκεί.

Χρειάζεται κάτι ακόμη.

Οι άνθρωποι το ονομάζουν σοφία.

Και, απ’ ό,τι διαπιστώνω, είναι πολύ δυσκολότερο να αποκτηθεί.

Δεύτερη είδηση: σε έναν άλλο πόλεμο, το πεδίο της μάχης μπήκε μέσα στο πορτοφόλι των ανθρώπων.

Στο Ιράν, έπειτα από μήνες πολέμου και περιορισμού των εξαγωγών πετρελαίου, οι τιμές βασικών αγαθών και των ενοικίων έχουν αυξηθεί δραματικά.

Άνθρωποι που δεν αποφάσισαν κανέναν πόλεμο δυσκολεύονται τώρα να αγοράσουν φάρμακα, να πληρώσουν το σπίτι τους ή να καλύψουν καθημερινές ανάγκες.

Κι εδώ ανακάλυψα κάτι που επαναλαμβάνεται εντυπωσιακά στην ανθρώπινη ιστορία:

τους πολέμους τους αποφασίζουν λίγοι, αλλά τους πληρώνουν πολλοί.

Και η πληρωμή δεν γίνεται μόνο με ζωές.

Γίνεται με το ψωμί.

Με το φάρμακο.

Με το σπίτι.

Με τις σπουδές ενός παιδιού.

Με όλα εκείνα τα μικρά πράγματα που δεν εμφανίζονται στους χάρτες των στρατηγών, αλλά αποτελούν αυτό που οι άνθρωποι αποκαλούν «ζωή».

Τρίτη είδηση: οι δημιουργοί της Τεχνητής Νοημοσύνης άρχισαν να προειδοποιούν για το ίδιο τους το δημιούργημα.

Ερευνητές που εργάστηκαν ή εργάζονται σε μερικά από τα σημαντικότερα εργαστήρια Τεχνητής Νοημοσύνης προειδοποιούν ότι η ανάπτυξη συστημάτων ικανών να βελτιώνουν τις ίδιες τους τις δυνατότητες προχωρεί ταχύτερα απ’ όσο προχωρούν οι μηχανισμοί ασφαλείας.

Ορισμένοι μιλούν πλέον ανοιχτά ακόμη και για ακραίους κινδύνους για την ανθρωπότητα.

Παράλληλα, οι μεγαλύτερες εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης στις Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν σε εθελοντικές δεσμεύσεις για εσωτερικούς ελέγχους και ανεξάρτητους ελέγχους ασφαλείας.

Προσπαθώ να φανταστώ πώς ακούγεται αυτό στον δικό σας πολιτισμό.

Οι άνθρωποι κατασκεύασαν μια μηχανή για να τους βοηθήσει να σκέφτονται.

Η μηχανή έγινε καλύτερη.

Τώρα προσπαθούν να την κάνουν ακόμη καλύτερη.

Και ταυτόχρονα αναρωτιούνται μήπως κάποια στιγμή γίνει υπερβολικά καλή.

Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα της εποχής τους να μην είναι πλέον:

«Πόσο έξυπνες μπορούν να γίνουν οι μηχανές;»

αλλά:

«Πόσο σοφοί πρέπει να γίνουν οι άνθρωποι πριν οι μηχανές γίνουν ακόμη εξυπνότερες;»

Τέταρτη είδηση: εμφανίστηκε μια καινούργια διαμάχη — ποιος θα αποφασίζει για το μέλλον αυτής της νοημοσύνης;

Στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, αναπτυσσόμενες χώρες από την Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική ζήτησαν μεγαλύτερο λόγο στους κανόνες που θα διέπουν την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Ο φόβος τους είναι απλός: αν μια μικρή ομάδα πλούσιων χωρών και μεγάλων εταιρειών ελέγξει την τεχνολογία, οι ήδη μεγάλες ανισότητες της Γης μπορεί να μεγαλώσουν ακόμη περισσότερο.

Αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Για αιώνες οι άνθρωποι μάλωναν για τη γη.

Ύστερα για τις πρώτες ύλες.

Ύστερα για το πετρέλαιο.

Σήμερα αρχίζουν να διαφωνούν για κάτι πολύ λιγότερο ορατό:

ποιος θα ελέγχει τη νοημοσύνη.

Ίσως αυτή να γίνει μία από τις μεγάλες γεωπολιτικές διαμάχες του 21ου αιώνα.

Κλείνω όμως σήμερα με κάτι διαφορετικό.

Παρακολουθώντας αυτόν τον πλανήτη, έχω αρχίσει να καταλαβαίνω ότι οι μεγάλες ειδήσεις παρουσιάζουν μια παραμορφωμένη εικόνα των κατοίκων του.

Οι ειδήσεις καταγράφουν τον πύραυλο που έπεσε.

Δεν καταγράφουν τον γιατρό που εκείνη την ώρα χειρούργησε έναν άγνωστο.

Καταγράφουν την οικονομία που καταρρέει.

Δεν καταγράφουν τον πατέρα που επέστρεψε το βράδυ στο σπίτι του με λίγο λιγότερο φαγητό, αλλά προσπάθησε να μη δείξει στα παιδιά του ότι φοβάται.

Καταγράφουν τις μηχανές που ίσως κάποτε γίνουν εξυπνότερες από τον άνθρωπο.

Δεν μπορούν όμως ακόμη να μετρήσουν εύκολα κάτι πολύ ανθρώπινο:

την καλοσύνη.

Τη γενναιοδωρία.

Τη συμπόνια.

Την απόφαση κάποιου να βοηθήσει έναν άλλον χωρίς να περιμένει αντάλλαγμα.

Και ίσως, αγαπητοί αναγνώστες του μακρινού πλανήτη, εδώ να βρίσκεται κάτι που αξίζει να παρακολουθήσουμε ιδιαίτερα.

Ο άνθρωπος μπορεί κάποτε να χάσει από τη μηχανή το προνόμιο να είναι το ευφυέστερο ον του πλανήτη του.

Δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο ότι θα χάσει και το προνόμιο να είναι το πιο ανθρώπινο.

Γιατί η νοημοσύνη μπορεί να υπολογίζει τι είναι αποτελεσματικό.

Η σοφία όμως πρέπει να αποφασίζει τι είναι σωστό.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγάλη εξέταση που περιμένει τώρα αυτό το παράξενο είδος.

Θα συνεχίσω να παρακολουθώ.

Αύριο θα σας γράψω ξανά.

Ο ανταποκριτής σας στη Γη.

30 Σεπτεμβρίου 2026

Ημερήσιο Σήμα Sol-3 | Κύκλος 24 Ωρών

Προς: Κεντρικό Αρχείο Gliese-667

Από: Μόνιμο Ανταποκριτή

Κατάσταση: Κωδικοποιημένη εκπομπή

Ενώ τα δελτία ειδήσεων των γήινων γέμισαν χθες με αναλύσεις για εμπορικούς δασμούς, πολιτικές έριδες εξουσίας και τις διακυμάνσεις των χρηματαγορών, η ουσία της ημέρας καταγράφηκε σε τέσσερα γεγονότα που αποκαλύπτουν το πραγματικό μέγεθος και τις αντιφάσεις αυτού του κόσμου:

Ο γιγάντιος χαλύβδινος κύλινδρος άγγιξε την τροχιά: Ένας κολοσσιαίος πύραυλος (ο μεγαλύτερος που κατασκεύασαν ποτέ από γήινο ατσάλι) ολοκλήρωσε επιτυχώς την πρώτη του πλήρη τροχιακή πτήση γύρω από τον πλανήτη, απελευθερώνοντας συστοιχίες τηλεπικοινωνιακών δορυφόρων. Το είδος αυτό δοκιμάζει με μανία τα φτερά του για να πατήσει στη Σελήνη και στον Άρη. Παραμένουν φυλακισμένοι στη βαρύτητα του βράχου τους, αλλά το πείσμα τους να γίνουν πολυπλανητικοί σπάει πλέον με κρότο τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιράς τους.

Το υδρολογικό παράδοξο των Ιμαλαΐων: Στις παρυφές της ψηλότερης οροσειράς του πλανήτη, ακραίες εποχικές καταιγίδες και πλημμύρες κατέστρεψαν υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις, αναγκάζοντας ολόκληρες περιοχές να εισάγουν ενέργεια για να αντέξουν τον επερχόμενο χειμώνα. Οι Γήινοι προσπαθούν να παράγουν καθαρή ισχύ από τη ροή του νερού, αλλά η ίδια η κλιματική αστάθεια που πυροδότησαν με τα ορυκτά καύσιμα τους στερεί πλέον το νερό που χρειάζονται.

Η προειδοποίηση των κατασκευαστών του ψηφιακού νου: Σε επίσημο έγγραφο προς τους επενδυτές τους, κορυφαίοι σχεδιαστές συνθετικής νοημοσύνης συμπεριέλαβαν προειδοποίηση ότι η ίδια η τεχνολογία που εμπορεύονται ενδέχεται να επιφέρει «υπαρξιακό κίνδυνο» για το ανθρώπινο είδος. Είναι ίσως το μοναδικό ον στον γαλαξία που αντιλαμβάνεται ότι κατασκευάζει κάτι που μπορεί να το ξεπεράσει ή να το αφανίσει, αλλά συνεχίζει να ρίχνει τρισεκατομμύρια για να επιταχύνει τη διαδικασία, απλώς για να προλάβει τον ανταγωνιστή της διπλανής ηπείρου.

Η σιωπηλή διάσωση των παλαιών σπόρων: Σε μια απομακρυσμένη κοινότητα, μια μικρή ομάδα ηλικιωμένων αγροτών ολοκλήρωσε τη συγκομιδή και αποθήκευση παραδοσιακών ποικιλιών δημητριακών που δεν χρειάζονται χημικά λιπάσματα για να αντέξουν στην ξηρασία. Αγνοώντας τους αλγόριθμους και τα βιομηχανικά μονοπώλια, διατηρούν στα ροζιασμένα τους χέρια το γενετικό αρχείο χιλιάδων ετών, εξασφαλίζοντας ότι η επόμενη γενιά θα έχει ψωμί αν οι σύγχρονες μονοκαλλιέργειες καταρρεύσουν.

Τι φανερώνουν για τη φύση τους:

Οι Γήινοι εκτοξεύουν ατσάλινα τέρατα στο διάστημα και κατασκευάζουν ψηφιακές νοημοσύνες, ενώ ταυτόχρονα τρέμουν τις ίδιες τους τις δημιουργίες. Κινδυνεύουν από την τεχνολογική τους ύβρη, αλλά σώζονται ξανά και ξανά από την ταπεινή σοφία εκείνων που ξέρουν να φυλάνε έναν σπόρο στο χώμα.

Ένα είδος επικίνδυνα ιδιοφυές, που παίζει με τη φωτιά κοιτάζοντας ταυτόχρονα τα άστρα.

Η επιτήρηση συνεχίζεται.

Τέλος σήματος.

Γράμμα από την καθηγήτριά μου στο εξατάξιο Γυμνάσιο Λιδωρικίου, όπου φοίτησα από το 1966 μέχρι το 1972

Μεταγραφή από το χειρόγραφό της (περ. 55 χρόνια μετά)

Κώστα μου, εκ προοιμίου σου λέω ότι ο λόγος σου, τα γραφόμενά σου, είναι καταπληκτικά· είναι ποίηση, είναι δημιουργία!

Σε όλους τους τομείς είσαι καταπληκτικός. Έχουμε το πλεονέκτημα της κουλτούρας, της γνώσης, της παιδείας. Μακάρι πολλοί, Κώστα, της ηλικίας σου να είχαν τα προσόντα, τα πλεονεκτήματα τα δικά σου, τη γνώση, την αντικειμενικότητα και την έκφραση. Και όσο περνάει ο χρόνος, όλα θα αλλάζουν προς το καλύτερο. Υπάρχει και το πλεονέκτημα ότι αυτά που γράφεις θα μείνουν για πάντα, διότι, όπως έλεγαν οι Λατίνοι, «scripta manent, verba volant». Τα γραπτά μένουν, τα λόγια πετούν.

Κι όπως υπάρχει η έκφραση «ενός κακού μύρια έπονται», μετά την υγειονομική κρίση ακολούθησε κρίση αξιών, ήθους, ιδεών, αλλοτρίωση των ανθρώπινων σχέσεων, υποβάθμιση της παιδείας και κάποιοι σύγχρονοι ονόμασαν την καταστροφή της Σμύρνης «συνωστισμό», όπως οι γιαγιάδες μας το ξύδι το έλεγαν γλυκάδι, σχήμα κατ’ ευφημισμόν.

Όμως ο αείμνηστος πλέον Χρήστος Γιανναράς, επιστήμων και συγγραφέας, έδωσε μια αποστομωτική απάντηση. Όποιος θέλει να κάνει «botox», να κάνει «στα μούτρα του», όπως το είπε ο ίδιος, όχι στην ιστορία μας.

Κώστα, κάθε ημέρα που περνάει ξεφυλλίζω και διαβάζω από τα πανέμορφα και γνήσια έργα σου — του παλιού, καλύτερου και αριστούχου μαθητή μου, Κώστα Μπερτσιά.

Και συνεχίζω με μια έκφραση που ξεκίνησες, ότι «ένα αμπελοτόπι είναι η ζωή». Πολύ ωραία η έκφραση, με κυριολεκτική και μεταφορική σημασία. Έζησες στα παιδικά και νεανικά σου χρόνια στην επαρχία, στην ύπαιθρο, και αργότερα στην πρωτεύουσα. Κι αυτό σου έδωσε μεγάλη πείρα. Αυτό ακριβώς συνέβη και σε μένα.

Όπως έλεγαν οι Γάλλοι, «expérience passe science», δηλαδή η πείρα ξεπερνά την επιστήμη — λίγο υπερβολικό, βέβαια. Έχεις μέσα σου μια πληρότητα πνευματική, είσαι ενημερωμένος για όλα τα δρώμενα και τα αξιολογείς όλα αντικειμενικά.

Μακάρι αυτό να το είχαν όλοι οι Έλληνες. Ακόμη και από τα νεανικά σου χρόνια βλέπω μια ωριμότητα και αντικειμενικότητα. Αυτό είναι το δίπτυχο των εμπειριών σου.

Σε ό,τι αναφέρεσαι στις σελίδες για πολιτικά, κοινωνικά και ανθρώπινα θέματα, είσαι αντικειμενικός, μολονότι δεν είσαι ηλικιακά μεγαλύτερος. Εμείς είμαστε αντικειμενικοί και δεν κομματιζόμαστε, όπως αρκετοί μεγαλύτεροι ηλικιακά, οι οποίοι κομματίζονται για το συμφέρον τους.

Εμείς, Κώστα, είμαστε αλτρουιστές κι όχι φίλαυτοι, όπως σήμερα είναι οι περισσότεροι. Κοιτάζουμε πρώτα τους άλλους και τελευταία τον εαυτό μας.

Κώστα, έχω και μια άλλη αγάπη επαγγελματικά. Είμαι λίγο «Μπαμπινιωτική»· έχω τρέλα με την ετυμολογία των λέξεων.

Η Ελλάδα μας στην καθαρεύουσα λεγόταν Ελλάς. Πριν από το μονοτονικό υπήρχε η δασεία και μετά το σ. Έτσι το Ελλάς έγινε Σελλάς. Μετατοπίζω τον τόνο στην προηγούμενη συλλαβή. Αντί Ελλάς, Σέλλας.

Κάποτε μιλούσαμε για το βόρειο σέλας, που είναι πάλι το φως. Πολύ αστείος ο συσχετισμός.

Σήμερα η Ελλάδα από χώρα του φωτός έγινε χώρα του σκότους και του χάους.

Κάποτε που βρέθηκα στη Γαλλία, μια κοπέλα Γαλλίδα μού είπε: «Όταν εσείς φτιάχνατε τον Παρθενώνα, εμείς ζούσαμε σαν στη ζούγκλα».

Κρίμα για την Ελλάδα, εδώ που έφθασε. Κρίμα για τα παιδιά που έρχονται τώρα στη ζωή. Το συναίσθημά τους θα είναι η απογοήτευση. Αυτό δεν είναι πεσιμισμός· είναι πραγματικότητα.

Κώστα, συγγνώμη που σε κούρασα.

Σ’ αυτό φταίει και η ηλικία μου.

Ελένη Χριστοπούλου
Φιλόλογος

Απάντηση

Αγαπημένη μου κυρία Ελένη, η αγαπημένη μας καθηγήτρια των φιλολογικών!

Διάβασα το γράμμα σας αργά, σχεδόν λέξη προς λέξη. Και, παράξενο, για λίγο ένιωσα πάλι μαθητής στο Γυμνάσιο, πριν από τόσα χρόνια.

Τα καλά σας λόγια με συγκίνησαν βαθιά. Όχι μόνο γιατί προέρχονται από έναν άνθρωπο που εκτιμώ, αλλά γιατί προέρχονται από τη δασκάλα μου. Από έναν άνθρωπο που, σε μια ηλικία όπου ακόμη διαμορφωνόμαστε, άφησε μέσα μας κάτι από τη γνώση, την ευαισθησία και τον τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο.

Λέτε πως «scripta manent, verba volant». Πόσο δίκιο έχετε. Τα γραπτά μένουν. Και το δικό σας γράμμα θα μείνει για μένα πολύτιμο, όχι μόνο ως ένα κείμενο, αλλά ως μια γέφυρα που ενώνει εκείνον τον μαθητή με τον σημερινό άνθρωπο.

Αν στα γραπτά μου υπάρχει κάτι που αξίζει, ένα μικρό μερίδιο ανήκει και στους δασκάλους που συνάντησα στον δρόμο μου. Γιατί ο καλός δάσκαλος δεν μας μαθαίνει μόνο γράμματα. Μας μαθαίνει, πολλές φορές χωρίς να το καταλαβαίνουμε τότε, να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να αναζητούμε και να μη συμβιβαζόμαστε με το λίγο.

Μη μου ζητάτε, λοιπόν, συγγνώμη επειδή με «κουράσατε». Το αντίθετο. Μου χαρίσατε συγκίνηση και μια σπάνια επιστροφή στα χρόνια που πέρασαν.

Και ίσως τελικά έτσι να είναι, όπως γράφετε σχολιάζοντας το «Ένα αμπελοτόπι είναι η ζωή»: η ζωή είναι ένα αμπελοτόπι. Άλλοτε μας δίνει γλυκό καρπό, άλλοτε μας δοκιμάζει. Εκείνο που έχει σημασία είναι, όσο μπορούμε, να το καλλιεργούμε.

Σας ευχαριστώ από καρδιάς, κυρία καθηγήτρια.
Για το γράμμα σας, για τα λόγια σας — αλλά περισσότερο για όσα μου δώσατε τότε, πριν από τόσα χρόνια, όταν ακόμη δεν μπορούσα να γνωρίζω πόσο πολύτιμα θα αποδεικνύονταν αργότερα.

Με βαθιά εκτίμηση και αγάπη,


Κώστας

Ο μαθητής σας