ΟΡΕΙΝΟΣ

Το 1955, όταν ανακοινώθηκε ότι το εμβόλιο του Jonas Salk κατά της πολιομυελίτιδας ήταν αποτελεσματικό, εκατομμύρια άνθρωποι ένιωσαν ότι απαλλάσσονταν από έναν εφιάλτη. Η ασθένεια θέριζε κυρίως παιδιά, αφήνοντας πίσω της παράλυση, αναπηρίες και θάνατο.

Ο Salk θα μπορούσε να είχε μετατρέψει την ανακάλυψή του σε μια τεράστια προσωπική περιουσία. Δεν το έκανε.

Όταν τον ρώτησαν σε τηλεοπτική συνέντευξη ποιος κατείχε την πατέντα του εμβολίου, απάντησε με μια φράση που έμεινε στην ιστορία:

«Οι άνθρωποι, θα έλεγα. Δεν υπάρχει πατέντα. Θα μπορούσατε να πατεντάρετε τον ήλιο;»

Μερικές φορές μια φράση είναι αρκετή για να φανερώσει ολόκληρη τη φιλοσοφία ενός ανθρώπου.

Ο Salk δεν υποτίμησε ούτε το χρήμα ούτε την αξία της επιστημονικής εργασίας. Έβαλε όμως πάνω από αυτά κάτι μεγαλύτερο: την πεποίθηση ότι υπάρχουν ανθρώπινα επιτεύγματα που αποκτούν το πραγματικό τους νόημα μόνο όταν γίνονται κοινό κτήμα.

Ζούμε σε μια εποχή όπου σχεδόν τα πάντα αποκτούν τιμή. Οι ιδέες κατοχυρώνονται, η γνώση εμπορευματοποιείται, ακόμη και η ανθρώπινη προσοχή αγοράζεται και πουλιέται. Και ασφαλώς η έρευνα χρειάζεται κεφάλαια, οι ερευνητές πρέπει να αμείβονται και η καινοτομία να επιβραβεύεται. Όμως η ιστορία του Salk μάς θυμίζει ότι άλλο η τιμή και άλλο η αξία.

Υπάρχουν πράγματα που μπορεί να αξίζουν πολύ περισσότερο από όσο μπορούν να αποτιμηθούν σε χρήμα.

Ίσως τελικά αυτή να είναι και μια από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες της επιτυχίας: όχι μόνο τι καταφέραμε να αποκτήσουμε χάρη σε αυτήν, αλλά και τι είχαμε τη δύναμη να μη διεκδικήσουμε αποκλειστικά για τον εαυτό μας.

Οι αρχαίοι Έλληνες, παρατηρώντας τον άνθρωπο και τις αδυναμίες του, συμπύκνωσαν σε τέσσερις λέξεις έναν ολόκληρο μηχανισμό ανόδου και πτώσης: ύβρις, άτη, νέμεσις, τίσις.

Όλα αρχίζουν από την ύβρη. Όχι απλώς από την αλαζονεία, αλλά από την απώλεια του μέτρου. Ο άνθρωπος πετυχαίνει, αποκτά δύναμη, πλούτο ή εξουσία και κάποια στιγμή αρχίζει να πιστεύει ότι οι κανόνες που ισχύουν για τους άλλους δεν ισχύουν γι’ αυτόν. Η επιτυχία, αντί να τον κάνει σοφότερο, τον κάνει υπερβολικά βέβαιο για τον εαυτό του.

Και τότε έρχεται η άτη: η θόλωση της κρίσης. Ο άνθρωπος παύει να βλέπει τα πράγματα όπως είναι και αρχίζει να τα βλέπει όπως θα ήθελε να είναι. Δεν ακούει προειδοποιήσεις, υποτιμά τους κινδύνους, περιφρονεί τους αντιπάλους του. Και το χειρότερο: όσο περισσότερο σφάλλει, τόσο περισσότερο πιστεύει ότι έχει δίκιο.

Η πραγματικότητα όμως έχει έναν δικό της τρόπο να επαναφέρει το μέτρο. Αυτή είναι η νέμεσις. Δεν χρειάζεται πάντοτε να έρθει ως θεϊκή τιμωρία. Μπορεί να είναι απλώς η φυσική συνέπεια της υπερβολής. Μια αυτοκρατορία παρακμάζει, μια πανίσχυρη επιχείρηση χάνει την αγορά της, ένας ηγέτης χάνει την επιρροή του, ένας άνθρωπος βλέπει ξαφνικά να καταρρέει εκείνο που θεωρούσε ακλόνητο.

Και στο τέλος έρχεται η τίσις: η πληρωμή του λογαριασμού.

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το αρχαίο σχήμα παραμένει αναγνωρίσιμο και σήμερα. Το βλέπουμε στην πολιτική, στις επιχειρήσεις, στις κοινωνίες, ακόμη και στην προσωπική μας ζωή. Η μεγάλη επιτυχία κρύβει συχνά μέσα της έναν κίνδυνο: να μας πείσει ότι θα διαρκέσει για πάντα.

Το πραγματικό δίδαγμα των τεσσάρων αυτών λέξεων μπορεί να μην αφορά την τιμωρία αλλά το μέτρο. Να γνωρίζεις μέχρι πού φτάνει η δύναμή σου, να αμφιβάλλεις ακόμη και όταν όλα σε δικαιώνουν και, κυρίως, να καταλαβαίνεις εγκαίρως πότε άλλαξε ο καιρός των πραγμάτων.

Γιατί η νέμεσις δεν αρχίζει όταν έρχεται η πτώση. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, τη στιγμή που ο άνθρωπος, μεθυσμένος από την επιτυχία του, πιστεύει ότι δεν μπορεί πια να πέσει.

Από το ΓΛ η πιο κάτω ανάρτηση

Η αξία κάθε θεωρητικής άποψης (και υπάρχουν πολλές για όλα τα θέματα) αναδεικνύεται όταν η θεωρία καλείται να βρει πρακτική εφαρμογή και να δώσει όντως λύση (ήτοι μετρήσιμο αποτέλεσμα) “επί του πεδίου” σε κάποιο πρόβλημα.  

Βεβαίως και είναι πολύ ουσιαστικό και χρήσιμο να ξέρεις τί θέλεις και γιατί το θέλεις. 

Είναι η συνετή αφετηρία κάθε προσπάθειας.

Στην πράξη όμως, πόσες φορές αποδεικνύεται αυτό από μόνο του αρκετό, για να σε οδηγήσει στο επιδιωκόμενο αποτέλεσμα ??

Αλήθεια, πόσοι στόχοι τίθενται και πόσες προσπάθειες ξεκινούν με προσδοκίες, με ενθουσιασμό, με “αγωνιστική διάθεση”, ή ακόμα και με επαρκή αρχικό σχεδιασμό, αλλά δεν ολοκληρώνονται ποτέ??

Οι θεωρητικές απαντήσεις για τη σημασία του στόχου και τα οφέλη από την επίτευξή του είναι πάντα εκεί. 

Κάτι άλλο λείπει…

Συνήθως (αποδεικνύεται ότι) λείπει η επιμονή και η υπομονή, που εκ των πραγμάτων απαιτείται να επιδείξει κανείς σε βάθος χρόνου για την υλοποίηση ενός σημαντικού εγχειρήματος. 

Αποδεικνύεται ότι τελικά ήταν χαλαρή η πνευματική δέσμευση στην επιδίωξη του στόχου, ήταν ελλειμματική η αντοχή στις δυσκολίες επίτευξής του, που αναπόφευκτα εμφανίστηκαν στην πορεία, ήταν δυσανάλογο το ψυχολογικό βάρος προσμονής της όποιας μελλοντικής επιτυχίας, συγκρινόμενο με τις αντιξοότητες της προσπάθειας καθεαυτής. 

Οπότε ανακύπτει το ερώτημα : γιατί συμβαίνει αυτό??

Την καλύτερη και πιο πειστική απάντηση μέχρι τώρα τη βρήκα στο βιβλίο του Steven Bartlett “Το ημερολόγιο ενός CEO – 33 κανόνες για την εργασία και τη ζωή”,που κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Key Books.  

Την περιγράφει ως “εξίσωση της πειθαρχίας” και σχηματικά αποτυπώνεται ως εξής : 

Πειθαρχία = η αξία που αποδίδεις στην επίτευξη του στόχου + ο βαθμός του ενδιαφέροντος (ή και της ψυχολογικής επιβράβευσης /ανταμοιβής) που έχει για ΄σενα αυτή καθεαυτή η διαδικασία επιδίωξης του συγκεκριμένου στόχου – το πόσο δαπανηρή σε υλικό ή συναισθηματικό επίπεδο ή/και αδιάφορη ψυχολογικά αποδεικνύεται στην πράξη για ‘σενα η ίδια η διαδικασία επιδίωξης του στόχου. 

Εν ολίγοις (γιατί υπάρχει και το ban από την αρχισυνταξία όταν γράφουμε πολλά ), όταν το άθροισμα της αξίας του στόχου με την ικανοποίηση που αντλεί κανείς σε όλη τη χρονική διάρκεια που απαιτεί η προσπάθεια για την υλοποίησή του υπολείπεται του κόστους (υλικού και ψυχολογικού) αυτής καθεαυτής της προσπάθειας, αμβλύνεται η αναγκαία πειθαρχία που απαιτείται να επιδείξει κανείς, με αναπόφευκτη συνέπεια να μειώνεται ή/και να αναβάλλεται η προσπάθεια και στο τέλος να εγκαταλείπεται (με ή χωρίς δικαιολογίες, που συνήθως αποδίδονται σε “εξωγενείς παράγοντες”, για να μη νιώθουμε και άσχημα) ο ίδιος ο στόχος, όσο και αν – σε θεωρητικό επίπεδο – είχε αρχικά αξιολογηθεί ως σημαντικός. 

Γ.Λ.

«Καιρὸς τοῦ τεκεῖν καὶ καιρὸς τοῦ ἀποθανεῖν, καιρὸς τοῦ φυτεῦσαι καὶ καιρὸς τοῦ ἐκτῖλαι πεφυτευμένον». Όταν ο Εκκλησιαστής αποτύπωνε αυτή τη φράση αιώνες πριν από τη βιομηχανική επανάσταση, μιλούσε για τη συμπαντική νομοτέλεια της φθοράς και της αναγέννησης. Χωρίς να το γνωρίζει, περιέγραφε τη βαθύτερη κινητήρια δύναμη της σύγχρονης οικονομίας: τίποτα δεν γεννιέται για να μείνει αιώνιο.

Αιώνες αργότερα, ο οικονομολόγος Γιόζεφ Σουμπέτερ έδωσε σε αυτή τη διαρκή εναλλαγή το όνομα «δημιουργική καταστροφή». Ο καπιταλισμός και η πρόοδος, υποστήριξε, δεν κινούνται γραμμικά ή ήρεμα. Προχωρούν γκρεμίζοντας τις βεβαιότητες του χθες για να θεμελιώσουν πάνω στα ερείπιά τους το αύριο. Η άμαξα δεν βελτιώθηκε για να γίνει αυτοκίνητο — παραμερίστηκε. Το φιλμ δεν έγινε καλύτερο για να γεννηθεί η ψηφιακή φωτογραφία — εξαφανίστηκε.

Σήμερα, η επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης επιταχύνει αυτόν τον κύκλο σε ρυθμούς που η ανθρώπινη ψυχολογία δυσκολεύεται να παρακολουθήσει. Δεν απειλούνται πλέον μόνο χειρωνακτικές εργασίες, αλλά γνωστικές δεξιότητες, επαγγέλματα και ολόκληρα επιχειρηματικά μοντέλα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν απρόσβλητα.

Η ανθρώπινη φύση, ωστόσο, είναι προγραμματισμένη να αγαπά το «φυτεύειν» και να αποστρέφεται το «εκτίλλειν». Επενδύουμε χρόνο, συναίσθημα και ταυτότητα σε όσα χτίσαμε: στις σπουδές μας, στον τίτλο της δουλειάς μας, στον παραδοσιακό τρόπο λειτουργίας της επιχείρησής μας. Στην οικονομική θεωρία αυτό ονομάζεται πλάνη του μη ανακτήσιμου κόστους (sunk cost fallacy)· στην καθημερινή πράξη είναι απλώς ο φόβος του κενού.

Εκεί ακριβώς συναντώνται η βιβλική σοφία και η σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα. Η δημιουργική καταστροφή δεν είναι ύμνος στην ισοπέδωση, αλλά υπενθύμιση ότι η ανανέωση απαιτεί χώρο. Το έδαφος δεν μπορεί να καρποφορήσει αν δεν καθαριστεί από τα υπολείμματα της προηγούμενης σοδειάς.

Η πραγματική πρόκληση της εποχής μας δεν είναι η ίδια η τεχνολογική ανατροπή. Είναι η συναισθηματική και διανοητική μας αδράνεια. Το πιο επικίνδυνο λάθος για έναν επαγγελματία, μια επιχείρηση ή μια κοινωνία δεν είναι να ξεριζώσει το παλιό — είναι να συνεχίζει πεισματικά να ποτίζει κάτι που έχει ήδη ξεραθεί, απλώς και μόνο επειδή κάποτε το φύτεψε με τα ίδια του τα χέρια.