ΟΡΕΙΝΟΣ

Ο άνθρωπος έχει την ικανότητα να αλλάζει τόπους, συνθήκες και σχέσεις. Μπορεί να εγκαταλείψει μια πόλη, να αφήσει πίσω του ανθρώπους, ακόμη και να αλλάξει ζωή ολόκληρη. Η φυγή είναι ίσως η πιο παλιά ανθρώπινη στρατηγική απέναντι στον πόνο, την ευθύνη ή την απογοήτευση. Όμως υπάρχει ένα όριο στη φυγή: ο ίδιος ο εαυτός μας.

Οι σκέψεις, οι φόβοι, οι μνήμες και οι ενοχές ταξιδεύουν πάντα μαζί μας. Δεν μένουν πίσω στους τόπους που εγκαταλείψαμε. Κατοικούν μέσα μας. Έτσι, συχνά ανακαλύπτουμε ότι αυτό από το οποίο προσπαθούσαμε να ξεφύγουμε δεν ήταν μια κατάσταση, αλλά μια πλευρά του ίδιου μας του εαυτού.

Η ωριμότητα αρχίζει τη στιγμή που το καταλαβαίνουμε. Όταν σταματάμε να ψάχνουμε διαρκώς νέους δρόμους διαφυγής και αρχίζουμε να κοιτάζουμε προς τα μέσα. Εκεί βρίσκεται το πραγματικό πεδίο της αλλαγής.

Γιατί τ η ζωή δεν είναι μια συνεχής απόδραση, αλλά μια αργή συμφιλίωση με αυτό που είμαστε. Και ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία του ανθρώπου να μην είναι να ξεφεύγει από τον εαυτό του, αλλά να μάθει να ζει μαζί του.

Έπρεπε να φτάσω στο κατώφλι τής
αυτοκαταστροφής για να καταλάβω

πως το σπουδαίο δεν είναι
ν’ αλλάξουμε τη ζωή μας,

ονειροπολώντας μιαν άλλη
πιο ενδιαφέρουσα,

αλλά να κάνουμε να λαλήσει
τούτη η ζωή, όπως μας δόθηκε,

την καθημερινή, την ταπεινή,
την ανθρώπινη,

όπου το καθετί που μπορούμε
να γυρέψουμε πρέπει να υπάρχει.

Σ’ αυτή τη δική μας ζωή,

την αναφαίρετη και μοναδική
(αφού κανένας άλλος δεν την έχει)

που δίνει το χυμό στα έργα μας
και τα κάνει όμοια μ’ εμάς,

πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε
το θαύμα.

Γιώργος Σεφέρης

Απόσπασμα από το βιβλίο:
ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ ΜΕΡΕΣ Α΄

*Το «Μέρες Α΄» είναι ο πρώτος τόμος των ημερολογίων του Γιώργου Σεφέρη και καλύπτει τα χρόνια 1925–1931. Ο ποιητής καταγράφει σκέψεις, εμπειρίες, αναγνώσεις και προσωπικούς προβληματισμούς, αποκαλύπτοντας την πνευματική του αναζήτηση και τη διαμόρφωση της ποιητικής του ταυτότητας. Το έργο αποτελεί σημαντική μαρτυρία για την εσωτερική πορεία του Σεφέρη και το πνευματικό κλίμα της εποχής.

Η απληστία δεν έχει όρια κι από κοντά η θρησκευτική εξουσία, όταν συμπλέει με την κοσμική και συχνά το πράττει, συμβάλλει στην απανθρωποίηση και στην αποξένωση απ’ τις χριστιανικές εντολές και διδασκαλίες καθιστώντας αυτές γράμμα κενό.

Η υποδαύλιση των παθών κι η υποδούλωση στα κατώτερα ένστικτα τον μετατρέπει σε άγριο θηρίο που διψάει για αίμα. Αιμάσσουσα ανθρωπότητα. Και η ιστορία επαναλαμβάνεται και θα επαναλαμβάνεται όσο ο άνθρωπος τη λησμονεί και θα τη λησμονεί.

Υπάρχουν κάποιες λέξεις που τις χρησιμοποιούμε κι ας γνωρίζουμε στο περίπου -ή στο… καθόλου- τι ακριβώς σημαίνουν. Υπάρχει όμως μια απολύτως λογική μεταφορά πίσω τους.

Μια ζεστή μέρα του Αυγούστου, για παράδειγμα, ο καθένας μας μπορεί να «βγάλει την μπέμπελη». Ποια είναι η μπέμπελη; Κάτι καθόλου τροπικό. Η -πεζή- έννοια της λέξης είναι η ιλαρά, όσο για τη φράση στηρίζεται σε γιατροσόφια που έλεγαν ότι για να θεραπευτείς από την μπέμπελη – ιλαρά, πρέπει να ιδρώσεις.

Μια άλλη περίπτωση είναι η μαρμάγκα, η οποία εμφανίζεται στη φράση «τον έφαγε η μαρμάγκα», που σημαίνει εξαφανίστηκε χωρίς να αφήσει ίχνη. Μαρμάγκα είναι ένα είδος δηλητηριώδους αράχνης, η οποία αιχμαλωτίζει και εξαφανίζει τα θύματά της χωρίς να αφήνουν πίσω τους κανένα σημάδι…

Ο Πολωνός καλλιτέχνης Roman Opalka αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του σε ένα έργο που ήταν ταυτόχρονα απλό και συγκλονιστικό: να μετρήσει τον χρόνο.

Το 1965 πήρε μια ριζική απόφαση. Θα ζωγράφιζε αριθμούς, έναν μετά τον άλλο, αρχίζοντας από το 1 και συνεχίζοντας προς το άπειρο. Κάθε καμβάς ήταν η φυσική συνέχεια του προηγούμενου. Οι πίνακες ονομάστηκαν «1965 / 1 – ∞». Δεν ήταν απλώς έργα ζωγραφικής· ήταν ένα ημερολόγιο ύπαρξης.

Ο Οπάλκα ζωγράφιζε τους αριθμούς με λευκό χρώμα πάνω σε σκούρο φόντο. Με τα χρόνια, το φόντο γινόταν όλο και πιο ανοιχτό, μέχρι που σχεδόν εξαφανίστηκε μέσα στο λευκό. Όπως ο χρόνος που περνά και σβήνει σιγά-σιγά τα ίχνη του.

Κάθε αριθμός ήταν ένα βήμα της ζωής του. Καθώς ζωγράφιζε, προφερόταν τον αριθμό και τον ηχογραφούσε. Στο τέλος κάθε ημέρας φωτογραφιζόταν μπροστά στο έργο του. Έτσι, ο αριθμός, η φωνή και το πρόσωπο κατέγραφαν την ίδια πραγματικότητα: το πέρασμα του χρόνου πάνω στον άνθρωπο.

Όταν πέθανε το 2011, είχε φτάσει περίπου στον αριθμό 5.607.249. Το έργο έμεινε ανολοκλήρωτο — όπως μένει πάντα ανολοκλήρωτη η ανθρώπινη προσπάθεια να φτάσει το άπειρο.

Ο Οπάλκα δεν ζωγράφιζε αριθμούς. Ζωγράφιζε τη ζωή.

Κάθε ψηφίο ήταν μια στιγμή που πέρασε και δεν επιστρέφει.

Ίσως τελικά το βαθύτερο νόημα του έργου του να είναι απλό:

η ζωή είναι μια αργή καταμέτρηση προς το άγνωστο τέλος —

και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να προσθέτουμε αριθμούς στις ημέρες μας, μέχρι να τελειώσει η αρίθμηση.

Συχνά πιστεύουμε ότι αυτό που μας περιορίζει έχει σχέση με : την ηλικία, τη δύναμη, τη καταγωγή, τις δυνατότητες του σώματος μας. Όμως, πολλές φορές το πραγματικό όριο δεν βρίσκεται εκεί. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για αυτά τα όρια.

Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο μέσα στο σώμα του· ζει κυρίως μέσα στις ιδέες που έχει για τον εαυτό του. Αν πιστέψει ότι μπορεί να φτάσει μέχρι ένα σημείο, συνήθως εκεί σταματά. Όχι επειδή δεν υπάρχει παραπέρα δρόμος, αλλά επειδή ο νους έχει ήδη χαράξει τα σύνορα.

Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα ανθρώπων που ξεπέρασαν αυτό που θεωρούνταν «φυσικό όριο». Όχι επειδή είχαν διαφορετικό σώμα από τους άλλους, αλλά επειδή είχαν διαφορετική νοοτροπία. Είδαν το όριο όχι ως τοίχο, αλλά ως γραμμή που μπορεί να μετακινηθεί.

Ο φόβος της αποτυχίας, η συνήθεια, η κοινωνική πίεση και η αμφιβολία για τις δυνατότητές μας συχνά λειτουργούν σαν αόρατα δεσμά. Είναι πιο ισχυρά από τα πραγματικά εμπόδια, γιατί βρίσκονται μέσα μας. Και ό,τι βρίσκεται μέσα μας δύσκολα το αμφισβητούμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα φυσικά όρια δεν υπάρχουν. Υπάρχουν. Όμως ο άνθρωπος συχνά ζει πολύ πιο μέσα από αυτά. Το σώμα μπορεί να κουραστεί, αλλά ο νους συχνά σταματά πολύ νωρίτερα.

Τελικά, η μεγαλύτερη ανθρώπινη πρόκληση δεν είναι να νικήσουμε τη φύση μας, αλλά να αμφισβητήσουμε την ιδέα που έχουμε για αυτήν. Γιατί πολλές φορές τα όρια που νομίζουμε ότι μας περιορίζουν δεν είναι πραγματικά όρια· είναι απλώς συνήθειες του μυαλού.

Και όταν αλλάξει η νοοτροπία, συχνά αλλάζει και το μέγεθος του κόσμου που μπορούμε να διανύσουμε.