Του Μανόλη Ευκλ. Χρονάκη*
Κάθε δημιούργημα της φύσης είναι προϊόν αδιεξόδου. Κατά συνέπεια και ο άνθρωπος, έργο της φύσης και αυτός, αποτελεί λύση ενός αδιεξόδου. Άρα είναι μέρος του αδιεξόδου και ως τέτοιο δεν μπορεί παρά να βρίσκεται διαρκώς μπροστά σε αδιέξοδα. Αλλά και ως λύση του αδιεξόδου είναι έργο θαυμαστό.
Αδιέξοδο είναι μια κατάσταση, η οποία δεν σου παρέχει δυνατότητα και οδό διαφυγής, δηλαδή τη χαρακτηρίζει η αδυναμία να βρεις λύση σε ένα πρόβλημα, μικρό ή μεγάλο, που σε απασχολεί. Σημαίνει το απροχώρητο, το μη περαιτέρω. Είναι ένα πρόβλημα. Επειδή όμως κάθε πρόβλημα έχει τη λύση του, μπορούμε να ισχυριστούμε πως το αδιέξοδο είναι μια δυσάρεστη, βασανιστική, δύσκολη κατάσταση, συγχρόνως όμως αποτελεί αιτία και αφορμή, που σε υποχρεώνει να βρεις τη λύση, η οποία σου διαφεύγει. Αποτελεί σοβαρό λόγο αφύπνισης από μια πνευματικά και σωματικά λαγαρή, χαλαρή, άτονη, μονοκόμματη, βολεμένη κατάσταση. Με άλλα λόγια ενεργοποιεί νοητικές και σωματικές δυνάμεις σε βαθμό, μερικές φορές, υπεράνθρωπο, που σε οδηγούν θριαμβευτικά σε μια διέξοδο και κατά τούτο (η κατάσταση αυτή) είναι αφάνταστα δημιουργική και χρήσιμη. Και τότε αισθάνεσαι σαν ένας μεγάλος ή μικρός ήρωας! Μέχρι το επόμενο αδιέξοδο που αργά ή γρήγορα θα προκύψει…
Η κατάσταση αδιεξόδου αποτελεί το τέλος, την κατάληξη, τη συνισταμένη όλων των επιλογών, λανθασμένων ή μη. Μπορεί να είναι αποτέλεσμα σωρείας λαθών ή συγκυριών και παραγόντων φυσικών, ατομικών ή συλλογικών, που δεν γίνονται αμέσως αντιληπτές. Η τύχη και η αναγκαιότητα επιβάλλει και εδώ την επικράτειά της.
Όσο πιο μεγάλη, ταχεία, μετωπική και δύσκαμπτη είναι η σύγκρουση με το πρόβλημα, τόσο πιο σίγουρο είναι το αδιέξοδο.
Προσωπικά αδιέξοδα.
Υπάρχουν τα αδιέξοδα ψυχής, τα αδιέξοδα χρόνου, τα οικονομικά, της επιστήμης τα αδιέξοδα, τα ερωτικά, τα επαγγελματικά, τα υπαρξιακά και τα αδιέξοδα επιβίωσης. Τα αδιέξοδα του ρόλου τον οποίο διαλέξαμε ή μας επέβαλαν να παίξουμε στη ζωή. των επιλογών μας τα αδιέξοδα εν τέλει. Υπάρχουν μικρά και μεγάλα αδιέξοδα, που φαντάζουν ανυπέρβλητα. Είναι οι λόφοι, τα φαράγγια, τα ποτάμια, οι βάλτοι της ζωής μας.
-Ο λόγος για τον οποίο η κατάσταση αδιεξόδου μας ενοχλεί, μας στενοχωρεί, μας απογοητεύει και μας τρομάζει, οφείλεται στο γεγονός ότι μας καθυστερεί, αλλάζοντας την πορεία και τα σχέδιά μας, μας δημιουργεί ένα αίσθημα άγχους, αποτυχίας και απομάκρυνσης από το στόχο μας. Με πιο απλά λόγια, μας ξεβολεύει από τη νωχέλεια και τη χαύνωση, που προσφέρει η σιγουριά του γνωστού, του αναμενόμενου, του σταθερού, του παγιωμένου. Όταν διακυβεύεται κάτι σπουδαίο, μεγάλο, ζωτικής σημασίας, φυσικό επακόλουθο όλων αυτών είναι ο φόβος και ο τρόμος μπροστά στο τέλος. Δεν είναι ασυνήθιστο τότε, η κατάθλιψη να εγκατασταθεί και να εδραιωθεί ως μόνιμη ψυχολογική κατάσταση, η οποία, στο ατομικό επίπεδο, οδηγεί σε ιδέες αυτοκαταστροφής και στο κοινωνικό (επίπεδο) σε επαναστατικές εκρήξεις επιτυχημένες ή όχι. Και όλα αυτά ενώ η λύση βρίσκεται δίπλα μας, μέσα μας!
-Ένας άλλος λόγος, για τον οποίο ενοχλεί και μας τρομάζει η συνειδητοποίηση και αποδοχή ενός αδιεξόδου, είναι το γεγονός ότι, ενώ θεωρούμε τον εαυτό μας ως δημιουργό και εκφραστή μιας αδιατάρακτης και ανέφελης πορείας, ξαφνικά τον συλλαμβάνουμε ως συμμέτοχο στη δημιουργία μιας δύσκολης ή τραγικής κατάστασης. Ως εκ τούτου, η αγωνία και ο φόβος σε μια αδιέξοδη κατάσταση στρέφεται και προς τα μέσα και προς τα έξω μας. Διμέτωπη μάχη, λοιπόν, σε έναν αγώνα, με δυσδιάκριτα τα όρια των μετώπων, μια και το ένα επηρεάζει το άλλο. Αυτό το αξεδιάλυτο μπέρδεμα συναισθημάτων και δράσης μπορεί να μας οδηγήσει σε πανικό, ο οποίος περιβάλλει ως μανδύας το πρόβλημα, το συγκεκριμενοποιεί και το συμμαζεύει. Ο πανικός, κακός σύμβουλος πάντα και χαρακτηριστική αντίδραση του ανθρώπου, όταν αντιμετωπίζει πολύ δύσκολες καταστάσεις, είναι απαραίτητος για την ισορροπία του: του θυμίζει ότι υπάρχει! Και μάλιστα ότι μόνον αυτός υπάρχει!
Mόνο εκείνοι που γνώρισαν, γιατί βίωσαν, το αδιέξοδο ως μόνιμη κατάσταση στη ζωή τους και μερικοί δεν απαλλάχτηκαν ποτέ από αυτό, είναι ικανοί να καταλάβουν και να περιγράψουν τη δημιουργική ή καταστροφική δύναμη και σημασία του!
Ένα παράδειγμα δημιουργικού πνευματικού αδιεξόδου είναι το παρακάτω.
Ο μεγάλος μαθηματικός και φιλόσοφος Bertrand Arthur William Russell (Μπέρτραντ Ράσελ) προσπαθούσε να λύσει ένα πρόβλημα, που ο ίδιος έθεσε στον εαυτό του: αυτό που τον βασάνιζε ήταν να βρει έναν ορισμό του όρου «αριθμός» στο πλαίσιο της καθαρής λογικής. Για παράδειγμα: τι σημαίνει «τρία». Γράφει λοιπόν στην αυτοβιογραφία του: «Κάθε πρωί καθόμουν μπροστά σ’ ένα λευκό φύλλο χαρτιού. Ολόκληρη τη μέρα, μ’ ένα σύντομο διάλειμμα για φαγητό, κοίταζα αυτό το λευκό φύλλο χαρτιού. Συχνά έφτανε το απόγευμα και το χαρτί ήταν ακόμα λευκό… Τα δυο καλοκαίρια του 1903 και του 1904 έχουν χαραχτεί στη μνήμη μου ως μια περίοδος πλήρους πνευματικού αδιεξόδου… Φαινόταν πιθανό πως όλο το υπόλοιπο της ζωής μου θα μπορούσε να αναλωθεί, κοιτάζοντας αυτό το λευκό χαρτί» Τελικά η εργασία του αυτή τον οδήγησε στη συγγραφή του “Principia Mathematika (Mαθηματικές Αρχές), μια εξέλιξη καθοριστικής σημασίας στη σύγχρονη μελέτη των θεμελίων των Μαθηματικών 1.
Να πώς μια σύγχρονή μας γυναίκα θα περιέγραφε μια τέτοια θολή και απειλητική κατάσταση αδιεξόδου, τη στιγμή ακριβώς που συνειδητοποιεί τη θέση της και πρέπει να κινητοποιήσει όλες της τις δυνάμεις, για να αντιστρέψει τα πράγματα: «Νιώθω να καταρρέει ένας ολόκληρος κόσμος κάτω απ’ τα πόδια μου, νιώθω πως βρίσκομαι μετέωρη, χωρίς καμιά δυνατότητα να αντλήσω δύναμη από κάτι σταθερό. Όχι, δεν είμαι απ’ αυτούς που βλέπουν το τέλος του κόσμου και της ιστορίας ότι πλησιάζει με το δικό μου τέλος, όπως είπα πριν. Συνειδητοποιώ όμως ότι τα πάντα αλλάζουν τόσο γρήγορα και αφήνουν πίσω τους ένα πυκνό σύννεφο, απειλητικό που έχει το σχήμα ενός τεράστιου βέλους, που με ακολουθεί».
Όποιος προσπαθεί να περιγράψει και να καταγράψει ψύχραιμα μια αδιέξοδη κατάσταση, να προσδιορίσει τη θέση του, ενώ ο ίδιος βρίσκεται μέσα σ’ αυτήν, ομολογουμένως συναντάει ανυπέρβλητα εμπόδια, λόγω της αδυναμίας του να αποστασιοποιηθεί από αυτήν. Και όταν το καταφέρει, σωστά καταλήγει να πιστεύει πως μόνο αυτός είναι έξυπνος και όλοι οι άλλοι άχρηστοι, άγονοι και αναποτελεσματικοί.
Ο άνθρωπος, από πάντα και κάθε μέρα, θυσιάζει μέρος από τον εαυτό του, για να θρέψει το υπόλοιπο. Αυτό άλλοτε τον μπερδεύει, άλλοτε τον κουράζει, άλλοτε τον αναπαύει, πάντα όμως λύνει προβλήματα με κάποιο τίμημα. Στην περίπτωση της εξόδου του από ένα αδιέξοδο ενδέχεται να κληθεί να θυσιάσει περισσότερα κι αυτό καθόλου δεν πρέπει να μας διαφεύγει. Ποιό θα είναι το τίμημα της εξόδου από την κατάσταση αυτή και αν θα είναι το τελευταίο αδιέξοδο ή θα ακολουθήσουν κι άλλα, μας είναι άγνωστο. Πολλές φορές διαπιστώνουμε, αν έχουμε το θάρρος να το κάνουμε, ότι η θριαμβευτική διέξοδος από το δικό μας αδιέξοδο δημιουργεί αδιέξοδα στους άλλους! Κι είναι η χαρά μας πόνος τους κι ο θρίαμβός μας ήττα.
Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος ζητά επίμονα και με αγωνία μια απάντηση, μια λύση έτοιμη, για κάθε μεγάλο, περίπλοκο πρόβλημα που τον απασχολεί. Λύση από ποιόν; Λύση για όλους και για όλα; Μια αδιέξοδη κατάσταση και κυρίως η περιγραφή και διαπίστωσή της περιέχει σπαράγματα μιας ή πολλών κρυμμένων λύσεων. Στον καθένα εναπόκειται να τα ανακαλύψει, να συνθέσει τη λύση, να την προτείνει, να την εφαρμόσει. Διότι κάθε έτοιμη λύση που προσφέρεται είναι τουλάχιστον ύποπτη και πάντως δεν βγάζει το νου και το μυαλό από τη νωχέλεια, την αδράνεια, για να προχωρήσει στη δημιουργία.
Συμπερασματικά, λοιπόν: Η συνειδητοποίηση, η περιγραφή ή η καταγραφή ενός αδιεξόδου και των αιτίων του είναι θέση και άποψη σημαντική, επειδή αποτελεί συνεισφορά σπουδαιότερη καμιά φορά και από αυτή της πρότασης μιας ακόμη λύσης του προβλήματος.
Τα αδιέξοδα δεν περιέχουν τη ζωή. το αντίθετο συμβαίνει, περιέχονται στη ζωή και γι’ αυτό (η ζωή) αποδεικνύεται πιο δυνατή από κάθε αδιέξοδο. Τα αδιέξοδα είναι μέρος του όλου της ζωής και τη χαρακτηρίζουν, αλλά το όλο είναι πιο δυνατό από το μέρος. Δεν είναι το πλην, είναι το συν, δεν είναι η άρνηση, είναι η κατάφαση, η βεβαίωση της ζωής. Τα αδιέξοδα δεν ελέγχουν, αλλά ελέγχονται από τη ζωή. Δεν είναι ο θάνατος τα αδιέξοδα, αντίθετα είναι ο θρίαμβος της ζωής!
1. Απόσπασμα από την αυτοβιογραφία του Μπέρτραντ Ράσελ. Το παράθεμα αλίευσα από το βιβλίο του John Derbyshire «Υπόθεση Ρίμαν- η εμμονή στους πρώτους αριθμούς» σελ. 488, 489. Εκδ. ΤΡΑΥΛΟΣ 2006 μτφρ. Τεύκρος Μιχαηλίδης.
*Ο Μανόλης Ευκλ. Χρονάκης είναι παιδίατρος
