macedoniantreasure.jpg

Ο τότε πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου και δύο υπουργοί κοιτάζουν τον μακεδονικό θησαυρό.

 Από ποιους τάφους όμως είχαν συληθεί όλα αυτά; Και ήταν άραγε τα μόνα; Μήπως κάποια άλλα είχαν ήδη φύγει στο εξωτερικό; Εκείνη την στιγμή οι απαντήσεις δεν ήταν δυνατές, αλλά ένα νούμερο “κυκλοφόρησε” αμέσως: 10 εκατομμύρια ευρώ, το ποσό με το οποίο παζάρευαν οι αρχαιοκάπηλοι την πώλησή τους. Μόνο που, για κακή τους τύχη, οι υποψήφιοι αγοραστές ήταν αστυνομικοί…Αργότερα ο θησαυρός εκτιμήθηκε από τους αρχαιολόγους στα 11,5 εκατ. ευρώ. Σε ισόβια κάθειρξη καταδικάστηκαν τον Δεκέμβριο του 2012 τρία μέλη της σπείρας από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Θεσσαλονίκης, ενώ στους άλλους δύο επιβλήθηκαν ποινές 16 και 20 ετών κάθειρξης αντίστοιχα, με την είδηση να κάνει τότε τον γύρο του κόσμου. Τρία χρόνια μετά όμως, τα ισόβια για τους δύο εξ αυτών μετατράπηκαν από το Πενταμελές Εφετείο Κακουργημάτων Θεσσαλονίκης σε πενταετή κάθειρξη, με αντίστοιχες μειώσεις στις ποινές των υπολοίπων.Πρόκειται για μία μόνο, αν και εξαιρετική ασφαλώς, λόγω των δεδομένων της, περίπτωση αρχαιοκαπηλίας με αίσιο τέλος. Στο Αστυνομικό Δελτίο τέτοιες περιπτώσεις εμφανίζονται με συχνότητα έως και μία την εβδομάδα! Κάποιος που συνελήφθη με δυο-τρία χάλκινα δακτυλίδια, μερικές αιχμές βελών και ίσως ένα αγγείο, κάποιος άλλος που έκανε ολόκληρη… συλλογή από νομίσματα, ένας τρίτος από εικόνες. Από καιρού εις καιρόν όμως, υποθέσεις τρανταχτές με συμμορίες αρχαιοκαπήλων και λείες τεράστιες έρχονται στο φως. Χωρίς να λείπουν και οι κλοπές σε μουσεία, ενίοτε και ένοπλες, όπως στην Ολυμπία την 17η Φεβρουαρίου 2012, όταν δύο κουκουλοφόροι εισέβαλαν στο Μουσείο Ιστορίας Ολυμπιακών Αγώνων και παλαιότερα στο Μουσείο Κορίνθου το 1990, όταν είχε τραυματισθεί σοβαρά ο νυχτοφύλακας και είχαν κλαπεί 285 αρχαία. Είκοσι τρεις περιπτώσεις κλοπών αρχαιοτήτων από μουσεία και αρχαιολογικές συλλογές καταμετρώνται από το 1978 και είκοσι περίπου από αρχαιολογικούς χώρους.

reliefsmall.jpg

Αυτά τα αρχαία αντικείμενα βρέθηκαν στο σπίτι ενός καθηγητή πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη το 2006. [Sakis Mitrolidis/AFP]

Παρά την εγρήγορση της Αστυνομίας, η αρχαιοκαπηλία στην Ελλάδα ανθεί. Δεν είναι μυστικό άλλωστε ότι υπάρχουν περιοχές όπου το “σπορ” ασκείται εδώ και… ενάμισι αιώνα. Πώς αλλιώς εξηγείται άλλωστε η κυκλοφορία ελληνικών αρχαιοτήτων στο παράνομο εμπόριο ακόμη και σήμερα, που τα μέτρα είναι πολύ αυστηρά;

Βρισκόμαστε στα 1973 κι ένας νεαρός αμερικανός αρχαιολόγος φθάνει στην Ελλάδα για ανασκαφές στη Νεμέα. Όπως θα διηγείται έκτοτε, πάντα με την ίδια έκπληξη, λίγες μέρες μετά την εγκατάστασή του πηγαίνε σε ένα μαγαζί στο διπλανό χωριό για να αγοράσει εργαλεία: μία τσάπα και φτυάρια. «Τι τα θέλεις;», τον ρωτά ο μαγαζάτορας. «Κάνω ανασκαφές στη Νεμέα», απαντά ο αρχαιολόγος. «Κι εγώ σκάβω!», έρχεται η απρόσμενη συνέχεια. «Και βρίσκω ένα σωρό αρχαία… Ξέρεις, εσύ κι εγώ πρέπει να συνεργαστούμε. Είμαστε συνάδελφοι!».Ο καθηγητής Στήβεν Μίλλερ, περί αυτού πρόκειται, ανασκαφέας και αναστηλωτής της Νεμέας, μόνιμος σχεδόν σήμερα κάτοικος στην Ελλάδα, μένει άφωνος. «Μα εσύ είσαι αρχαιοκάπηλος», αντιδρά κάποια στιγμή. Για να πάρει όμως την απάντηση: «Ναι! Και πολύ καλός μάλιστα!».Αν ο αρχαιολόγος χρησιμοποιεί για την ανασκαφή του μία σκαπάνη, ο λαθρανασκαφέας μπορεί να έχει στη διάθεσή του ακόμη και ολόκληρη μπουλντόζα! Έναν αρχαίο οικισμό, καθώς και το νεκροταφείο του είχαν ισοπεδώσει πριν από έναν χρόνο στη νότια πλευρά του Παγγαίου μπουλντόζες αρχαιοκαπήλων, “ξυρίζοντας” κυριολεκτικά την περιοχή. Οι τάφοι ήταν ανοιγμένοι, τα οστά πεταμένα, τα όποια κτερίσματα –αντικείμενα που συνόδευαν τον νεκρό στην ταφή του– άφαντα. Μόνο ένα νόμισμα του Κασσάνδρου είχε απομείνει, που προφανώς τους ξέφυγε… Άλλο αρχαίο νεκροταφείο είχε “ανακαλυφθεί” πάλι από μπουλντόζα το 2013 στους Γόννους της ευρύτερης περιοχής Λάρισας. (Οι αρχαιολόγοι γνώριζαν την ύπαρξή του, όχι όμως και το ακριβές σημείο του). Η λεηλασία των τάφων μάλιστα ήταν τέτοια, που η έρευνα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας εντόπισε, κατόπιν της επιδρομής φυσικά, μόνον ένα μυροδοχείο, ενώ γύρω βρέθηκαν διάσπαρτα και κατακερματισμένα κάποιες επιτύμβιες στήλες, ένα τμήμα από πήλινη σαρκοφάγο, κάποια μάρμαρα… Αλλά και παλαιότερα, το 1992, όπως θυμάται η Έφορος Αρχαιοτήτων Ξένη Αραπογιάννη, αρχαιοκάπηλοι με ερπυστριοφόρο και φορτηγό είχαν κόψει στα δύο έναν αρχαίο τύμβο στον Σώστη της Αμαλιάδας και αφού τον φόρτωσαν, τον πήραν μαζί τους.Όλα τα αγροτικά εργαλεία είναι χρήσιμα σε αυτή τη δουλειά, ενώ οι κατά τόπους λαθρανασκαφείς εφευρίσκουν και δικά τους. Στη Νεμέα για παράδειγμα, στο μεγάλο αρχαιοκαπηλικό πλιάτσικο της δεκαετίας του ΄70, χρησιμοποιήθηκε ένα εργαλείο, που στη μία άκρη του είχε ένα χερούλι σε σχήμα «Τ» ενώ η άλλη κατέληγε σε μία πολύ δυνατή, σιδερένια βέργα. Βύθιζαν τη βέργα στο έδαφος και όπου εύρισκε αντίσταση άρχιζαν να σκάβουν. Όχι στα τυφλά βεβαίως, αλλά πάντα σε περιοχές όπου ήξεραν ότι υπάρχουν αρχαία νεκροταφεία.Ο Χρυσός Οδηγός εξάλλου βρίθει διαφημίσεων για ανιχνευτές χρυσού και μετάλλων, «με μενού επιλογών στην ελληνική γλώσσα, που δίνουν πληροφορίες για το είδος, το σχήμα και το βάθος του θαμμένου αντικειμένου», όπως διαβάζω σε μία από αυτές. Τα συγκεκριμένα μηχανήματα μάλιστα είναι ιδιαίτερα εξελιγμένα σήμερα, με την προσθήκη ραντάρ άμεσης απεικόνισης σε οθόνη, καταγραφέα δεδομένων που συνδέεται με ανιχνευτές μετάλλων για απεικόνιση στόχων 3D σε υπολογιστή κ.λπ. Πρόκειται πάντως για νομίμως πωλούμενα προϊόντα, τα οποία χρησιμοποιούνται για έρευνα θησαυρών(!), όπως αναφέρεται. Η χρήση τους ωστόσο απαγορεύεται ρητά από τον νόμο 3028/2002 περί προστασίας αρχαιοτήτων, όταν πρόκειται για αναζήτηση αρχαίων.

metaldetectors.jpg

Ανιχνευτές μετάλλων που χρησιμοποιήθηκαν από δίκτυο αρχαιοκαπήλων που έδρασε σε όλη την Ελλάδα. [Sakis Mitrolidis/AFP]

Ούτε ένα, ούτε δύο αλλά εικοσιένα μηχανήματα ανίχνευσης μετάλλων είχε στη διάθεσή του το διεθνές κύκλωμα αρχαιοκαπήλων πουεξαρθρώθηκε τον Οκτώβριο του 2016 από την Ασφάλεια Πάτρας σε μια επιχείρηση που κάλυψε όλην την Ελλάδα (Αττική, Θεσσαλονίκη, Προμαχώνα, Αχαΐα, Ηλεία, Αιτωλοακαρνανία, Κόρινθο, Τρίκαλα, Λάρισα, Λαμία, Δράμα και Ρόδο). Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Αστυνομίας, στα χέρια της σπείρας, στην οποίαν ανήκαν τουλάχιστον 53 άτομα ελληνικής και ξένης υπηκοότητας, κατασχέθηκαν επίσης 73 κινητά τηλέφωνα, 17 υπολογιστές και τάμπλετς, δέκα φωτογραφικές μηχανές, κυάλια, ζυγαριές ακριβείας μέτρησης νομισμάτων, μεγεθυντικοί φακοί αλλά και ένας φορητός ασύρματος. Όπλα και πυρομαχικά περιλαμβάνονταν επίσης στα κατασχεθέντα.

Στη βάση μιας επιχείρησης αρχαιοκαπηλείας βρίσκονται οι λαθρανασκαφείς –που στην παραπάνω περίπτωση ήταν εξαπλωμένοι σε όλη τη χώρα– οι οποίοι επιλέγουν τους χώρους δράσης, συνήθως κοντά σε αρχαιολογικούς τόπους ή και μέσα σε αυτούς. Φυσικά δέχονται και παραγγελίες για συγκεκριμένα αρχαία, που θα πρέπει να αναζητήσουν, αλλά και πληροφορίες για το πού θα τα εντοπίσουν. Γενικότερα, πληροφορίες για αρχαιολογικές θέσεις συλλέγονται από παντού, αν και σήμερα το διαδίκτυο είναι η κυριότερη πηγή, ενώ συνήθης πλέον είναι και η χρήση δορυφορικών εικόνων. Ο στόχος είναι κυρίως οι αρχαίοι τάφοι και τα νεκροταφεία. Γιατί εκεί βρίσκονται τα πολυτιμότερα αρχαία και το πιο σημαντικό, αυτά που είναι ευκολότερο, λόγω μεγέθους, να μετακινηθούν.Οι λαθρανασκαφείς λειτουργούν κατά ομάδες: άλλοι σκάβουν, άλλοι κοσκινίζουν τα χώματα –όπως οι αρχαιολόγοι– ενώ φυσικά υπάρχουν και οι τσιλιαδόροι, που συχνά είναι οπλισμένοι. Και όχι μόνο για το φόβο της Αστυνομίας. Όπως αναφέρει ο Στήβεν Μίλλερ για τη σύληση του μυκηναϊκού νεκροταφείου των Αηδονιών στη Νεμέα το 1977, «ένας από τους λόγους που έγινε γνωστή η τυμβωρυχία ήταν ότι υπήρχαν δύο αντίπαλες ομάδες, που είχαν ριχτεί στους τάφους. ΄Εγινε ανταλλαγή πυροβολισμών, που τράβηξαν την προσοχή των Αρχών». Η επιχείρηση στα Αηδόνια ήταν από τις μεγαλύτερες στη χώρα και λόγω των ευρημάτων αλλά και λόγω της διάρκειάς της, καθώς οι αρχαιοκάπηλοι δρούσαν συστηματικά επί επτά σχεδόν μήνες.

kalashnikovs.jpg

Όπλα που ανακάλυψε η αστυνομία κατά την επιδρομή σε σπίτια αρχαιοκαπήλων σε 13 επαρχίες της βόρειας Ελλάδας το 2012. [Sakis Mitrolidis/AFP]

Η “έρευνα” διεξάγεται κυρίως τη νύχτα. Αν μια θέση δεν φέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα, αυτό είναι μέρος της δουλειάς, που συνεχίζεται σε άλλη θέση.Η επόμενη κατηγορία στην αρχαιοκαπηλική πυραμίδα είναι οι μεσάζοντες, στους οποίους θα προσφύγουν οι λαθρανασκαφείς με τα αρχαία. Θα τους τα δείξουν, συχνά σε φωτογραφίες και αυτοί θα αποφανθούν για την αξία τους. Οι μεσάζοντες βρίσκονται ανάμεσα σε αγοραστές και λαθρανασκαφείς, λαμβάνοντας ποσοστό επί της πώλησης ή ακόμη και αγοράζοντας τα αρχαία, προκειμένου να τα πουλήσουν οι ίδιοι στους αρχηγούς.Η αρχαιοκαπηλία είναι εξαιρετικά προσοδοφόρο επάγγελμα, έτσι οι επικεφαλής των κυκλωμάτων είναι άτομα με μεγάλη οικονομική επιφάνεια. Εκτός από ρευστό όμως για να αγοράζουν επιτόπου τα αρχαία –σε αρκετές περιπτώσεις από τις προκαταβολές των οίκων δημοπρασίας, που λειτουργούν και ως παραγγελιοδόχοι– διαθέτουν και γνώσεις αρχαιολογικές, που τους επιτρέπουν να επιλέξουν, να κατατάξουν και να προωθήσουν το εμπόρευμα. Αυτοί είναι, άλλωστε, που θα εξαγάγουν τα αρχαία στο εξωτερικό, αναλαμβάνοντας το ρίσκο της μεταφοράς τους ώστε να παραδοθούν τελικά σε αρχαιοπώλες, οίκους δημοπρασιών, ιδιώτες. Μερικές φορές μάλιστα τα αρχαία συνοδεύονται από πλαστούς τίτλους κατοχής, που “βεβαιώνουν” την προέλευσή τους από κάποια ιδιωτική συλλογή του… εξωτερικού. Υπενθυμίζουμε πως, σύμφωνα με την ισχύουσα σύμβαση της Unesco, αν ένα αρχαίο έχει “πεντιγκρί” που φτάνει πριν από το 1970, ο ιδιοκτήτης του είναι “καλυμμένος”, αφού οι περιπτώσεις λαθραίων ανασκαφών ή πωλήσεων που έλαβαν χώρα πριν από το 1970 δεν προστατεύονται.Πολύ συχνά χρησιμοποιούνται κωδικοποιημένες λέξεις στις συνομιλίες μεταξύ των αρχαιοκαπήλων . Όλη η Ελλάδα μάθαινε το 2012 για τα «φιλιππάκια» και τα «λαρισάκια», για τις «βοσκούλες», τα «ψειράκια» και τα «κουμπιά», ονομασίες που αναφέρονταν σε νομίσματα, στα οποία ειδικευόταν η συμμορία από 47 άτομα που εξαρθρώθηκε στη Βόρεια και Κεντρική Ελλάδα. Χιλιάδες ήταν άλλωστε τα νομίσματα –9.200 συγκεκριμένα– και περί τα 300 άλλα αρχαία, που είχαν κατασχεθεί από την Αστυνομία ενώ άγνωστος βέβαια είναι ο αριθμός όσων είχαν διακινηθεί παράνομα ως εκείνη τη στιγμή.

coinsbulg.jpg

Βούλγαρος αρχαιολόγος εξετάζει αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά νομίσματα που κατασχέθηκαν από το βουλγαρικό τελωνείο το 2004. Προορισμός τους ήταν η Γερμανία. [Dimitar Dilkoff/AFP]

Σήμερα, η Μακεδονία και η Θεσσαλία έχουν πάρει από την Κρήτη και τις Κυκλάδες τα αρνητικά πρωτεία λαθρανασκαφών. Όσο για τις ενάλιες αρχαιότητες, κοινό μυστικό είναι ότι το Αιγαίο, με τους θαλάσσιους δρόμους ναυσιπλοΐας εδώ και χιλιετίες και το πλήθος των ναυαγίων, παραμένει πρώτο στην αρχαιοκαπηλία. (Περί τα 20.000 ναυάγια υπολογίζεται ότι υπάρχουν στις ελληνικές θάλασσες). Παρ΄ότι βεβαίως οι υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες, νόμιμες ή παράνομες, είναι ιδιαίτερα δύσκολες.

Στον προφυλακτήρα του αυτοκινήτου του αρχηγού της σπείρας των 53 αρχαιοκαπήλων (που εξαρθρώθηκε από την Ασφάλεια Πάτρας) βρήκε η Αστυνομία 946 αρχαία νομίσματα και 32 άλλα αρχαία αντικείμενα. Αρχαία όμως βγαίνουν στο εξωτερικό και μέσα σε θήκες CD (κυρίως νομίσματα), αποστέλλονται ταχυδρομικώς με δέματα αλλά και με κούριερ! Δεν αποκλείεται ωστόσο να έρθουν και οι ίδιοι οι αγοραστές στην Ελλάδα και να τα βγάλουν με δικό τους μεταφορικό μέσο.Το μέγεθος του αρχαίου είναι αυτό που καθορίζει τη μεταφορά του, η οποία μπορεί να γίνει και με νταλίκα. «Εκατοντάδες νταλίκες φεύγουν καθημερινά από την Ελλάδα και τα αρχαία είναι κρυμμένα σε συσκευασίες προϊόντων, όπως τα καρπούζια. Μερικά αρχαία μάλιστα, όπως τα κυκλαδικά ειδώλια μπορούν να πιάσουν εκατομμύρια σε ευρώ. Είναι τα πλέον ακριβά αρχαία από την Ελλάδα σήμερα», έλεγε σε παλαιότερο ρεπορτάζ του BBC ανανήψας αρχαιοκάπηλος με το όνομα «Γιάννης». Τα αρχαία με τη «βούλα» έχουν μεγάλη πέραση.Πάνω σε μία “μεταφόρτωση” από ένα επιβατικό αυτοκίνητο σε φορτηγό είχαν συλληφθεί τη νύχτα της 14ης Μαΐου του 2010 οι αρχαιοκάπηλοι των δύο διάσημων πλέον Κούρων της Τενέας στην Κορινθία (σήμερα εκτίθενται στο Μουσείο Κορίνθου). Σε φυσικό μέγεθος, τα εξαιρετικής τέχνης μαρμάρινα γλυπτά του 6ου π.Χ. αιώνα είχαν υποστεί καταστροφές από τους λαθρανασκαφείς κατά την προσπάθειά τους να τα βγάλουν από το χώμα. Η επιχείρησή τους ωστόσο έληξε άδοξα, ύστερα από την παρέμβαση των διωκτικών αρχών, που σταμάτησαν τη μεταφορά των γλυπτών στο εξωτερικό, όπου θα πωλούνταν αντί 7,5 εκατ. ευρώ. (Ένας ακόμη κούρος είχε έρθει στο φως στην ίδια περιοχή το 1846 και από το1854 εκτίθεται στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου).

twins.jpg

Τέλος καλό όλα καλά για τους δίδυμους κούρους, που τοποθετήθηκαν στη θέση τους στο Μουσείο της Κορίνθου.

Η θαλάσσια οδός εξάλλου παραμένει επίσης προσφιλής τρόπος διακίνησης, μερικές φορές μάλιστα ο ευκολότερος, είτε πρόκειται για αρχαία που προκύπτουν από υποβρύχιες λαθρανασκαφές είτε από στεριανές.

Το 1999 ο αείμνηστος αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης –με σημαντικό έργο στην καταπολέμηση της αρχαιοκαπηλίας εκτός των άλλων– ανασκάπτει ένα τμήμα του ανακτόρου των Αρχανών στην Κρήτη, στο κέντρο της σύγχρονης κωμόπολης, στη λεγόμενη Τουρκογειτονιά. «Σκάβαμε σε ένα ερειπωμένο σπίτι που ήταν κτισμένο πάνω σε μινωικά στρώματα», μου έλεγε αρκετά χρόνια αργότερα. «Καθώς όμως προχωρούσε η ανασκαφή, βρεθήκαμε σε ένα χαντάκι γεμάτο σκουριασμένα κουτάλια, μαχαιροπίρουνα, σπασμένα πιάτα κι άλλα κουζινικά. Το μυστήριο φαινόταν άλυτο, ως τη στιγμή που ένας από τους εργάτες βρήκε ένα νόμισμα. Όχι αρχαίο! Του 1951. Και μάλιστα της Γαλλικής Δημοκρατίας! Ένας μόνο ήταν ο “Γάλλος”, όπως τον έλεγαν στην περιοχή αυτήν την εποχή: Ο Νικολά Κουτουλάκης, έμπορος έργων τέχνης, που διέπρεπε στο εξωτερικό!». Στο Παρίσι συγκεκριμένα, όπου διηύθυνε γκαλερί. «Μόνο στην δεκαετία του ΄50 το μουσείο του Λούβρου είχε αποκτήσει από τον Κουτουλάκη 16 αρχαία, στα οποία προστέθηκαν ύστερα από δωρεά του ιδίου άλλα 19», συμπλήρωνε την εικόνα ο Γιάννης Σακελλαράκης.Ο ίδιος εξάλλου περιέγραψε στο βιβλίο του «Ιδαίο Άντρο» πώς, κατά τη διάρκεια της ανασκαφής του στο γνωστό σπήλαιο στον Ψηλορείτη, έμαθε για μία από τις μεγαλύτερες υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας στην Κρήτη, που άρχισε στα τέλη του 19ου αιώνα, μετά την τυχαία ανακάλυψη από έναν βοσκό κάποιων αρχαίων. Πρωταγωνιστής ήταν ο χρυσοχόος Ιωάννης Μητσοτάκης, επίτιμος υποπρόξενος της Ρωσίας και κύριος αποδέκτης των αρχαίων. «Εκείνο το καλοκαίρι του 1884 άλλωστε», όπως γράφει ο Γιάννης Σακελλαράκης, «πλήθος Ανωγειανοί έσκαβαν για αρχαία στο Ιδαίο ΄Αντρο. Αρκεί να ειπωθεί και το παράδοξο: ακόμη και οι νοικοκυρές που μετέφεραν χωνεμένη κοπριά για τα φυτά τους από τη Σπηλιάρα (όπως λένε στην Κρήτη το Ιδαίο ΄Αντρο) εύρισκαν κομμάτια χρυσού ανακατεμένα με το χώμα».

Αυστηρές είναι οι ποινές που προβλέπει ο Αρχαιολογικός Νόμος 3028/2002 για τα αδικήματα που έχουν σχέση με αρχαιότητες. Συγκεκριμένα με κάθειρξη έως 10 ετών τιμωρείται η κλοπή αρχαιοτήτων (άρθρο 372 του Ποινικού Κώδικα) αναλόγως της αξίας τους, ενώ η ίδια ποινή προβλέπεται για την υπεξαίρεση, την παράνομη ανασκαφή ή άλλη αρχαιολογική έρευνα, την παράνομη εξαγωγή αλλά και την αποδοχή και διάθεση αρχαιοτήτων, που αποτελούν προϊόντα εγκλήματος.

loot.jpg

Με φυλάκιση μέχρι τριών ετών διώκεται εξάλλου αυτός, που χρησιμοποιεί παράνομα ανιχνευτή μετάλλων ή άλλα όργανα διασκόπησης εντός αρχαιολογικού χώρου, ή κατ΄ επάγγελμα και κατά συνήθεια. Με φυλάκιση επίσης τιμωρείται όποιος ασκεί δραστηριότητα αρχαιοπώλη ή εμπόρου νεωτέρων μνημείων χωρίς άδεια.Ακόμα, προβλέπεται χρηματική αμοιβή σε όποιον «συμβάλλει με την παροχή στοιχείων στην ανάκτηση του μνημείου, το οποίο κατέχεται παρανόμως». Όσο για το ύψος της αμοιβής, «ορίζεται με απόφαση του υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού ύστερα από γνωμοδότηση της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων, ανάλογα με τη σπουδαιότητα του μνημείου και τη συμβολή του παρέχοντος την πληροφορία στην ανεύρεση και διάσωσή του».

Αρχαιοπώλες, οίκοι δημοπρασιών και μουσεία, που βρίσκονται στην κορυφή της αλυσίδας του αρχαιοκαπηλικού κυκλώματος ενθαρρύνουν, προσανατολίζουν τους αρχαιοκάπηλους προς συγκεκριμένες αρχαιότητες αλλά και επιβάλλουν τιμές. Είναι ένα είδος χρηματιστηρίου με τζίρο, που ανέρχεται διεθνώς σε δισεκατομμύρια κατ΄ έτος. Χαρακτηριστική είναι η ομολογία του Τόμας Χόβινγκ, πρώην διευθυντή του Μητροπολιτικού Μουσείου Νέας Υόρκης, ότι προ του 1970 (όταν ψηφίστηκε η Σύμβαση της Unesco για την προστασία των αρχαιοτήτων), ο μόνος περιορισμός που υπήρχε μεταξύ των αγοραστών ήταν το… μέγεθος του αντικειμένου αλλά και το υλικό του. Αρχαιότητες με ύψος πάνω από ένα μέτρο ή από χρυσό ήταν πιθανόν να προκαλέσουν τη χώρα από την οποία είχε εξαχθεί και να εγείρει αξιώσεις. Γι΄αυτό και αποφεύγονταν. Η αμερικανική αγορά ήταν αυτή που καθόρισε και στη συνέχεια την αρχαιοκαπηλία στην Ελλάδα, με την προτίμησή της να στρέφεται σε μικρά αντικείμενα.

leaves.jpg

Αυτά τα χρυσά φύλλα που τοποθετούνταν στα μάτια των νεκρών βρέθηκαν ανάμεσα σε χιλιάδες προϊόντα αρχαιοκαπηλίας μετά από εξάρθρωση τεράστιου δικτύου αρχαιοκαπήλων στη Θεσσαλονίκη το 2012. [Sakis Mitrolidis/AFP]

Μία από τις συνέπειες της ζήτησης ήταν και η λεηλασία του νησιού Κέρος, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950 και είχε ως αποτέλεσμα τα περισσότερα κυκλαδικά ειδώλια που υπάρχουν σήμερα πάνω από την επιφάνεια της Γης να βρίσκονται σε ξένες συλλογές και μουσεία. Γνωστά ήδη από τον 19ο αιώνα, τα κυκλαδικά ειδώλια δεν ήταν σε εκτίμηση, καθώς η εποχή είχε προσανατολισμό στην κλασική αρχαιότητα. Με την έλευση της αφηρημένης τέχνης όμως, την ομοιότητά τους με τα γλυπτά του Μπρανκούζι, ο οποίος και εμπνεύστηκε από αυτά και την αποθέωσή τους από τον Πικάσο και τον Χένρι Μουρ, τα μικρά μαρμάρινα ανθρωπόμορφα γλυπτά έγιναν αντικείμενο του πόθου για όλους τους συλλέκτες της υφηλίου. Αποτέλεσμα; Όχι μόνον η Κέρος, αλλά όλα σχεδόν τα νησιά των Κυκλάδων επιδόθηκαν στο κυνήγι των ειδωλίων. Εκατοντάδες νεκροταφεία καταστράφηκαν από τους λαθρανασκαφείς, που άφησαν πίσω τους μόνον αναμοχλευμένα χώματα και χαμένες πληροφορίες.

muse.jpg

Οι «κοιμώμενες μούσες» του Μπρανκούζι είναι από τα γλυπτά του που θυμίζουν έντονα τα κυκλαδικά ειδώλια. [metmuseum.org]

Να σημειωθεί ότι σήμερα υπάρχουν παγκοσμίως περί τα 1.600 ειδώλια, από τα οποία τα 350 βρίσκονται στη συλλογή του ελβετού καθηγητή Έρλενμαγιερ, η οποία δημιουργήθηκε από τη μεγάλη λαθρανασκαφή στον Κάβο Κέρου το 1961. Αυτή η λαθρανασκαφή είναι ο βασικός λόγος, όπως θεωρεί και ο καθηγητής αρχαιολογίας και ανασκαφέας του Ακρωτηρίου Σαντορίνης Χρίστος Ντούμας, που παραμένει σήμερα άλυτο το αίνιγμα της Κέρου, καθώς οι αρχαιολογικές πληροφορίες χάθηκαν δια παντός. Αυτό βέβαια είναι το μεγάλο πρόβλημα με την αρχαιοκαπηλία: όταν λεηλατούνται οι αρχαιολογικοί θησαυροί και καταλήγουν σε ιδιωτικές συλλογές, απομακρύνονται από το πλαίσιό τους και παύουν να μπορούν να μελετηθούν συστηματικά, έτσι καταστρέφεται η δυνατότητα να πάρουμε από αυτούς πολύτιμες πληροφορίες για τον πολιτισμό και την ιστορία μας.Ο καθηγητής του πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ Κρίστοφερ Τσιππιντέιλ είναι σαφής: «Γιατί ο κόσμος στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο, γιατί ο φτωχός κόσμος που δεν ενδιαφέρεται καθόλου για αρχαιολογία λεηλατεί αρχαιότητες; Η εξήγηση είναι ότι άνθρωποι υψηλής καλλιέργειας τους πληρώνουν. Κανείς δεν θα περνούσε τη μέρα του με λαθρανασκαφές αν αυτά που εύρισκε δεν ενδιέφεραν κανέναν». Σύμφωνα άλλωστε με στοιχεία επισήμων φορέων (Interpol, UNESCO, Γραφείο του ΟΗΕ για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος), τα έσοδα από το παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων ανά τον κόσμο ανέρχονται σε 6 έως 8 δισ. δολάρια, ποσό που θεωρείται ότι είναι 40 φορές μεγαλύτερο από τα έσοδα της αντίστοιχης νόμιμης αγοράς.Πώς μπορεί όμως να μειωθεί η ζήτηση; Μία τολμηρή αλλά καινοτόμα πρόταση είχε κάνει προ ετών ο σερ Κόλιν Ρένφριου, καθηγητής του πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, σύγχρονος ανασκαφέας της Κέρου και ένας από τους μεγαλύτερους εχθρούς των αρχαιοκαπήλων: Τον μακροχρόνιο δανεισμό αρχαιοτήτων, κυρίως αυτών που βρίσκονται στις αποθήκες, προς μουσεία του εξωτερικού. Με αντάλλαγμα ωστόσο την υιοθέτηση ενός κώδικα δεοντολογίας από μέρους τους, σύμφωνα με τον οποίο δεν θα προβαίνουν σε αγορά αρχαιοτήτων, προϊόντων αρχαιοκαπηλίας. Είναι μια ιδέα που δεν συζητήθηκε ποτέ στα σοβαρά, παρ΄ ότι με αυτή τη λογική της ανταπόδοσης, χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Αίγυπτος, η Συρία, η Ιορδανία και άλλες με μεγάλη πολιτιστική κληρονομιά θα μπορούσαν να διεκδικήσουν το αυτονόητο: Να μην κλέβουν την ιστορία τους.