ΟΡΕΙΝΟΣ

Η Ελλάδα… πάσχει από ένα «ξεχειλωμένο θέλω, ποθώ, προσδοκώ»

«Το αδιανόητο τίποτα» είναι ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου που έγραψε ο Στέλιος Ράμφος (εκδόσεις Αρμός). Με μια ανατριχιαστική επικαιρότητα, αυτό το αδιανόητο τίποτα μοιάζει να αποτυπώνει με σαφήνεια το ελληνικό πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό ελλειμματικό και αδιέξοδο παρόν.Το βιβλίο αναφέρεται στη «Φιλοκαλία», μια ανθολογία ασκητικών κειμένων από τον 4ο μέχρι τον 15ο αιώνα, η οποία τυπώθηκε στη Βενετία το 1782 για να απαντήσει έμμεσα στα επιτακτικά καινούργια ανθρωποκεντρικά αιτήματα που έφερνε στον πολιτισμό της δύσης ο Διαφωτισμός. Ο Στ. Ράμφος μάς προτείνει, όμως, να το διαβάσουμε σαν «ιδιαίτερη γενέθλια στιγμή του νεοελληνικού γίγνεσθαι», σημειώνοντας στον υπότιτλο: Φιλοκαλικά Ριζώματα του Νεοελληνικού Μηδενισμού.Πριν από μερικά χρόνια η χρησιμοποίηση του όρου μηδενισμός, σε σχέση με την πραγματικότητα που ζούμε, ίσως να μας έβρισκε απέναντι. Σήμερα όμως τον αναγνωρίζουμε πίσω από όλες σχεδόν τις όψεις μιας κοινωνίας που κινείται καταστροφικά εναντίον του εαυτού της. Συζητήσαμε μαζί του για να κατανοήσουμε από πού έρχεται αυτό που ονομάζει «νεοελληνικός μηδενισμός» και ποιες κατά τη γνώμη του είναι οι συνέπειές του στη ζωή μας σήμερα.Εχω την εντύπωση ότι το «κλειδί» του βιβλίου σας είναι η διάσταση ανάμεσα στο συναίσθημα και στη λογική που υποστηρίζετε ότι επέβαλε η ορθόδοξη ασκητική παράδοση στη νεότερη Ελλάδα. Με ποιον τρόπο όμως αυτή η διάσταση οδηγεί σε μηδενιστικές νοοτροπίες σήμερα;«Εάν δεχθούμε ότι, για να φτάσουμε στον Θεό, όπως ήθελαν οι ασκητές, πρέπει να εξοντώσουμε κάθε στοιχείο λογικό από μέσα μας, να το αφανίσουμε, τότε μένουμε στη θεότητα ως απόλυτο αίσθημα και βρισκόμαστε ένα βήμα από το μηδέν. Γιατί αν το απόλυτο είναι κενό και δεν έχει καμία λογική, τότε δεν έχεις παρά να κυνηγάς σκιές. Η διαδικασία αυτή, που απορρίπτει τη λογική, διαμορφώνει ψυχολογίες ακράτητα συναισθηματικές, σαν αυτές που βλέπουμε στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Ολα είναι αντιδράσεις συναισθηματικές, άκριτες, απερίσκεπτες. Γιατί λείπει ο συντελεστής εκείνος που μορφώνει κάτι. Η λογική δεν είναι απλώς κρίση, είναι μηχανισμός που διαμορφώνει το αόριστο σε συγκεκριμένο για να κατανοήσω τη ζωή και να σχετιστώ μαζί της. Γιατί αλλιώς μένω εγώ με μένα. Η σημερινή κρίση στην Ελλάδα δεν είναι αυτών των ημερών, κυοφορείται τουλάχιστον από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους και εκδηλώνεται έντονα με τη μεταπολίτευση. Τι ήταν η μεταπολίτευση; Ενα ξεχείλισμα, μια αχαλίνωτη έκρηξη αισθήματος».Και κατά τη γνώμη σας σε αυτή την απόλυτη επικράτεια του αισθήματος δημιουργείται ένας εαυτός ελλειμματικός;«Ναι. Το έλλειμμα εαυτού είναι ένας τρόπος υπάρξεως, όπου ο άνθρωπος δεν μπορεί να κοιταχτεί μέσα του. Αρχίζω και αποκτώ εαυτό, όταν αποκτώ τη δυνατότητα να γυρίσω και να κοιταχτώ μέσα μου, δηλαδή να γίνω πλέον υποκείμενο και να μπορώ να έχω τον ίδιο τον εαυτό μου απέναντί μου, να τον κρίνω, να τον σκέφτομαι, να τον αλλάζω, να τον βελτιώνω και όχι να βυθίζομαι σαν σε βάλτο μέσα του και να σβήνω μαζί του. Το αδιαμόρφωτο συναίσθημα παράγει μια κουλτούρα η οποία άγεται και φέρεται από τα καπρίτσια των ανθρώπων. Μπορεί λοιπόν η σημερινή συγκυρία να είναι η μεγάλη μας ευκαιρία, αν βάλουμε τη λογική στη σκέψη μας. Πρέπει να δώσουμε μορφή στο συναίσθημα αντί να είναι ένα αιώνιο ξεχειλωμένο θέλω, ποθώ, αγαπάω, προσδοκώ… Περνούμε μια ασθένεια με υπόβαθρο ψυχολογικό. Η ασθένεια αυτή θεραπεύεται αν έρθει το σκοτεινό στοιχείο στη συνείδηση. Αυτό είναι το ζητούμενο. Τι κάνουμε στην ψυχανάλυση; Δίνουμε μορφή στο σκοτάδι, το κάνουμε λόγια. Αυτό χρειαζόμαστε σήμερα, να κάνουμε το σκοτάδι λόγια».Και να το χρησιμοποιούμε σαν εφόδιο για να αντιμετωπίζουμε τη ζωή στο παρόν και στο μέλλον;«Και αυτό μπορεί να γίνει με τη δαμόκλειο σπάθη των spreads και των λοιπών υποχρεώσεων, που μας πιάνουν από τον λαιμό και μας λένε ή θα σκεφτείτε, ή θα λογικευτείτε, ή θα διαλυθείτε. Μπορεί βεβαίως να αποφασίσουμε αυτοκτονικά και να διαλυθούμε. Μπορεί και όχι, οπότε η περίσταση θα γίνει μεγάλη ευκαιρία. Σ’ αυτό θα βοηθήσει πολύ αν μάθουμε την ιστορία του σημερινού φαινομένου. “Το αδιανόητο τίποτε” μάς μαθαίνει τι συνέβη τους παλιούς καιρούς και μας κάνει να πάρουμε μια απόσταση από το συναίσθημα. Να αντιμετωπίσουμε το παρελθόν ως ένα γεγονός ιστορικό και μετά να δούμε πώς μπορούμε να το διαχειριστούμε».Υποστηρίζετε συχνά ότι η ανάπτυξη της επιστήμης της ανθρωπολογίας είναι αναγκαία προϋπόθεση για την εξέλιξή μας.«Ο ορθόδοξος χριστιανικός πολιτισμός στρέφει τον άνθρωπο στον Θεό και τον αποτρέπει από τον εαυτό του. Ο άνθρωπος ήταν ένα αμαρτωλό ον. Επομένως δεν μπορούσε να γίνει ο ίδιος το κέντρο της φροντίδας και της έγνοιας του. Γι’ αυτό δεν δημιουργήθηκε ποτέ ανθρωπολογία· γιατί δεν τιμούσαμε τον άνθρωπο. Πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε “ποιοι είμαστε”. Η ενδοσκόπηση και η αυτοσυνειδησία είναι απαραίτητα εργαλεία ζωής και πολιτισμού. Οταν δεν τα ‘χεις, βυθίζεσαι και χάνεσαι μέσα στους άλλους. Οταν τα ‘χεις, μπορείς να διεκδικήσεις τον εαυτό σου».Γράφετε ότι οι μυθικο-ιδεολογικές απαντήσεις στα ερωτήματα της ζωής συντηρούν οξεία και ατελείωτη κρίση ταυτότητας. Οι μύθοι και οι ιδεολογίες είναι δεσμά;«Οι μύθοι είναι πάντοτε ελευθερωτικοί γιατί μας βοηθούν να δούμε τις δυνατότητές μας. Μεγαλώνει ο άνθρωπος με το παραμύθι. Πεθαίνει με την ιδεολογία. Η ιδεολογία σού απαγορεύει να έχεις σχέση με την πραγματικότητα, σου επιβάλλει ένα ατελείωτο κλωθογύρισμα σε τετελεσμένες αλήθειες. Επομένως, δημιουργείται ένα μπλοκάρισμα ψυχικό, παρεμφερές με τυφλούς έρωτες, που εξιδανικεύουν τα χείριστα. Η ιδεολογία έχει μια δυναμική και μια επίδραση επειδή διαμορφώνει με τρόπο θρησκευτικό ασφάλειες ζωής εκτός πραγματικότητος. Γιατί αυτό που στηρίζει την ιδεολογία είναι η πίστη. Η πίστη είναι μια τεράστια δύναμη στον άνθρωπο αλλά και μια μεγάλη παγίδα, αφού η πιο αυθεντική πίστη απαιτεί τη λιγότερο δυνατή λογική. Οταν όμως συμβεί αυτό που συμβαίνει κυρίως στην τέχνη, και συνδεθεί η λογική με την πίστη, τότε έχουμε Μορφή. Μεταβάλλουμε σε ζωντανή λειτουργική ύπαρξη αυτό που ήταν πριν μια θολή ιδέα και το κάνουμε ενεργό. Δίνουμε στο αδιαμόρφωτο Μορφή. Εμείς σήμερα, βουτηγμένοι στο συναίσθημα, αγνοούμε αυτήν τη ζωτική δύναμη, που επιτρέπει στη ζωή να έχει κατεύθυνση».Μήπως έτσι ζούμε το παρόν όχι σαν υλικό για να χτίσουμε, αλλά σαν επώδυνο βάρος;«Θα συμφωνούσα και θα πρόσθετα ότι γι’ αυτό ευθύνεται όλη μας η παράδοση, που μας έχει μάθει να σκεφτόμαστε τη ζωή με όρους παρελθόντος. Ετσι, η σχέση μας με το παρελθόν γίνεται άγονη, δεν το κατέχουμε αλλά μας κατέχει. Οταν έχεις μόνο παρελθόν δεν μπορείς να έχεις προοπτική».Η δική σας σχέση με το παρελθόν σας ποια είναι;«Θα έλεγα “Είμαι ένας άνθρωπος χωρίς παρελθόν”. Οχι ότι δεν θυμάμαι ιστορίες της ζωής μου παλιές, αλλά στην καθημερινή ζωή μου, το τι συνέβη χθες ή προχθές δεν με επηρεάζει καθόλου. Εχουμε ανάγκη από ανθρώπους χωρίς παρελθόν».Αν σκεπτόμαστε τη ζωή με όρους παρελθόντος, δεν τη σκεπτόμαστε και με όρους αιωνιότητας;«Ναι. Δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε τίποτα, επειδή η αλήθεια είναι δεδομένη. Στην πραγματικότητα εμείς στην Ελλάδα δεν έχουμε ερμηνεία, επειδή έχουμε απόλυτες δεδομένες αλήθειες. Για να πάμε σε ερμηνεία, πρέπει κάτι τι να μην επαρκεί όπως μας παρουσιάζεται και να οφείλουμε να το καταλάβουμε, δηλαδή να το φέρουμε στο τώρα μας. Αυτός ο δρόμος μάς επιτρέπει να διαχειριστούμε το παρελθόν χωρίς να το σκοτώσουμε. Η ερμηνεία μπορεί να διαμορφώσει συνέχειες και διάρκειες χωρίς να αρνείται τη δημιουργία, ενώ οι απόλυτες αλήθειες, ως αναγωγές στο παρελθόν, είναι η απόλυτη άρνηση της δημιουργίας. Γι’ αυτό στην Ελλάδα δεν έχουμε και καινοτομία. Είμαστε οι τελευταίοι στην Ευρώπη. Μισούμε την καινοτομία, μισούμε την επιχειρηματικότητα, μισούμε την πρωτοβουλία. Η λογική επιτρέπει την κίνηση ως διάρκεια, χωρίς να αρνείται την αιωνιότητα. Την κατανοεί όμως σαν δημιουργική έκρηξη. Ολα τα μεγάλα έργα τέχνης είναι από τη μία η σύλληψη ενός προβλήματος κι από την άλλη το ξεχείλισμα ενός αισθήματος, το οποίο γίνεται δύναμη ζωής αντί να χάνεται στον αέρα. Η Ευρώπη έκανε πολέμους, έκανε φοβερά και τρομερά πράγματα, όμως η αγωνία στον πολιτισμό της ήταν τούτο: οι σοφοί, οι καλλιτέχνες, οι επιστήμονες έδιναν μορφή στο αίσθημα. Τώρα εμείς, πατώντας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, καλούμαστε να αδράξουμε την ευκαιρία και ή να επιβιώσουμε καταλαβαίνοντας το πρόβλημα ή να τελειώνουμε, να γίνουμε υπανάπτυκτη τριτοκοσμική χώρα. Αν κοιταχτούμε ειλικρινά και βαθιά μέσα μας, υπάρχει περίπτωση να αλλάξουμε -και φυσικά ελπίδα». *«Αν θέλει ευρήματα η Αντιτρομοκρατική, να ψάξει στους παπάδες»Να γυρίσουμε στον υπότιτλο του βιβλίου σας και στον νεοελληνικό μηδενισμό, στον εκπεσμό της εκπαίδευσης, στη διαφθορά, στην τρομοκρατία…«Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η συμμετοχή στην τρομοκρατία ανθρώπων που σχετίζονται κατά κάποιον τρόπο με ιερείς είναι αξιοπρόσεκτη. Το χωρίς λογική απόλυτο οδηγεί στο μηδέν, άρα μπορεί θαυμάσια να σου βγάλει, σε συνθήκες εκπτώσεως αξιών, ερημίας αξιών, γιους και αδελφούς παπάδων τρομοκράτες. Αν θέλει να έχει ευρήματα η Αντιτρομοκρατική, πρέπει να κάνει κατάλογο των παπάδων. Οταν ο Θεός δεν έχει θετική εκδοχή, όταν πρέπει να τον συλλάβουμε μόνο αρνητικά και το κοινωνικό περιβάλλον είναι αρνητικό και άδειο από αξίες, είναι πάρα πολύ εύκολο το κενό του Θεού, αντί να γίνει αντικείμενο αγάπης, να γίνει αφορμή για καταστροφή των πάντων. Στο άδειασμα αξιών η ψυχή που στρέφεται στο απόλυτο, είτε στον Θεό είτε στο άναρχο μηδέν, μπορεί θαυμάσια να πάρει τον δρόμο του γκρεμού και του γκρεμίσματος».Το χτίσιμο, η ελπίδα μέσα στο σκοτάδι, λοιπόν, από πού βλέπετε να αρχίζει;«Από κείνους οι οποίοι συλλαμβάνουν το πρόβλημα και έχουν τη δύναμη μέσα τους να πουν “ναι” στη ζωή! Εάν η κοινωνία δεν θέλει να αυτοκτονήσει, σιγά σιγά θα τους ακούσει, επειδή θα υπακούσει στην ανάγκη της να ζήσει. Και δεν μιλάμε για τον Αϊνστάιν, μιλάμε για ανθρώπους που κάνουν απλά καλά τη δουλειά τους και καταφάσκουν στη ζωή. Για να κάνεις χώρο στη ζωή, η ζωή πρέπει να έχει αξία».Ναι, αλλά οι αξίες δεν εδραιώνονται από μόνες τους στην κοινωνία. Χρειαζόμαστε φορείς αξιών. Ποιοι μπορεί να είναι αυτοί; Οι πολιτικοί; Οι άνθρωποι του πνεύματος;«Η μόνη αξία που αυτή τη στιγμή πρέπει να διεκδικήσει ένας πολιτικός είναι να πει την αλήθεια και να ακούσει τη φωνή της δικαιοσύνης».Και ο άνθρωπος του πνεύματος;«Να αγωνιστεί για τη μόρφωση. Μορφοποιώ θα πει: χτίζω κάτι. Μεταβάλλω μία αδιαμόρφωτη πρώτη ύλη σε βιώσιμη πραγματικότητα».Πιστεύετε ότι ο συνδικαλισμός είναι ο πρώτος εχθρός σε κάθε αλλαγή. Γιατί;«Ο συνδικαλισμός είναι η μορφή ως κακοήθεια. Στην Ελλάδα είναι αρρώστια, γιατί ενώ κανονικά είναι τρόπος που επιλέγουν κοινωνίες ανθρώπων με εαυτό, εάν τον δανείζεσαι χωρίς εαυτό, δανείζεσαι κατευθείαν απόστημα».Με δεύτερο εχθρό αυτό που εσείς ονομάζετε μια «σκοτεινή ανάγκη να γκρεμίσουμε ό,τι χτίζουμε».«Αυτό κρύβει κυρίως μια βαθιά ανασφάλεια. Γιατί όποιος αισθάνεται ασφαλής έχει αμέσως την ανάγκη να δει τον εαυτό του απέναντί του. Το έργο, η δημιουργία, η μορφή είναι ακριβώς το ότι μπορώ να δω τον εαυτό μου απέναντί μου».Και με τρίτο εχθρό μια ελευθερία χωρίς πλαίσιο, χωρίς ευθύνες και χωρίς προσπάθεια.«Ελευθερία χωρίς ευθύνη και προσπάθεια είναι μια τραβεστί ελευθερία, είναι ψέμα».

Οι ξένοι λόγιοι εξυμνούν τους Έλληνες

Έχει πολύ ενδιαφέρον να δει κανείς την άποψη της Λόγιας διανόησης των ξένων για τον Ελληνισμό.

“Deorum lingua est lingua Graecorum”
(Η γλώσσα των θεών είναι η Ελληνική γλώσσα)

“Totum Graecorum est”

(Όλα είναι Ελληνικά) *[‘Ολα προέρχονται από τους Έλληνες]

“Nihil Graeciae humanum, nihil sanctum”

(Τίποτα δεν είναι πιο ανθρώπινο, πιο ιερό από την Ελλάδα)

Marcus Tullius Cicero (106 b.c. – 43 b.c.) [Λατίνος Κλασικός]

“‘Though Greece was conquered, she defeated the conqueror
and imported the arts in the uncivilized Latium””

(Παρ’ ότι η Ελλάς κατακτήθηκε, αυτή νίκησε τον κατακτητή
και εισήγαγε τις τέχνες στο απολίτιστο Λάτιο)

Quintus Horatius Flaccus (65 b.c. – 8 b.c.) [Ρωμαίος λυρικός ποιητής]

“What the mind and the heart is for a human being, Greece is for humanity”

(Ότι το μυαλό και η καρδιά είναι για το ανθρώπινο σώμα, είναι η Ελλάς για την ανθρωπότητα)

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) [Γερμανός συγγραφεύς]

“Damned Greek, you found everything; philosophy, geometry,
physics, astronomy… you left nothing for us”

(Καταραμένε Έλληνα ανακάλυψες τα πάντα, φιλοσοφία, γεωμετρία,
φυσική, αστρονομία… δεν άφησες τίποτα για εμάς)

Johann Christoph Friedrich von Schiller (1759-1805)
[Γερμανός ποιητής, φιλόσοφος και Ιστορικός]

“Greece was the real cradle of liberty in which the earliest
republics were rocked. We are the pupils of the great men,
in all the principles of science, of morals, and of good government”.

(Η Ελλάς υπήρξε το αληθινό λύκνο της ελευθερίας στο οποίο σφυριλατήθηκαν
οι πρώτες πολιτείες. Εμείς είμαστε οι μαθητές [αυτών] των μεγάλων ανδρών,
σε όλες τις αρχές της επιστήμης, της ηθικής και της καλής διακυβέρνησης)

William Cullen Bryant (1794-1878) [Αμερικανός ρομαντικός ποιητής]

“If in the library of your house you do not have the works of the ancient
Greek writers, then you live in a house with no light”.

(Εαν στη βιβλιοθήκη του στπιτιού σου δεν έχεις τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων,
τότε ζεις σε ενα σπίτι χωρίς φως)

George Bernard Shaw (1794-1878) [Ιρλανδός θεατρικός συγγραφεύς]

“If it is true that the violin is the most perfect of musical instruments,
then Greek is the violin of human thought”

(Εαν αληθεύει πως το βιολί είναι το τελειότερο των μουσικών οργάνων,
τότε Ελληνικό είναι το “βιολί” της ανθρώπινης σκέψης)

Helen Adams Keller (1880-1968) [Αμερικανίδα συγγραφευς, “ακτιβίστρια” και λέκτωρ]

“The only way for us to become great, or even inimitable if possible, is to imitate the Greeks”

(Ο μόνος τρόπος για εμάς να γίνουμε σπουδαίοι ή ακόμη και απαράμιλλοι, αν αυτό είναι δυνατό, είναι να μιμηθούμε τους Έλληνες)

Johann Joachim Winckelmann (1717-1768) [Γερμανός ιστορικός και αρχαιολόγος]

“We have to admit that the whole Islam, except the religion, was Greek.
Betrayal against the Greeks by the Islamic nations, equals betrayal against their own nature”

(Πρέπει να παραδεχτούμε πως όλο το Ισλαμ, εκτός της θρησκείας, ήταν Ελληνικό. Προδοσία
ενάντια των Ελλήνων από τα Ισλαμικά έθνη, ισούται με προδοσία ενάντια στην ίδια τους τη φύση)

Ibn Khaldun (1332-1406) [Άραβας ιστορικός, λόγιος, θεολόγος και πολιτικός]

“Except the blind forces of nature, nothing moves in this world which is not Greek in its origin”

(Εκτός των τυφλών δυνάμεων της φύσεως, τίποτα δεν κινείται σε αυτόν τον κόσμο
που να μην είναι Ελληνικό στις καταβολές του)

Sir Henry James Sumner Maine (1822-1888) [Συγκριτικός νομολόγος και ιστορικός]

“In the Greeks alone we find the idea of that which we would like to be and produce… from the Greeks we take something more than earthly – almost godlike”.

(Στους Έλληνες και μόνο βρίσκουμε την ιδέα αυτού που θα θέλαμε να είμαστε και να παράγουμε… από τους Έλληνες παίρνουμε κάτι περισσότερο από γήινο – σχεδόν θεϊκό)

Wilhelm Von Humboldt (1767-1835) [Διπλωμάτης, φιλόσοφος και λόγιος]

“It is great to descent from Greece, the land that gave the light to the world”

(Είναι σπουδαίο να κατάγεσαι από την Ελλάδα, τη χώρα που έδωσε το φως στον κόσμο)

Victor Hugo (1802-1855) [Γάλλος ποιητής]

“We are children of the Greeks”

(Είμαστε παιδιά των Ελλήνων.)

Frederich II Βασιλιάς της Πρωσσίας (1712-1786)