Άρθρα

Δημοσιεύτηκε στισ

Οι άνθρωποι και το χρήμα
Του Γ.Η. Ορφανού

Πριν από λίγες μέρες, μού δόθηκε η ευκαιρία να κατεβώ στο κέντρο της πόλης. Τις βιτρίνες των εμπορικών καταστημάτων χάζευα και εγώ πώς τις κάλυπταν με μεγάλα γράμματα ή έντονα χρώματα οι συχνά πλανεύτρες του ανθρώπινου νου και ψυχικού κόσμου επιγραφές που αναγγέλλουν εκπτώσεις σε διάφορα είδη – βασικής ή δευτερεύουσας – ανάγκης.

Και, κατά το έκτοτε περπάτημά μου, πολλές, εκείνο το απόγεμα, ήσαν οι σκέψεις που προσήλθαν στο νου. Για τον άνθρωπο, τις ανάγκες του και το χρήμα στην καθημερινή μας ζωή εντός και εκτός σπιτιού. 

Όπως ο Αθηναίος κωμωδιογράφος Αριστοφάνης θα γράψει στον «Πλούτο» και ο Μολιέρος (17ος αιώνας, Γαλλία) στην κωμωδία του «Φιλάργυρος», τα πλούτη δεν φέρνουν την ευτυχία. Εξάλλου, ο Tang Xianzu (1550 – 1617), ένας από τους διασημότερους Κινέζους δραματουργούς, στα έργα του προβάλλει την ιδέα πως η αγάπη είναι πιο πολύτιμη από τα πλούτη και τη δύναμη. Θυμήθηκα, όμως, και δύο χωρία σχετικά με τη φτώχεια και τον πλούτο από τις «Παροιμίες» της Παλαιάς Διαθήκης: «Κάλλιο φτωχός που προχωρεί μες την ευθύτητα του, παρά πλούσιος ανόητος και ψεύτης» (19:1) και «Πόσο καλύτερο σοφία ν’ αποκτάς παρά χρυσάφι! Και πόσο προτιμότερο σύνεση ν’ αποκτάς παρά ασήμι!» (16:16). 

Εκτός απʼ αυτά, εξάλλου, ήλθε στο νου μου και ο Ισοκράτης, γιατί, στον «Αρεοπαγιτικό» του, αναφέρει ότι «(…) τον πλούτο και την πολιτική δύναμη συνοδεύει ανοησία και μαζί της ακολασία, ενώ τη φτώχεια και την ταπεινοφροσύνη συνοδεύουν σύνεση και μεγάλη μετριοπάθεια (…)». Επίσης, στον «Προς Δημόνικο» λόγο του, ισχυρίζεται ότι ο πλούτος παρασέρνει τους νέους προς τις ηδονές και «υπηρετεί» την κακία, γιατί βοηθά την οκνηρία νʼ αναπτυχθεί. Ταυτόχρονα σχεδόν ξαναθυμήθηκα και μέρος όσων εγράφησαν από τον Ιάμβλιχο («Προτρεπτικός επί Φιλοσοφίαν») και τα οποία είμαι σίγουρος ότι έχουν επηρεάσει και όσες συμβουλές μού δίδουν από τα παιδικά μου χρόνια με αγάπη οι γονιοί μου: «Είναι καλύτερο η αρετή να σε κάνει φτωχό παρά ο πλούτος κακό, και η λιτή διατροφή υγιή παρά η πολυφαγία ασθενή. Όπως η πολλή τροφή είναι βλαβερή για το σώμα, έτσι και η πολλή υγεία είναι επιβλαβής για μια ψυχή που κλίνει προς το κακό. Το να δίνεις ξίφος σε κάποιον μανιακό, είναι εξίσου επικίνδυνο με το να δίνεις δύναμη σε κάποιον μοχθηρό (…).»

Σε προ ετών (ανέκδοτη) εργασία μου για το «Συμπόσιο» του Ξενοφώντα, είχα ιδεί πώς ο Σωκράτης «μακαρίζει» το Χαρμίδη για την ταπεινοφροσύνη του και για την αγάπη του προς τη φτώχεια, γιατί, τωόντι, ο ταπεινός του χαρακτήρας και η αφιλοχρηματία του δεν θα τον έφερναν σε δύσκολη θέση σε περίοδο πολιτικών «αναταραχών και προγραφών». Στον αντίποδα, τέλος, στην αρχαία Ρώμη, όπως αναφέρει ο Σαλλούστιος («Κατιλίνας») που είχαμε διδαχτεί στο πανεπιστήμιο, όταν οι άνθρωποι πλούτισαν, άρχισε και η διαφθορά των ηθών, την οποία περιγράφει και ο δικός μας Κώστας Βάρναλης στο γνωστό πεζογράφημά του, «Διχτάτορες». 

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ “ΠΑΤΡΙΣ” 12/02/2015
Δημοσιεύτηκε στισ
«Εχω τον θάνατο μέσα στην αριστερή μου τσέπη. Μερικές φορές τον βγάζω έξω και του μιλάω: Γεια σου μωρό μου, τι κάνεις; Πότε θα έλθεις να με πάρεις; Θα είμαι έτοιμος» – «Δεν υπάρχει τίποτα για να θρηνήσεις για τον θάνατο, περισσότερο απ’ ότι δεν υπάρχει για να θρηνήσεις για ένα λουλούδι που μεγαλώνει».
Ο θάνατος είναι αναπόφευκτος, οπότε γιατί να περάσεις τη ζωή του ανησυχώντας για αυτόν; Αντί να τρελαίνεστε για το πότε θα πεθάνετε, επωφεληθείτε από τη ζωή που έχετε. Είναι πολύ πιο χρήσιμο να γιορτάζετε τη ζωή από το να φοβάστε τον θάνατο, και μάλλον θα είστε πολύ πιο ευτυχισμένοι.

Τσαρλς Μπουκόφσκι
Δημοσιεύτηκε στισ

Ο Ορθόδοξος Άγιος Βαλεντίνος

14 Φεβρουαρίου, 2015

Τα αρχαία μαρτυρολόγια της Εκκλησίας της Ρώμης σημειώνουν τη 14η Φεβρουαρίουως ημέρα μνήμης του «μάρτυρος Βαλεντίνου, πρεσβυτέρου Ρώμης» (Valentinus = σθεναρός στα λατινικά). Δυστυχώς τα ιστορικά στοιχεία που έχουμε για τον άγιο είναι ελλιπή.

Το μαρτύριο του αγίου στη Ρώμη
Ο άγιος Βαλεντίνος έζησε στη Ρώμη τον 3ο αιώνα και ήταν ιερέας ο οποίος βοηθούσε τους μάρτυρες κατά τη διάρκεια των διωγμών από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο Β’ το Γότθο. Η μεγάλη αρετή και η κατηχητική δράση του αγίου είχαν γίνει γνωστές• έτσι συνελήφθηκε και παρουσιάστηκε ενώπιον του αυτοκρατορικού δικαστηρίου… «Γιατί, Βαλεντίνε, θέλεις να είσαι ο φίλος των εχθρών μας και απορρίπτεις τη φιλία μας;» ρώτησε ο αυτοκράτορας, τότε ο άγιος απάντησε, «Άρχοντα μου, αν ήξερες το δώρο του Θεού, θα ήσουν ευτυχής και μαζί σου η αυτοκρατορία σου, θα απορρίπτατε τη λατρεία των ειδώλων και θα λατρεύατε τον αληθινό Θεό και τον Υιό του Ιησού Χριστό». Ένας από τους παρόντες δικαστές διέκοψε τον άγιο ρωτώντας τον τι πιστεύει για το Δία και τον Ερμή, τότε ο άγιος Βαλεντίνος θαρραλέα απάντησε «Είναι άθλιοι, και πέρασαν τη ζωή τους μέσα στη διαφθορά και το έγκλημα!» Ο δικαστής, εξαγριωμένος, φώναξε, «βλασφήμησε ενάντια στους Θεούς και ενάντια στην αυτοκρατορία!» Ο αυτοκράτορας εν τούτοις συνέχισε τις ερωτήσεις του με περιέργεια, ικανοποιημένος μιας και βρήκε την ευκαιρία να μάθει ποια ήταν επιτέλους η πίστη των Χριστιανών. Ο Βαλεντίνος βρήκε λοιπόν το θάρρος να τον προτρέψει να μετανοήσει για το αίμα των Χριστιανών που είχε χύσει. «Πίστεψε στον Ιησού Χριστό, βαφτίσου και θα σωθείς, και ήδη από αυτή τη στιγμή θα διασφαλίσεις τη δόξα της αυτοκρατορίας σου και το θρίαμβο των όπλων σου» Ο Κλαύδιος άρχισε να πείθεται, και να λέει σε εκείνους που ήταν παρόντες: «ακούστε τι όμορφη διδασκαλία που μας κηρύττει αυτός ο άνθρωπος». Αλλά ο έπαρχος της Ρώμης, δυσαρεστημένος, άρχισε να φωνάζει «Δείτε πώς αυτός ο Χριστιανός παραπλανεί τον Πρίγκιπά μας». Τότε ο Κλαύδιος, παρέπεμψε τον άγιο σε άλλο δικαστή. Αυτός ονομάζονταν Αστέριος, είχε ένα μικρό κορίτσι που ήταν τυφλό δύο χρόνια. Ακούγοντας για τον Ιησού Χριστό, πως είναι το Φως του κόσμου, ρώτησε το Βαλεντίνο εάν θα μπορούσε να δώσει εκείνο το φως στο παιδί του. Ο άγιος Βαλεντίνος λοιπόν, έβαλε το χέρι του στα μάτια της και προσευχήθηκε: «Κύριε Ιησού Χριστέ, αληθινό Φως, φώτισε αυτό το τυφλό παιδί» Ω θαύμα μέγα! Το παιδί είδε! Έτσι ο δικαστής με όλη την οικογένειά του ομολόγησε Χριστό. Νήστεψαν για τρεις ημέρες, κατέστρεψαν τα είδωλα που είχαν στο σπίτι τους και τέλος έλαβαν το άγιο βάπτισμα. Μόλις ο αυτοκράτορας έμαθε για όλα αυτά τα γεγονότα, σκέφτηκε αρχικά να μην τους τιμωρήσει, όμως η σκέψη πως στα μάτια των υπηκόων του θα φανεί αδύναμος τον ανάγκασε να προδώσει το αίσθημα δικαίου που είχε. Έτσι λοιπόν ο άγιος Βαλεντίνος μαζί με άλλους Χριστιανούς αφού πρώτα τους βασάνισαν τους αποκεφάλισαν στις 14 Φεβρουαρίου του έτους 268 (ή 269).
Τα λείψανα του αγίου στην Αθήνα
Μετά το μαρτύριο κάποιοι χριστιανοί περιμάζεψαν το σώμα του αγίου και λίγο από το αίμα του σε κάποιο φιαλίδιο. Το σώμα του Μάρτυρα μεταφέρθηκε και θάφτηκε στις Κατακόμβες της αγίας Πρίσκιλλας, τόπο κατεξοχήν ενταφιασμού των μαρτύρων. Με την πάροδο του χρόνου, κατά κάποιο τρόπο «λησμονήθηκε» δεδομένου ότι σχεδόν καθημερινά ενταφιάζονταν σε αυτές τις κατακόμβες νέοι μάρτυρες για αρκετούς αιώνες. Η ανάμνηση όμως του μαρτυρίου του αγίου Βαλεντίνου παρέμεινε ζωηρή, ιδιαίτερα στην τοπική Εκκλησία της Ρώμης. Επίσημα η μνήμη του αγίου Βαλεντίνου θεσπίστηκε το 496 από τον Πάπα άγιο Γελάσιο.
Έτσι περνούν 15 αιώνες και φθάνουμε στα 1815 οπότε η θεία βούληση έμελλε να «ταράξει» την αιώνια ανάπαυση του αγίου. Τότε τα λείψανα δωρήθηκαν από τον Πάπα σε κάποιον ευγενή Ιταλό ιερέα (κατά την συνήθεια της εποχής). Ύστερα τα λείψανα «χάνονται» πάλι μέχρι το 1907 οπότε τα ξαναβρίσκουμε στη Μυτιλήνη! στο ρωμαιοκαθολικό ναό της Παναγίας. Φαίνεται πως μετά το θάνατο του κληρικού αυτού κάποιος απόγονος του ο οποίος είχε κληρονομήσει τα λείψανα πρέπει να μετανάστευσε στη Μυτιλήνη, στην οποία τότε υπήρχε ακμάζουσα κοινότητα δυτικό-ευρωπαίων ρωμαιοκαθολικών Χριστιανών. Εκεί λοιπόν παραμένουν μέχρι και το 1990 οπότε και μεταφέρονται στην Αθήνα στο ναό των αγίων Φραγκίσκου και Κλάρας της Ιταλικής παροικίας, όπου και βρίσκονται μέχρι σήμερα.
Άγιος Βαλεντίνος ο Έλληνας
Αρχικά θα πρέπει να πούμε πως επαρκή στοιχεία για την εθνική καταγωγή του αγίου δεν υπάρχουν εκτός κάποιες (αποχρώσες) ενδείξεις πως ο άγιος ήταν ελληνικής καταγωγής. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε πως η αρχαιότερη απεικόνιση του αγίου που φέρει την επιγραφή «O ΑΓΙΟC BAΛΕΝΤΙΝΟC» στα ελληνικά, βρίσκεται στην εκκλησία της Παναγίας της Αρχαίας (Santa Maria Antiqua) του 6ου αιώνα η οποία ήταν η ενορία των Ελλήνων της Ρώμης. Στο ναό αυτό τιμούσαν ιδιαίτερα τους Έλληνες αγίους και γενικά τους εξ’ Ανατολής. Την αγιογράφηση και την ανακαίνιση του ναού είχε παραγγείλει ο Έλληνας Πάπας Ιωάννης ο Ζ’ (705-707) και την τελείωσαν οι διάδοχοί του, μεταξύ των οποίων ο τελευταίος Έλληνας Πάπας Ρώμης Ζαχαρίας (741-752). Ίσως όμως δεν είναι τυχαίο ότι μετά από 17 αιώνες τα λείψανα ήρθαν στην Ελλάδα. Το θέμα όμως εδώ χωρά ακόμη πολύ έρευνα.
Άγιος Βαλεντίνος προστάτης των ερωτευμένων
Εκτός από τα ιστορικά στοιχεία που έχουμε για τον άγιο Βαλεντίνο, η ζωή του συνοδεύεται από διάφορους θρύλους, όπως αυτή που τον θέλει προστάτη των ερωτευμένων…
Ο άγιος που είχε τη φήμη του ειρηνοποιού, κάποια μέρα ενώ καλλιεργούσε στον κήπο του τριαντάφυλλα, άκουσε ένα ζευγάρι να μαλώνει πολύ έντονα. Αυτό συγκλόνισε τον άγιο, ο οποίος αφού έκοψε ένα τριαντάφυλλο, βγήκε στο δρόμο πλησίασε το ζευγάρι και τους παρακάλεσε να τον ακούσουν. Αυτοί έστω και ανόρεκτα υπάκουσαν, ο άγιος αφού τους πρόσφερε το τριαντάφυλλο τους ευλόγησε. Αμέσως η αγάπη επανήλθε ανάμεσα τους, λίγο αργότερα αυτοί επέστρεψαν και ζήτησαν στον άγιο να ευλογήσει το γάμο τους. Άλλη παράδοση αναφέρει πως μια από τις κατηγορίες εναντίον του αγίου ήταν πως είχε απειθαρχήσει στην εντολή του αυτοκράτορα να μην συνάπτουν γάμο άνδρες που δεν είχαν εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις, ενώ ο άγιος είχε ευλογήσει το γάμο νεαρών Χριστιανών στρατιωτών με τις αγαπημένες τους.
Περά από όλα αυτά πιθανότατα η επιλογή του ως «αγίου των ερωτευμένων» να σχετίζεται και με την ειδωλολατρική γιορτή των Λουπερκαλίων, γιορτή της γονιμότητας, που εορτάζονταν από τους Ρωμαίους στις 15 Φεβρουαρίου• άλλοι συνδέουν τη γιορτή με την εποχή του ζευγαρώματος των πουλιών κατά την περίοδο αυτή. Σίγουρο πάντως είναι πως ο άγιος δεν έχει καμία σχέση με το εμπόριο (marketing) των λουλουδιών, των δώρων και των κοσμικών κέντρων που ευτελίζουν τον Έρωτα, το μεγάλο αυτό δώρο του Θεού.
Άγιος Βαλεντίνος και Ορθοδοξία
Πολλοί είναι όμως αυτοί που προβάλλουν την ένσταση πως ο άγιος Βαλεντίνος δεν αναφέρεται πουθενά στο εορτολόγιο της Ορθόδοξής Εκκλησίας. Πράγματι στις 14 Φεβρουαρίου στο εορτολόγιο της Εκκλησίας μας αναφέρονται οι όσιοι Αυξέντιος, Μάρωνας και οι νεομάρτυρες Νικόλαος και Δαμιανός. Η εξήγηση είναι απλή: την αρχαία εποχή που συντάσσονταν οι αγιολογικοί κατάλογοι, τα συναξάρια και τα μαρτυρολόγια είχαν καθαρά τοπικό χαρακτήρα και η φήμη ενός αγίου δεν σήμαινε πως εκτεινόταν σε όλη την Εκκλησία. Έτσι υπάρχουν άγιοι που τιμώνταν σε μία περιοχή πολύ ενώ σε άλλη ήταν εντελώς άγνωστοι, π.χ ο άγιος Δημήτριος που είναι πασίγνωστος σε όλη την Ανατολική Εκκλησία, στη Δύση δεν τιμάται καθόλου, είναι σχεδόν άγνωστος, αυτό όμως δε σημαίνει πως δεν είναι άγιος. Άλλο παράδειγμα από τη σύγχρονη Εκκλησία: ο άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης (†1922) ενώ στην Ελλάδα είναι γνωστός, στη Ρωσία είναι παντελώς άγνωστος, αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι δεν είναι άγιος.
Ο άγιος Βαλεντίνος είναι άγιος της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας και δεν τίθεται θέμα επειδή τιμάται στη Δύση σήμερα, το Σχίσμα –η μεγάλη αυτή τραγωδία και μέγα σκάνδαλο της διαίρεσης των Χριστιανών- ήρθε πολύ αργότερα. Όσοι λοιπόν τιμούν τον άγιο Βαλεντίνο έργο θεάρεστο επιτελούν γιατί «Θαυμαστός ὁ Θεός ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ… καί ὁ Θεός ἡμῶν ἐν ἁγίοις ἐπαναπαύεται».
Τιμή μάρτυρος-Μίμησις μάρτυρος
Τιμούμε τους αγίους μας και τον άγιο Βαλεντίνο όταν μιμούμαστε το θάρρος τους να διακηρύττουν την πίστη τους στο Σωτήρα Χριστό ακόμη και με κόστος την ίδια τους τη ζωή. Τους τιμούμε όταν τους επικαλούμαστε να πρεσβεύσουν στον Θεό να μας ελεήσει και να συγχωρέσει τις πολλές μας αμαρτίες. Τους τιμούμε όταν μας είναι υποδείγματα κατά Χριστόν ζωής. Δεν τιμούμε τους αγίους όταν εξαντλούμε την «τιμή» τους σε κοσμικές διασκεδάσεις και γλέντια στην καλύτερη περίπτωση… Τιμή μάρτυρος – Μίμησις μάρτυρος!
Δημοσιεύτηκε στισ
Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα
Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2015

Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές από τον ομιλητή της κοινής ελληνικής (εξαιρώ δηλαδή ποντιακά και τσακώνικα). Κάτι που μου έχει κάνει εντύπωση σε σχέση με το διαλεκτικό λεξιλόγιο των κρητικών, αν και μπορεί να λαθεύω, είναι πως (μου φαίνεται ότι) έχουν πολλά επιρρήματα που διαφέρουν από την κοινή ελληνική. Το διαλεκτικό λεξιλόγιο θα περίμενα να διαφοροποιείται κυρίως στα ουσιαστικά, λιγότερο στα ρήματα και ακόμα λιγότερο στα επιρρήματα, βλέπω όμως ότι στα κρητικά υπάρχουν πολλά επιρρήματα που δεν τα έχει η κοινή ελληνική (και αντίστροφα: επιρρήματα της κοινής δεν τα έχει το κρητικό ιδίωμα).
Είχα αναφέρει καναδυό φορές σε σχόλια ότι θέλω κάποτε να γράψω ένα άρθρο για τα κρητικά επιρρήματα, αλλά το ανέβαλλα, μέχρι που ο φίλος Δημήτρης Ραπτάκης μού έστειλε μια πραγματεία, του Μιχάλη Καυκαλά, με τίτλο «Τα επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου, ολόκληρο βιβλίο 230 σελίδων. Οπότε δεν έχω πια δικαιολογία, κι έτσι στο άρθρο αυτό θα παρουσιάσω δεκαοχτώ επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου που δεν τα έχει η κοινή νέα ελληνική.
Μερικά είναι δάνεια από τα ενετικά/ιταλικά ή από τα τουρκικά, άλλα είναι από τα αρχαία. Δεν διάλεξα μόνο γνωστά επιρρήματα, πάντως απέφυγα τα πολύ σπάνια. Επίσης απέφυγα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα με την ίδια ακριβώς σημασία. Κατά τα άλλα, η επιλογή έγινε μάλλον αυθαίρετα αλλά νομίζω πως το δείγμα είναι αντιπροσωπευτικό.
Εκτός από το βιβλίο του Καυκαλά, συμβουλεύτηκα και το Γλωσσικό ιδίωμα της Ανατολικής Κρήτης, του Μανώλη Πιτυκάκη και, για τα τουρκικά δάνεια, το βιβλίο του Βασίλη Ορφανού.
1. χάμαι: Αυτό το ήξερα από παλιά και είναι εύκολο να καταλάβουμε τι σημαίνει. Χάμαι θα πει κάτω, καταγής, χάμω. Από το αρχαίο χαμαί, με ανέβασμα του τόνου.
Στον Ερωτόκριτο: χάμαι στη γης εξάπλωσε τση Πάτρας το λιοντάρι (Β1515). Α θέλεις ντρέτα πήγαινε, κι α θέλεις πέφτε χάμαι.
Υπάρχει και η ιδιωματική φράση «χάμαι θωρώ και λέω το», με την οποία ο ομιλητής, που μόλις έχει πει ή ετοιμάζεται να πει κάτι το υβριστικό ή μειωτικό, ζητάει συγνώμη γι’ αυτό, ας πούμε: «Το κοπέλι τουτονά είναι του διαόλου, χάμαι θωρώ και λέω το, και θάχει κακό τέλος».
2. ντελόγο, ντελόγκο. Κι αυτό είναι σχετικά γνωστό, διότι υπάρχει και σε πολλές άλλες περιοχές με παραλλαγές, όπως το κερκυραϊκό δελέγκου (που ακούγεται και στη Νικαριά, πιθανώς και σε όλη τη ζώνη επιρροής των ενετικών). Θα πει «αμέσως, γρήγορα». Για την ετυμολογία, ο Κριαράς αναφέρει ότι προέρχεται από το γενουατικό di longo, ενώ ο Πάγκαλος και ο Ξανθουδίδης από το ενετικό dilogo. Δεν το έχω ψάξει, αλλά το πρώτο είναι πιο πειστικό. Καθόλου πειστικό δεν είναι αυτό που γράφει το Βικιλεξικό, ότι βγαίνει από την ελληνική φράση «εν τω λόγω», που σαν πορτοκαλισμός φαίνεται.
Όντε γελάς μα κι όντε κλαίς εγώ δεν έχω λόγο / πες μου μονάχα ότι με θες και έρχομαι ντελόγο (μαντινάδα)
3. μπλιο. Κι αυτό είναι ευρύτερα γνωστό. Σημαίνει πλέον(χρονικό), πια, ποτέ πια. Από το αρχαίο πλέον προέρχεται, με συνίζηση: πλέον > πλεό > πλιο > μπλιο. Γράφεται και πλιο.
Κι ο λογισμός μου εγρίεψε και πλιο του δε μερώνει (Ερωτόκριτος Γ162).
Μπλιο μου τσ’ αυγές δεν πορπατώ, τσι νύχτες δε γυρίζω.
4. γοργό. Από το ουδέτερο του επιθέτου γοργός, με σημασίες ταχέως, σε λίγο, αλλά και «παραλίγο, σχεδόν».
Εμπέρδεξα και γοργό να σκοτωθώ (παραλίγο να σκοτωθώ).
Απού την αυλή της εκκλησιάς εφεύγανε γοργό μεσημέρι (σχεδόν μεσημέρι).
5. ταχιά. Επίρρημα με πολλές σημασίες, με διαφορές ανάμεσα στο ανατολικό και στο δυτικό κρητικό ιδίωμα. Μπορεί να σημαίνει: α) σήμερα το πρωί, β) αύριο το πρωί, γ) του χρόνου αλλά η βασική σημασία του είναι «αργότερα, στο μέλλον» (αόριστα), αυτό που λέμε στην κοινή ελληνική «αύριο» χωρίς να εννοούμε την επόμενη μέρα. Από το αρχαίο ταχέα, ουδέτερο του ταχύς.
«Ταχιά, όντε δα παντρέψω τα κοπέλια μου, δα ξεγνοιάσω»
«Έχω παραπονέματα στ’ αχείλια μου γραμμένα / ταχιά στην κρίση του Θεού δα σου τα πω ένα-ένα».
Με αναδιπλασιασμό, ταχιά ταχιά, σημαίνει πρωί πρωί: Ταχιά ταχιά εσηκώνουντο πρι να ξυπνήσουν οι άλλοι (Ερωτ. Α449)
6. ταχυτέρου ή ταχτέρου/τασκέρου ή ταϊτέρου. Αύριο. Από τη γενική του επιθ. ταχύτερος.
Να πας κι εσύ ταϊτέρου στσι σκορδουλάκους = Να πας κι εσύ αύριο στους βολβούς.
Δώσε μου ένα ψωμί ίσαμε ταχυτέρου που θα ζυμώσω.
Να πούμε και για το μυτιληνιό ταχτέρ ταχτέρ = πρωί πρωί, που ακούγεται σαν τούρκικο αλλά είναι από την ίδια ρίζα.
7. ομάδι Σημαίνει «μαζί, ομαδικά» και προέρχεται από το ομάς – ομάδιον – ομάδιν. Έχει υποχωρήσει στον προφορικό λόγο, ενώ χρησιμοποιείται στη σύγχρονη κρητική λογοτεχνία και φυσικά στα κλασικά κρητικά δράματα.
Άχι και νάταν μπορετό νάμαστε πάντα ομάδι / σαν όντε φαίνουν το πανί στημόνι με το φάδι.
Τάσσω σου θυγατέρα μου νάμαστε πάντα ομάδι (Ερωφίλη Ε311).
Συνώνυμό του είναι το αντάμι, όπως το αντάμα της κοινής (που προέρχεται εκ συναρπαγής από τη φρ. ‘εν τω άμα’).
8. περίττου, περίττα, περιττοπλιάς Προ πάντων, και μάλιστα, κι ακόμα περισσότερο. Πιθανώς ετυμολογείται από το περίσσια, αλλά ο Πάγκαλος δίνει άλλη ετυμολογία και το γράφει με ένα τ.
Περίττου νάναι φτάζυμο και να’ ν καλοψημένο (προπάντων)
Ποτέ σου μην ανερωτάς άθρωπο κουρασμένο / περίττα να’ν από μακρά και δρόμο ερχομένος (και μάλιστα)
Το νάζι τση μελαχρινής η άσπρη δεν το κάνει, περίττου νάχει και μαλλιά και βυσσινί φουστάνι.
9. τζίγκου-τζίγκου. Σημαίνει στάγδην, με φειδώ, από λίγο. Υπάρχει και λέξη τζίγκουνας, η πηγή απ’ όπου ρέει λίγο νερό. Πιθανώς να προέρχεται από το τζιγκούνης (τσιγκούνης της κοινής).
Τζίγκου τζίγκου βάνεις το λάδι στο φαητό, τάξε πως τ’ αγοράζεις = Με το σταγονόμετρο βάζεις το λάδι στο φαγητό, λες και το αγοράζεις (ενώ είναι δική του παραγωγή).
Συνώνυμο: βρόξη-βρόξη.
10. σαφί, σαφίς. Επίρρημα τροπικό και χρονικό. Χρονικό, σημαίνει «πάντοτε, διαρκώς, συνεχώς», λέει ο Πιτυκάκης, ενώ ως τροπικό σημαίνει «γεμάτο, όλο, εξ ολοκλήρου». Νομίζω ότι αντιστοιχεί και ως χρονικό και ως τροπικό στο «όλο» της κοινής, όπως θα φανεί στα παραδείγματα.
Εμένα πέμπεις σαφί στα οζά, γιάντα δεν πέμπεις και τον αδερφό μου; = Όλο εμένα στέλνεις στα ζώα…
Σαφίς εφώνιαζε τ’ αντρούς τση = όλο του φώναζε του άντρα της.
Σήμερο στην εκκλησά δεν ήτανε κανένας άντρας’ σαφί γυναίκες ήτανε = Όλο γυναίκες ήτανε.
Σαφί τρύπες είναι το βαρέλι = Γεμάτο τρύπες, όλο τρύπες είναι.
Από το τουρκικό safi = αληθινό, καθαρό, που κάποιοι θέλουν (πορτοκαλικώς) να το αναγάγουν στο «σαφής».
11. σάικα Ασφαλώς, εξάπαντος, αλλά και: πιθανώς, προφανώς. Προσδιορίζει μια κατάσταση μεταξύ πιθανότητας και βεβαιότητας, αλλά πιο κοντά στη βεβαιότητα.
Εφτάρμισέ με σάικα κι ήχασα την υγειά μου (με μάτιαξε ασφαλώς κι έχασα την υγειά μου)
Την ερχομένην Κυριακή θάρθει ο σύντεκνος σάικα στο σπίτι (εξάπαντος)
Από το τουρκικό sahi = ασφαλώς. Όπως λέει και ο Βασίλης Ορφανός στο βιβλίο του για τις κρητικές λέξεις τουρκικής προέλευσης, που το παρουσιάσαμε προ καιρού, θα αναπτύχθηκε πρώτα το επίθετο σάικος και μετά το επίρρημα.
12. μπέλικι, μπέλκι. Ίσως, μήπως, ενδεχομένως. Ο Ορφανός σημειώνει ότι εκφράζει πάντοτε θετική προσδοκία (μπας και…) Από το τουρκ. belki = ίσως.
Μπέλικι νάρθει η γιαγαπώ να τηνε ξαγορέψω (Ίσως έρθει αυτή που αγαπώ, να την ξεμολογήσω, να μάθω τα μυστικά της)
Άιντε να πάμε στου πασά που κάνει δίκια κρίση, μπέλικι και σε λυπηθεί και δε σε καταλύσει.
Ο Καυκαλάς σημειώνει ότι το επαναναλύουν και σε: μπέλι και.
13 αναφιλέ, ναφιλέ. Μάταια, ανώφελα, του κάκου.
Έξυουνα τα γένια μου για να κατεβάσει η κεφάλα μου πράμα να γράψω στη φημερίδα, μα ναφιλέ.
Από τουρκ. nafile, το οποίο σύμφωνα με ορισμένους είναι αντιδάνειο (από το ανωφελώς), χωρίς αυτό να είναι βέβαιο. Ο τύπος αναφιλέ, από επανανάλυση -μα ναφιλέ > μα αναφιλέ.
14. δαμάκι. Λιγάκι, ελάχιστα. Σπάνια λέγεται σήμερα, αλλά είναι συχνό στα κλασικά κρητικά έργα. Από το δαγμός (μπουκιά, δάγκωμα) >δαγμίον > δαμίν > δαμί > δαμάκι, δηλ. μια μπουκίτσα!
Ήθεκε για να κοιμηθεί δαμάκι η Αρετούσα [Ερωτ. Γ 637] = έπεσε να κοιμηθεί λιγάκι
Θυμήσου την αγάπη μας και δάκρυσε δαμάκι, θυμήσου απού σε φίλουνα χωστά στο φεγγαράκι (χωστά = κρυφά)
15. μιαολιά, μιαουλιά. Το γνωστότερο από τα επιρρήματα που σημαίνουν «λίγο». Λιγάκι, ελάχιστο. Από το «μια γουλιά». Αρχικά θα χρησιμοποιόταν μόνο για υγρά αλλά στη συνέχεια έχασε την ειδική του έννοια και λέγεται και για στερεά αλλά και για αφηρημένες έννοιες, και με χρονική σημασία.
Να κάτσω θέλω μιαολιά να ξεκουραστώ, κι ύστερα δα πάρω πάλι το δρόμο.
Υπάρχουν κι άλλα με την ίδια σημασία και σχηματισμένα πάνω στο ίδιο πατρόν, όπως μια σταλιά (και στην Κοινή), μιαχιά (από το μια νυχιά), ένα ψιχάλι, μια βρόξη.
16. σκιας Σημαίνει έστω, τουλάχιστον, ούτε καν. Από το «και αν» που έγινε «κι α», κια, μετά κιας, και με προθετικό σ-: σκιας.
Κι ουδέ ν’ απλώσω μ’ άφηκες σκιας στο δαχτύλι μόνο (Ερωτ. Γ1387) ούτε καν στο δάχτυλο
Σα μου τον ήπηρες το νου, πάρε με σκιας κι εμένα / κι είντα με θέλει κουζουλό η μάνα που μ’ εγέννα [πάρε με τουλάχιστον κι εμένα]
17. πούρι. Πολυσήμαντο μόριο με σημασίες: α) βέβαια, μάλιστα, ως γνωστόν, β) άραγε, γ) άλλωστε δ) αρκεί να. Δάνειο από το ιταλικό pure.
Μα σίφουνας είναι κι αυτός, πούρι και θ’ αλαργάρει (σίγουρα θα απομακρυνθεί)
18. κοντό. Σημαίνει «άραγε, μήπως, τάχα». Μάλλον προέρχεται από το ουδέτερο του επιθέτου κοντός -πάντως κάποιοι για να μην μπερδεύεται με το επίθετο, το γράφουν «κοντώ».
Κοντό και νάμαι ξυπνητός γή πούρι να κοιμούμαι; (Φορτουνάτος Ε79)
Κοντό κιόλα να χαρίσουνε θέλει τα χρέητα; (Μήπως θέλει και να του χαρίσουνε τα χρέη; )
Μια και βρισκόμαστε σε διαπραγματεύσεις, ας κλείσουμε το άρθρο με αυτή τη φράση, που δεν την έφτιαξα εγώ, τη βρήκα στον Πιτυκάκη, αλλά μοιάζει επίκαιρη!
Δημοσιεύτηκε στισ
“Αφελείς” απορίες

Του Μιχάλη Τζανάκη*

Κατανοούμε απολύτως ότι η πολιτική ελίτ του τόπου στήριξε την ισχύ της σε δανεικά. Όταν συντηρείς ένα σύστημα εξουσίας με λεφτά άλλων, προφανώς και χάνεις την ελευθερία σου και την εκχωρείς στο δανειστή σου. Αυτό είναι μια πραγματικότητα, έστω κι αν ο πιστωτής σου είναι οικονομικός δολοφόνος!

Οι Έλληνες πολιτικοί, λοιπόν εξαπατούσαν επί μακρόν τους «εταίρους» με πλαστά στατιστικά και αριθμούς φτιαγμένους από κάποιους «τεχνοκράτες» που –με το αζημίωτο φαντάζομαι- δούλευαν για λογαριασμό των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και ΝΔ που κυβέρνησαν αυτόν τον τόπο τα τελευταία σαράντα χρόνια. 

Όταν λοιπόν τους πήραν χαμπάρι (;) οι εταίροι μας, εκεί γύρω στο 2010, ξεκαθάρισαν ότι αυτό δεν μπορεί να γίνεται “ες αεί” και ότι η χώρα μας πρέπει να μπει σε «πρόγραμμα» για να επιστρέψει τα λεφτά στους «εταίρους». Φαίνεται σωστή και ορθολογική η στάση των Ευρωπαίων δανειστών να απαιτήσουν τα χρήματά τους πίσω.

Εγώ όμως που δεν γνωρίζω τους κανόνες του «χρηματοπιστωτικού» συστήματος και είμαι απολύτως καλοπροαίρετος σε όλη αυτή την Ευρωπαϊκή ελίτ και τον «ορθολογισμό» που τη διακρίνει, έχω ένα σοβαρό προβληματισμό. Βλέπω τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τη νέα κυβέρνηση και τους εκβιασμούς απέναντι της που είναι στα όρια της πολιτικής αλητείας (ενέργεια Ντράγκι, δηλώσεις Ντάισεμπλουμ κλπ). Όλα αυτά τα χρόνια προφανώς ο Τσίπρας και ο Βαρουφάκης δεν εξαπατούσαν και δεν έδιναν τα «Greekʼs statistics» στους «εταίρους». Αυτοί που τους εξαπατούσαν, αυτοί που κατάκλεβαν το δημόσιο χρήμα, που έπαιρναν μίζες και στο τέλος λιάνισαν και πλιατσικολόγησαν στο κουφάρι της χώρας τους, ήταν οι «εκλεκτοί» πολιτικοί φίλοι που τους στήριξαν μάλιστα προεκλογικά κατά τρόπο προκλητικό και προσβλητικό για την ίδια τη δημοκρατία.

Ο Γιούνγκερ, ο Μπαρόζο, ο Ντράγκι, η Μέρκελ, ο Σουλτς, η Λαγκάρντ (σαν υπουργός οικονομικών της Γαλλίας), έριχναν σφαλιάρες κι έπαιζαν τζιγκολελέτα στις συνόδους κορυφής με τα Σαμαροβενιζελοειδή ανδρείκελά τους, τα οποία-κατά τους ίδιους πάντα- τους εξαπατούσαν συστηματικά για πολλά-πολλά χρόνια.

Έφτασαν στο σημείο αυτοί οι εξ Εσπερίας «νοικοκύρηδες», αφού καταλάδωναν με μίζες τους πάντες να επιβάλλουν ως εκτελεστική εξουσία της χώρας μας κάτι τύπους όπως Παπαδήμο, Στουρνάρα, Χαρδούβελη κλπ, δηλαδή εκείνους που εξαρχής τους είχαν εξαπατήσει την περίοδο της Σημιτικής Γερμανοκρατίας.

Άρα, εδώ το πράγμα βρομάει πάρα πολύ. Οι Ευρωπαίοι «εταίροι» φυσιολογικά θα προσδοκούσαν να ξεριζωθεί απʼ τη χώρα το σύστημα διαφθοράς που τους δούλευε κανονικά και τους «απομυζούσε» για χρόνια με τη συνεχή δανειοδότηση. Ή μήπως δεν τους δούλευε, απλά από κοινού «σκύλευαν» το κουφάρι της χώρας μας; Με άλλα λόγια Μερκελομπαρόζηδες και Σαμαροβενιζέλοι μετείχαν στο ίδιο σύστημα αποσύνθεσης ενός λαού;

Επειδή η Ευρώπη δεν είναι και δεν ήταν ποτέ μόνο Γκαίτε, Σαίξπηρ, Μότσαρτ, Μπραμς, Μιχαήλ Άγγελος και Αριστοτέλης, αλλά και Μεσαίωνας και «άουτο ντα φε» και αποικιοκράτες σφαγείς, και σβάστικες και τρομοκράτες που «εκδημοκρατίζουν» με καθεστώτα τύπου Ουκρανίας τους λαούς που «υποφέρουν» από «έλλειψη» δημοκρατίας, είμαστε πολύ επιφυλακτικοί, αν όχι αρκετά υποψιασμένοι.

Η Ευρώπη έχει μετατραπεί σε μια ήπειρο που υπέρτατη «αρχή και αξία» είναι το κέρδος και ο Άνθρωπος έχει μεταβληθεί σʼ ένα «νούμερο» σαν εκείνα που έδιναν με δερματοστιξία στους έγκλειστους του Άουσβιτς.

Η προπαγάνδα της Ευρώπης-αισθητικής και αξιοπιστίας “BILD” και “MEGA”- που ενημερώνει το πόπολο κάνει τη δουλειά της αρκετά καλά!!!

Για πόσο όμως ακόμα;

* Ο Μιχ. Τζανάκης είναι φιλόλογος

Δημοσιεύτηκε στισ


Είστε δυνατότεροι απ’ ότι νομίζετε

«Μερικές φορές σηκώνεστε απ’ το κρεβάτι το πρωί και σκέφτεστε δεν πρόκειται να τα καταφέρω, αλλά γελάτε μέσα σας… θυμηθείτε όλες τις στιγμές που έχετε νιώσει έτσι».

Η ζωή είναι γεμάτη δοκιμασίες και δυσκολίες – το ξέρετε, και πιθανόν το έχετε ζήσει πολλές φορές. Παρ’ όλα αυτά πάντα καταφέρνετε να επιβιώσετε αυτές τις δύσκολες στιγμές. Θυμηθείτε πάντα πως είστε δυνατότεροι απ’ ότι νομίζετε και ότι το έχετε μέσα σας αυτό που χρειάζεται για να ξεπεράσετε τις δυσκολίες.Τσαρλς Μπουκόφσκι

Δημοσιεύτηκε στισ

Η ζωή απλά συμβαίνει, μην την παίρνετε πάντα τόσο σοβαρά.

«Μερικές φορές απλά πρέπει να κατουρήσεις στον νεροχύτη».

Απρόσμενα, ακόμα και τρελά πράγματα είναι βέβαιο ότι θα συμβούν στη ζωή και μερικές φορές απλά θα πρέπει να τα δέχεστε. Μην παγιδεύεστε στην τελειότητα και φροντίστε να ξελαφρώνετε μερικές φορές. Δεν υπάρχει λόγος να παίρνετε τα πάντα σοβαρά και μερικές φορές το μόνο που χρειάζεται είναι να διασκεδάσετε!

Τσαρλς Μπουκόφσκι