Το τυρί είναι μια από τις αγαπημένες τροφές των Κρητικών, σε αντίθεση με το γάλα που συνήθως δεν το προτιμούν με τα την παιδική και την εφηβική ηλικία.
Τα τυριά που παρασκευάζονται στο νησί είναι εξαιρετικής ποιότητος και γίνονται μόνο με γάλα αίγας και προβάτου. (Γάλα από αγελάδες δεν χρησιμοποιούμε καθόλου).
Το Κρητικό τυρί είναι ονομαστό από την αρχαιότητα, όπου το νησί έκανε εξαγωγές του προϊόντος.Τα αιγοπρόβατα της Κρήτης εκτρέφονται ακόμη σύμφωνα με τις παραδοσιακές μεθόδους, είναι όλα ελεύθερης βοσκής και τρέφονται με χόρτα και βότανα που φυτρώνουν σε αφθονία στις κτηνοτροφικές περιοχές του νησιού.
Οργανωμένες μονάδες στις οποίες σταυλίζονται τα ζώα, δεν υπάρχουν καθόλου στην Κρήτη! Μέχρι και τη δεκαετία του 1960, κυριαρχούσε ένα είδος τυριού με χαμηλά λιπαρά, σκληρό τυρί εξαιρετικής έντονης γεύσης. Οι παλιότεροι Κρητικοί έτρωγαν συνήθως τυρί που περιείχε λίγες λιπαρές ουσίες, δηλαδή τυρί υγιεινό! 
 

Κεφαλοτύρι Κρήτης

Παρασκευάζεται τώρα και πολλούς αιώνες στην Κρήτη (και σε άλλες Ελληνικές περιοχές), και γίνεται αποκλειστικά από πρόβειο και κατσικίσιο γάλα.
Η γεύση του είναι αλμυρή και πικάντικη. Πρίν καταναλωθεί πρέπει να ωριμάσει για τρείς μήνες. Είναι σκληρό τυρί και χρησιμοποιείται σαν επιτραπέζιο αλλά και τριμμένο πάνω σε ζυμαρικά.
 
 

Γραβιέρα Κρήτης
(Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης)

Είναι πολύ νόστιμο τυρί με ιδιαίτερα υπόγλυκη γεύση. Παρασκευάζεται από πρόβειο γάλα και διατίθεται στην αγορά μετά από ωρίμανση. Η γραβιέρα της Κρήτης είναι από τα πιο ονομαστά Ελληνικά τυριά. Είναι συμπαγής με ελαστική μάζα και πολλές οπές.
Το γάλα της τυροκόμησης παράγεται από ζώα που βόσκουν ελεύθερα σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές της Κρήτης, όπου δεν χρησιμοποιούνται λιπάσματα, εντομοκτόνα, ζιζανιοκτόνα ή άλλοι ρυπαντές, και κατά συνέπεια αυτό και τα προϊόντα του μπορούν να χαρακτηριστούν βιολογικά.
 
 

Η Μαλάκα

Είναι μαλακό τυρί. Είναι το ίδιο τυρί από το οποίο γίνεται η γραβιέρα, μόνο που σε διάφορες περιοχές συνηθίζουν να το χρησιμοποιούν με όλη την υγρασία του, πρίν ωριμάσει. Είναι δηλαδή ωμή γραβιέρα.
Μ’ αυτό φτιάχνουν πίτες και χρησιμεύει στην παρασκευή τοπικών σπεσιαλιτέ.
Γίνεται επίσης και τηγανητό και ψητό στη σχάρα.
 
 

Τυροζούλι

Σκληρό τυρί εξαιρετικής γεύσης που παρασκευάζεται γύρω από τον Ψηλορείτη και σε άλλες περιοχές. Σ’ αυτό το τυρί δεν χρησιμοποιείται πυτιά για την παρασκευή του, παρα μόνο ξύδι. Αποξηραίνεται και συντηρείται σε δοχεία με λάδι.
Είναι ένα μεικτό είδος τυριού και μυζήθρας και γίνεται όταν το γάλα που τυροκομείται είναι λίγο σε ποσότητα και δεν επαρκεί να ληφθεί χωριστά το τυρί και χωριστά η μυζήθρα.
Φημισμένο είναι το Σφακιανό τυροζούλι. Τώρα πλέον, μπορεί να το βρει κάποιος πολύ σπάνια, αλλά συνεχίζει να φτιάχνεται κυρίως στα σπίτια.
 
 

Αθότυρος Σκληρός

Ένα εξαιρετικό Κρητικό τυρί. Στην ουσία είναι η μυζήθρα αποξηραμένη και ώριμη. Είναι συμπαγές τυρί (χωρίς τρύπες) και έχει έντονη γεύση, κάπως αλμυρή με πλούσια αρωματικά χαρακτηριστικά. Στην Κρήτη καταναλώνεται πολύ. Πασπαλιζουμε με τριμμένο αθότυρο τα μακαρόνια ή το σερβίρουμε ως πολύ καλό τυρί.
Στα παλαιότερα χρόνια, αλλά ακόμα και σήμερα, για να ωριμάσει το τυρί σωστά το κάλυπταν με «Αθό», δηλάδή τη στάχτη στην Κρητική διάλεκτο, εξ’ ού και η ονομασία Αθότυρος και όχι Ανθότυρος όπως λανθασμένα ονομάζεται αρκετές φορές. Είναι δε το τελευταίο προϊόν της τυροκομίας μίας παρτίδας γάλακτος και άρα δεν βγαίνει από τον «ανθό» του γάλακτος.
 
 

Μυζήθρα ή μαλακός αθότυρος

Στην Ανατολική Κρήτη και στο Ρέθυμνο λέγεται μυζήθρα, ενώ στην περιοχή των Χανίων λέγεται Αθότυρος. Παρασκευάζεται από το υπόλοιπο της τυροκομίας άλλων τυριών, στο οποίο προστίθεται 10-20% γάλα. Το τυρί που παρασκευάζεται μπαίνει μέσα σε καλούπια για να στραγγίσει.
Ως μαλακό τυρί έχει μεγάλη υγρασία, μικρή περιεκτικότητα σε λιπαρά (περίπου 16%) και πολύ ευχάριστη γεύση. Χρησιμοποιείται ως ορεκτικό και ως επιτραπέζιο τυρί. Φτιάχνουν με αυτή τα υπέροχα καλιτσούνια της Κρήτης και μπορεί ν’αποτελέσει εξαιρετικό επιδόρπισμα με μέλι ή πετιμέζι, ωμή ή τηγανισμένη.
 
 

Ξινομυζήθρα
(Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης)

Ένα επίσης μαλακό τυρί, αφορμάριστο. Είναι παρόμοιο με τη μυζήθρα με πιο κρεμώδη υφή, φτιαγμένη από το συνδυασμό πρόβειου και κατσικίσιου γάλακτος. Παρασκευάζεται όπως και η κανονική μυζήθρα, μόνο που αφήνεται να ωριμάσει και ν’αποκτήσει μεγάλη οξύτητα, πριν καταναλωθεί. Η γεύσης της είναι πικάντικη.
Οι Κρητικοί αγαπούν αυτό το ιδιαίτερο τυρί και το εξάγουν ήδη από τον 18ο αιώνα. Με αυτήν παρασκευάζουν στην Κρήτη πολλές πίτες (σαρικόπιτες, αγνόπιτες κ.α.) και συνοδεύει άριστα σαλάτες όπως η ντάκος ή κουκουβάγια.
 
 

Ξύγαλα ή Ξύγαλο

Μαλακό μη φορμαρισμένο τυρί. Το γάλα από το οποίο «πήζει» γίνεται χωρίς πυτιά. Μένει για 5-6 ή και παραπάνω μέρες πριν στραγγιστεί και αποκτά μεγάλη οξύτητα. Χρησιμοποιείται σαν ορεκτικό.
 
 

Στάκα

Παρασκευάζεται από την τσίπα (κρούστα) του γάλακτος αφού αφαιρεθεί το βούτυρο (στακοβούτυρο). Προκύπτει αφού Ζεστάνουμε την τσίπα με λίγο αλεύρι και αμέσως ξεχωρίζει το βούτυρο. Αυτό που μένει είναι η στάκα, μια κιτρινωπή, πηχτή κρέμα.
 
 

Γαλομυζήθρα Χανιών
(Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης)

Λέγεται και «πηχτόγαλο». Στην περιοχή του Ψηλορείτη ονομάζεται και «αθόγαλο».
Είναι τυρί ωρίμανσης, μαλακό, μη φορμαρισμένο, με υφή αλοιφώδη που παρασκευάζεται από κατσικίσιο γάλα. Πολύ γευστικό και δροσιστικό τυρί που χρησιμοποιείται σαν ορεκτικό, στις φημισμένες Σφακιανές πίτες, το χανιώτικο μπουρέκι (κολοκυθομπούρεκο), στα καλιτσούνια με σπανάκι και είναι (μαζί με τη στάκα) ένα από τα συνθετικά της Χανιώτικης μπουγάτσας.
 
 

Το τυρί της Δίκτης

Είναι τυρί με χαμηλά λιπαρά, φτιάχνεται ακόμα στην περιοχή του όρους Δίκτη, στις ορεινές περιοχές της επαρχίας Πεδιάδος, στο οροπέδιο Λασιθίου και στα ορεινά του Μεραμπέλλου, αλλά είναι πολύ δύσκολο να βρεθεί στο εμπόριο.
Είναι αρκετά σκληρό, αλατισμένο με έντονη πικάντικη γεύση. Παρασκευάζεται με γάλα από το οποίο έχει αφαιρεθεί ένα μεγάλο μέρος του βουτύρου. Όταν ωριμάσει, ξεραθεί και αποβάλει την υγρασία του μπορεί να φυλαχθεί μέσα σε δοχεία με λάδι. Γενικώς μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει στον τύπο των «κεφαλοτυριών» της Κρήτης, αλλά πρόκειται για μια παραδοσιακή ποικιλία που διατηρεί την ιδιαιτερότητά της. 

×Πληροφορίες για το άρθρο, αντλήθηκαν από το βιβλίο «Κρητική Παραδοσιακή Κουζίνα – Το θαύμα της Κρητικής διατροφής» της Μαρίας και του Νίκου Ψιλάκη.

Απο την συχνή της χρήση ή κατάληξη –ακης στα επώνυμα συνδέεται αυτόματα στην σκέψη μας με την Κρήτη π.χ. Καζαντζάκης, Θεοδωράκης, Μητσοτάκης.Υπάρχει όμως μια σωρεία επωνύμων Κρητικών που μεγαλούργησαν στην Κρήτη και έξω από αυτή αλλά δεν τελειώνουν σε –ακης.Μια θεωρία είναι ότι το –ακης ειναι τουρκικη προσθηκη για να υποβιβασουν το ονομα, οπως θα λεγαμε σημερα Λιονταρι → Λιονταρ –ακιΑλλη θεωρία είναι ότι τα Kρητικα επιθετα προσφατα (σχετικα) γυρισαν σε –ακης. Παλιοτερα ηταν ακριβως το αντιθετο (υπερθετικα) π.χ. Σηφακας και οχι Σηφακακης. Κατα πασα πιθανοτητα στην ορεινη Kρητη και στα Σφακια θα συναντησεις πολλα υπερθετικα επιθετα, σε αντιθεση με το υπολοιπο νησι.Ένας δημοφιλής αστικός μύθος που πλανάται επιμόνως είναι ότι το –άκης στα Κρητικά επίθετα το επέβαλλαν οι Τούρκοι για να μειώνουν τους Κρητικούς.Καμμία σχέση… Επισήμως οι Τούρκοι δεν είχαν επώνυμα. Μέχρι τον 17ο αιώνα, ήταν σπάνια στην Κρήτη επώνυμα που να τελειώνουν σε -άκης και όσα υπήρχαν αποτελούσαν εξαίρεση (πηγή).
Μονάχα κατά τα τέλη του 19ου αι μ.Χ. που άρχισε η συστηματική καταγραφή επωνύμων σε όλη την Ελλάδα, (ίδρυση Κρητικής Πολιτείας στην Κρήτη), έγινε κατάχρηση του –άκης, όχι πάντως περισσότερο απ’ότι τα –άτος, –άκος, –πούλος, –όγλου ( –ίδης –άδης), –ίτσης ( –ιτσας, –ιτζας, –ιτζης), –έλης, –ούτσος κλπ, σε άλλες Ελληνικές περιοχές. Δηλαδή, άρχισε η μετάλλαξη οικογενειακών επιθέτων αποκλειστικά λόγω καταγραφής στα δημόσια αρχεία, π.χ το Δάνδολος σε Δανδουλάκης, το Χαβαλές σε Χαβαλεδάκης, το Ραΐσης ( ρεΐς = πλοίαρχος, καπετάνιος καραβιού ) σε Ραϊσάκης, το Μαρούλης σε Μαρουλάκης, το Ρόκας σε Ροκάκης, το Μαράθης σε Μαραθάκης, το Λαμπάθης σε Λαμπαθάκης, το Καρδάμης σε Καρδαμάκης, το Καρπούζης σε Καρπουζάκης, το Μπάμιας σε Μπαμιάκης, το Μανούσος σε Μανουσάκης, το Αλυγίζος σε Αλυγιζάκης το Ροσμαρής σε Ροσμαράκης κτλ.Βέβαια, η φυτική ετυμολογία του Ροσμαράκης είναι λίγο αμφίβολη, λόγω του ότι υφίστανται επώνυμα, όπως π.χ. Τερεζάκης, Ροσμαράκης, Μαρνελάκης και Ζαμπετάκης, που ενδεχομένως προέρχονται από ονόματα απογόνων αριστοκρατισσών από τη Δύση. Αντίστοιχα: Τερέζα Θηρεσία, Ροσμαρή Ροζ Μαρί, Ροδώ Μαρία, Μαρνέλα Μαρινέλλα – Μαρίνα, Ζαμπέτα Ελιζαμπέτα Ελίζαμπετ Ελισσάμπεθ οίκος Ελίσσας, από τις λαλιές της Δυτικής Σημιτικής Ομογλωσσίας!Σε κάποιες περιοχές της Μεγαλονήσου, π.χ στα χωριά Ριζών (στο νομό Χανίων, εξού και ριζίτες & ριζίτικα), την επαρχία Σφακίων, τον ορεινό τομέα του νομού Ρεθύμνης, σημειώθηκε έντονη εμπάθεια ενάντια στην επίσημη καταχώρηση των επωνύμων με καταλήξεις –άκης, επειδή είχε διατηρηθεί στη συλλογική μνήμη ότι το να μεταδίδεται το επώνυμο απαράλλακτο, και χωρίς υποκοριστικά, από τον πατέρα στα παιδιά, αποτελεί χαρακτηριστικό αριστοκρατικής καταγωγής, ήτοι ευγενείας. Οπότε, με νωπό στη συλλογική μνήμη το κύρος των Αρχοντορωμαίων, οι κάτοικοι συγκεκριμένων περιοχών αντιστάθηκαν μαζικά στην ομογενοποίηση του –άκης,που έφερναν οι καλαμαράδες, κυρίως κατά την εποχή της Κρητικής Πολιτείας ([1878 – 1889], [1896] 1898 – 1908 [1η Δεκέμβρη 1913]).Πάντως, πολλοί Μουσουλμάνοι Κρητικοί επίσης αναπτύσσουν παρατσούκλια κι επώνυμα με –άκης, ενώ αρκετοί από αυτούς τα διατηρούν επίσημα μέχρι σήμερα, π.χ στην Κω και στη Ρόδο. Ο περιβόητος Ιμπραήμ Αληδάκης (18ος αι), και ακόμα οι: Δελημπασάκης (ντελί μπασί = επικεφαλής των τρελών, οθωμανικού σώματος ατάκτων), Τσαουσάκης (τσαούς = λοχίας), Προββατάκης, Μεϊμαράκης (μεϊμάρ = αρχιτέκτονας), Μεϊντανάκης (μεϊντάνι = πλατεία), Πιστολάκης, Χαϊδαράκης, κλπ, αποτελούν Ρωμιούς ελληνόφωνους Μουσουλμάνους όλοι.Το –άκης πρωτοεμφανίστηκε στη Ρωμανία κατά το 10ο αι μ.Χ., απ’όταν μαρτυρείται π.χ. η ύπαρξη τουαριστοκρατικού οίκου των Ροδοκανάκηδων στην Κωνσταντινούπολη. Πάντως η χρήση αυτής της κατάληξης για αιώνες θα παραμείνει σπάνια, αλλά και αμφίβολη όπως στην περίπτωση του Χορτάκης – Χορτάτσης – Χορτάτζης, του ομώνυμου οίκου. Ευρεία χρήση της κατάληξης –άκης θα σημειωθεί για πρώτη φορά κατά τους 15ο – 17ο αι στη Λακωνία, π.χ Γρηγοράκης, Δαβάκης, Καπετανάκης, Τζανετάκης (μικρός Τζανέτος μικρός Τζανής ή Ζανής = δημοφιλής φραγκογενής εκδοχή του Γιάννης, εκ του Jean) και Τρουπάκης, απ’ όπου θα διαδοθεί με αργό ρυθμό και στην Κρήτη, όπου καταγράφονται ονομαστά παραδείγματα, πριν κατακτήσουν οι Τούρκοι το νησί, και πριν οι Μανιάτες το γυρίσουν σε -άκος …Ενδιαφέρον παρουσιάζουν επαγγελματικά επώνυμα με –άκης, που υποδηλώνουν και με τι δουλειές καταπιάνονταν οι πρόγονοί μας, όπως π.χ Βουλουμπασάκης (Μπουλουμπασάκης μπουλούκ μπασί = δεκανέας σε ασκέρι οθωμανικό), Σαρτζετάκης (σαρτζέτος σερτζέντε = λοχίας σε στρατό ιταλόφωνου κράτους), Βισαξάκης (Μπιτσαξάκης μπιτσαξή = μαιχαράς, τουρκιστί), Δερμιτζάκης (Ντερμιτζάκης ντεμιρτζή = σιδεράς, όπως και Δεμίρης Σιδέρης).Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι υπάρχουν κι επώνυμα που έχουν εντελώς τυχαία την κατάληξη –άκης, όπως το Μανιάκης εκ του ελληνιστικού & μεσαιωνικού (ο) μανιάκης, ήτοι το περιδέραιο – διακριτικό βαθμού για τους αξιωματικούς του Ιππικού. Επίσης, προέκυψε και το Μαζαράκης από ομώνυμο ευγενές βλαχικό σόι, το Μενεγάκης εκ του ιταλικού Μενεγάτσιο (Menegazzo), το Μουζάκης εκ της αρβανιτικης φάρας Μουζακη Μουζακα, και το Ταγαλάκης εκ του τουρκικού Τανγαλακ (οπλίτης σε άτακτο σώμα, κυριολεκτικά αστοιχείωτος, βλαξ).