ΟΡΕΙΝΟΣ

Ένας απρόσμενος επισκέπτης στη μηλιά. Κρυμμένο ανάμεσα στα φύλλα, το σκιουράκι αναζητά τον δικό του καρπό, έχοντας πρώτα βεβαιωθεί πως ο δρόμος είναι ασφαλής αλλά οι σκύλοι τον εντόπισαν και άρχισαν να το φοβερίζουν…

Με τον σεβασμιώτατο Θηβών και Λεβαδείας Γεώργιο

«Ποιος έχτισε τη Θήβα την επτάπυλη;
Στα βιβλία δεν βρίσκεις παρά των βασιλιάδων τα ονόματα.
Οι βασιλιάδες κουβάλησαν τ’ αγκωνάρια;»

Με αυτά τα ερωτήματα ο Μπέρτολτ Μπρεχτ δεν αμφισβητεί απλώς τον τρόπο με τον οποίο γράφτηκε η Ιστορία. Αμφισβητεί το ίδιο το βλέμμα μας πάνω της. Γιατί η Ιστορία που μάθαμε είναι γεμάτη βασιλιάδες, στρατηγούς, αυτοκράτορες και κατακτητές, αλλά σχεδόν άδεια από εκείνους που έχτισαν τα τείχη, όργωσαν τη γη, έσκαψαν τα θεμέλια και πολέμησαν στις μάχες.

Γνωρίζουμε τον Κάδμο, τον μυθικό ιδρυτή της Θήβας. Δεν γνωρίζουμε, όμως, ούτε έναν από τους ανθρώπους που πελέκησαν τις πέτρες της. Θυμόμαστε εκείνον που έδωσε την εντολή, όχι εκείνον που μάτωσε για να την εκτελέσει. Το έργο αποδίδεται στον ηγεμόνα, ενώ ο κόπος χάνεται μέσα στην ανωνυμία του πλήθους.

Οι βασιλιάδες δεν κουβάλησαν τα αγκωνάρια. Κατοίκησαν, όμως, στα παλάτια που άλλοι έχτισαν και έδωσαν το όνομά τους σε κατορθώματα που άλλοι πραγματοποίησαν. Αυτή είναι μία από τις παλαιότερες αδικίες της Ιστορίας: μετατρέπει τη συλλογική δημιουργία σε ατομικό μεγαλείο και αφήνει τους πραγματικούς δημιουργούς χωρίς πρόσωπο και χωρίς φωνή.

Πίσω από κάθε μεγάλο μνημείο υπάρχουν χιλιάδες άγνωστα χέρια. Πίσω από κάθε νίκη, χιλιάδες νεκροί χωρίς όνομα. Πίσω από κάθε ευημερούσα πολιτεία, γενιές ανθρώπων που εργάστηκαν, στερήθηκαν και θυσιάστηκαν. Κι όμως, τα βιβλία κρατούν συνήθως το όνομα εκείνου που στεκόταν στην κορυφή και ξεχνούν εκείνους που βάσταζαν ολόκληρη την πυραμίδα.

Ο Μπρεχτ μάς καλεί να διαβάσουμε την Ιστορία από κάτω προς τα πάνω. Να μη ρωτάμε μόνο ποιος κυβέρνησε, αλλά και ποιος δούλεψε. Όχι μόνο ποιος νίκησε, αλλά και ποιος σκοτώθηκε. Όχι μόνο ποιος έδωσε το όνομά του στο έργο, αλλά και ποιος το δημιούργησε.

Γιατί οι πολιτισμοί δεν χτίστηκαν μόνο με αποφάσεις ηγεμόνων. Χτίστηκαν με ιδρώτα, πληγές, υπομονή και ανώνυμη εργασία. Και ίσως η αληθινή δικαιοσύνη της Ιστορίας αρχίσει τη στιγμή που, δίπλα στα ονόματα των βασιλιάδων, θα αναζητήσουμε επιτέλους και εκείνους που κουβάλησαν τα αγκωνάρια.

Προς τη Σύνταξη της εφημερίδας «Ο Παρατηρητής»
Από τον ανταποκριτή σας στον πλανήτη Γη.

Ανταπόκριση πέμπτη — 16 Σεπτεμβρίου 2026

Στην Υεμένη, οι νέες συγκρούσεις έχουν εκτοπίσει περισσότερους από εκατό χιλιάδες ανθρώπους, ανακοίνωσε χθες η υπηρεσία προσφύγων του ΟΗΕ. Χιλιάδες άλλοι αναζητούν καταφύγιο διασχίζοντας τη θάλασσα προς το Τζιμπουτί. Σημειώνω για τους αναγνώστες μας: όταν οι στρατοί ανακοινώνουν ότι προχωρούν, πολλές οικογένειες αναγκάζονται να φύγουν. Reuters

Στην Ολλανδία, αγροτικές διαμαρτυρίες με φωτιές κοντά σε αυτοκινητοδρόμους προκάλεσαν κυκλοφοριακά προβλήματα. Παράλληλα, οι αρχές ερευνούν σαμποτάζ στο σιδηροδρομικό δίκτυο, για το οποίο η αγροτική οργάνωση αρνείται ευθύνη. Στο επίκεντρο βρίσκεται η σύγκρουση για τα μέτρα περιορισμού της αζωτούχου ρύπανσης. Δύσκολη γήινη εξίσωση: να προστατευτεί η φύση και να μπορούν να ζήσουν εκείνοι που την καλλιεργούν. Reuters

Στην Ελλάδα, από τη Θεσσαλονίκη, ο πρόεδρος της ΕΠΟ Μάκης Γκαγκάτσης τάχθηκε κατά νέας υποψηφιότητας του Τζάνι Ινφαντίνο για την προεδρία της FIFA, στηρίζοντας την ευρωπαϊκή πίεση για αλλαγή ηγεσίας. Μαθαίνω σταδιακά το ποδόσφαιρο: οι παίκτες διεκδικούν την μπάλα και οι παράγοντες τη διοίκησή της. Οι δεύτεροι αγώνες φαίνεται πως δεν έχουν ενενηντάλεπτη διάρκεια. Reuters

Υπάρχει, πάντως, και λόγος αισιοδοξίας. Σήμερα, Παγκόσμια Ημέρα Προστασίας της Στιβάδας του Όζοντος, ο ΟΗΕ υπενθυμίζει μια επιτυχία της διεθνούς συνεργασίας: το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ έβαλε το όζον σε πορεία αποκατάστασης. Οι γήινοι άκουσαν την επιστήμη, συμφώνησαν και περιόρισαν ουσίες που κατέστρεφαν την προστατευτική τους ασπίδα. Καταγράφω ότι μπορούν να φροντίσουν το κοινό τους σπίτι. Απομένει να το κάνουν συχνότερα. ΟΗΕ–UNEP

Οι κάτοικοι αυτού του πλανήτη παραμένουν αντιφατικοί, απρόβλεπτοι και, ομολογουμένως, συναρπαστικοί.

Θα συνεχίσω να παρακολουθώ.

Αύριο θα σας γράψω ξανά.

Ο ανταποκριτής σας στη Γη.

Μια παρέα συναδέλφων από την Interamerican :

(Από τα αριστερά και κυκλικά ανεβαίνοντας την σκάλα)

Ανδρέας Καδδάς, Γιάννης Ρόρρης, Γιώργος Σουβατζής, Γιώργος Τανισκίδης, Κώστας Σταματελάτος, Κώστας Ανδρεόπουλος, Γιώργος Ψαρράς, Δημήτρης Κουνελάκης, Κώστας Μπερτσιάς, Νίκος Νανόπουλος, Δημήτρης Παπαδόπουλος, Κίμων Δανιηλίδης, Γιώργος Βαλαής, Μίνος Μωυσής.

Από τα δεδομένα στη σοφία:

Τα δεδομένα γίνονται πληροφορία, η πληροφορία γνώση, αλλά η γνώση γίνεται σοφία μόνο όταν διυλιστεί μέσα από την εμπειρία, την κριτική σκέψη και την πράξη.

Ένα βιβλίο γεμάτο συνταγές δεν σε κάνει μάγειρα αν δεν ανάψεις τη φωτιά και δεν βάλεις στην κατσαρόλα τις πρώτες ύλες!

Όλοι οι άνθρωποι, όταν ξυπνούν βρίσκονται σε ένα κοινό κόσμο, αλλά καθένας, όταν κοιμάται είναι σε ένα δικό του κόσμο.

«Τοῖς ἐγρηγορόσιν ἕνα καὶ κοινὸν κόσμον εἶναι, τῶν δὲ κοιμωμένων ἕκαστον εἰς ἴδιον ἀποστρέφεσθαι».

Αποδίδεται στον Ηράκλειτο και είναι γνωστό ως απόσπασμα Β89. Διασώθηκε μέσα από τον Πλούταρχο.

Πάλι στο δικό σου κόσμο είσαι όταν συνεχίζεις να «κοιμάσαι», όντας ξύπνιος!

Σπίρτα: από τα «ραβδιά της φωτιάς» στα «φώτα τριβής»:

Τα πρώτα σπίρτα πουλήθηκαν σε ένα βιβλιοπωλείο της Αγγλίας, το 1827. Από την αρχή της εμφάνισής του εκτός Αφρικής γνωρίζουμε ότι ο Homo Sapiens «έπαιζε με τη φωτιά».

Είτε όμως τρίβοντας ξύλα πάνω από ίσκα είτε χτυπώντας πυριτόλιθους ή ψεκάζοντας «υγρόν πυρ» στα μονόξυλα των Ρως, η όλη διαδικασία πάντα έπαιρνε χρόνο. Το «στιγμιαίο» της πυροδότησης ανήκε αποκλειστικά στη δικαιοδοσία του Δία ή αργότερα της Ανάστασης με το Αγιον Φως.

Η τάξη αυτή των πραγμάτων φαίνεται ότι άλλαξε περίπου εννέα αιώνες μετά τον Χριστό: γύρω στο 950 μ.Χ. ο κινέζος συγγραφέας του βιβλίου «Κατάλογος Ανείπωτων και Περίεργων» Τάο Γκου περιέγραψε σε αυτό «ραβδιά της φωτιάς» που άναβαν με θειάφι. Το πώς γινόταν αυτό δεν δηλωνόταν σαφώς, αλλά σίγουρα δεν περιελάμβανε τριβή.

Πέρασαν άλλοι εννέα αιώνες ωσότου, το 1805, ο γάλλος χημικός Ζαν Σανσέλ (Jean Chancel) κατάφερε να ανάψει το πρώτο «σπίρτο» βυθίζοντας ένα ξυλαράκι εμβαπτισμένο σε ζάχαρη και χλωριούχο κάλιο σε ένα μπουκαλάκι με θειικό οξύ μεγάλης συγκέντρωσης.

Οπως μάλλον φαντάζεστε, το εύρημα του Σανσέλ μόνο ακίνδυνο δεν ήταν: μαζί με τη φλόγα αναδιδόταν ένα κίτρινο και δύσοσμο αέριο, το διοξείδιο του χλωρίου, που εκρηγνυόταν με το παραμικρό κατά την επαφή του σχεδόν με οτιδήποτε!

Το 1826 ο Βρετανός Τζον Γουόκερ (John Walker) δεν είχε καν στο μυαλό του το πρόβλημα ανάφλεξης του Σανσέλ: απλώς ανακάτευε σε μια κατσαρόλα κάποια χημικά με ένα ξύλινο ραβδί. Κάποια στιγμή είδε ότι στην άκρη του ραβδιού είχε σχηματιστεί ένας σβώλος που εμπόδιζε την ανάδευση.

Σήκωσε το ραβδί και βάλθηκε να ξεκολλήσει τον σβώλο ξύνοντάς τον. Ω του θαύματος: ο σβώλος πήρε φωτιά. Το μυαλό του Γουόκερ πήρε επίσης φωτιά από τις σκέψεις καταλήγοντας στο να καταγράψει τη συνταγή του εμπρηστικού μείγματος.

Στις 7 Απριλίου 1827 επισκέφθηκε το βιβλιοπωλείο της γειτονιάς του, όπου πούλησε τα πρώτα σπίρτα, που τα ονόμαζε φώτα τριβής (Friction Lights). Αποτελούνταν από ξυλάκια μήκους οκτώ περίπου εκατοστών τοποθετημένα σε ένα κουτί μαζί με γυαλόχαρτο για να τα τρίβεις.      

Θα υποθέτετε τώρα ότι ο Γουόκερ έγινε πάμπλουτος από αυτό το άγγιγμα της τύχης. Κι όμως: μοσχοπούλησε μεν τα πρώτα 250 κουτιά σπίρτων του, αλλά δεν θέλησε να τα κατοχυρώσει με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

Οπότε κάποιος πιο επιτήδειος, ονόματι Σάμιουελ Τζόουνς, αντέγραψε την ιδέα, την κατοχύρωσε και με την εμπορική ονομασία Lucifer (Φωτοδότης) ξεκίνησε τη βιομηχανία των σπίρτων.