Κοίταζα τις προάλλες σε ένα γαλλικό βιβλίο μια συλλογή με τα “τελευταία λόγια” μεγάλων ανδρών -και γυναικών βεβαίως. Τα “τελευταία λόγια” είναι μια πολύ ειδική κατηγορία αποφθεγμάτων: πρόκειται για φράσεις δηλαδή που τις είπαν συγγραφείς, στρατιωτικοί, πολιτικοί, καλλιτέχνες, διανοούμενοι, επιστήμονες, με δυο λόγια οι δυνατοί και οι διάσημοι του κόσμου, λίγο πριν πεθάνουν ή και την ώρα που πέθαιναν.
Οι τυχεροί, βέβαια, πεθαίνουν στον ύπνο τους, κι έτσι δεν αφήνουν κάποιον τελευταίο λόγο κληρονομιά στις επόμενες γενιές. Άλλοι, επίσης τυχεροί, περνούν τις τελευταίες τους στιγμές περιστοιχισμένοι από συγγενείς και φίλους –τότε προαισθάνονται το τέλος τους, κι αν έχουν τη δύναμη προφέρουν έναν τελευταίον αποχαιρετισμό. Άλλοι βγάζουν μια κραυγή αγωνίας. Μια ειδική περίπτωση που εύλογα υπεραντιπροσωπεύεται στους σχετικούς καταλόγους, είναι τα τελευταία λόγια που προφέρει κάποιος που ξέρει ότι θα πεθάνει από βίαιο θάνατο, συνήθως με εκτέλεση (στην αγχόνη, στη γκιλοτίνα, στο εκτελεστικό απόσπασμα) ή βλέποντας τον φονιά να πλησιάζει -όπως ο Καίσαρας, που λέγεται ότι είπε στον Βρούτο “και συ τέκνον;” -και μάλιστα στα ελληνικά.
Έτσι κι αλλιώς, τα τελευταία λόγια έχουν ενδιαφέρον όχι μόνο και όχι τόσο καθαυτά, αλλά επειδή τα είπε κάποιος διάσημος, σεβαστός, αγαπητός ή και μισητός. Η κραυγή αγωνίας «Φως! Περισσότερο φως!» πιθανότατα έχει ειπωθεί από πολλούς ετοιμοθάνατους –αλλά όταν ξέρουμε ότι την είπε ο Γκέτε αποκτά βάθος που δεν το έχει όταν το λέει ένας κοινός θνητός. Ακόμα περισσότερο, πάμπολλοι ανώνυμοι έχουν παραπονεθεί λέγοντας «Πονάω εδώ» χωρίς να μείνει στην ιστορία· όταν όμως το είπε (ça fait mal ici) ο ντε Γκολ, καταγράφτηκε, το ίδιο και το απελπισμένο Ωχ ωχ (oh wow τρεις φορές) του Στιβ Τζομπς.
Μια μάστιγα που πλήττει τα αποφθέγματα, ιδίως στην εποχή του Διαδικτύου, είναι η διάδοση ανύπαρκτων φράσεων, που ποτέ δεν τις είπε εκείνος στον οποίο αποδίδονται –πρόκειται για τα αποφεύγματα, σύμφωνα με τον όρο που έπλασε ο φίλος Νίκος Λίγγρης, όρο που τον έχω υιοθετήσει έκτοτε και τον χρησιμοποιώ στο ιστολόγιο. Στην περίπτωση των τελευταίων λόγων έχουμε κι έναν επιπρόσθετο παράγοντα νόθευσης: ότι τα τελευταία λόγια του εκλιπόντος τα μεταφέρει, φυσικά, κάποιος από τους παρευρισκόμενους, που δεν αποκλείεται να θέλησε να καλλωπίσει τα λεγόμενα και να τους προσθέσει ουσία αν τα πραγματικά τελευταία λόγια του εκλιπόντος τού φάνηκαν κοινότοπα –ή αν ο άνθρωπος πέθανε χωρίς να πει τίποτα. Το πρόβλημα βέβαια είναι άλυτο, αλλά δεχόμαστε πως ό,τι παραδίδεται από τις πηγές είναι έγκυρο.
Πάντως, και οι πηγές δεν συμφωνούν πάντοτε –τρανό παράδειγμα, τα τελευταία λόγια του Ιησού. Σύμφωνα με τον Λουκά (23.46), καὶ φωνήσας φωνῇ μεγάλῃ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν, Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθεμαι τὸ πνεῦμά μου· τοῦτο δὲ εἰπὼν ἐξέπνευσεν. Ωστόσο, κατά τον Ιωάννη (19.30)  ὅτε οὖν ἔλαβεν τὸ ὄξος ὁ Ἰησοῦς εἶπεν, Τετέλεσται· καὶ κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκεν τὸ πνεῦμα. Ίσως πρέπει να δεχτούμε την εκδοχή που παραδίδουν οι άλλοι δύο, Ματθαίος (27.46) περὶ δὲ τὴν ἐνάτην ὥραν ἀνεβόησεν ὁ Ἰησοῦς φωνῇ μεγάλῃ λέγων, Ηλι ηλι λεμα σαβαχθανι; τοῦτ’ ἔστιν, Θεέ μου θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες; (και παρόμοια στον Μάρκο, 15.34).
Λοιπόν, καθώς κοίταζα τη συλλογή που λέγαμε, μου γεννήθηκε η περιέργεια να ελέγξω πώς περιγράφει ο Πλούταρχος τη στιγμή του θανάτου του Αρχιμήδη (στον βίο του Μάρκελλου). Διαπίστωσα λοιπόν ότι ο Πλούταρχος, ενώ αναφέρει τρεις διαφορετικές εκδοχές για τον θάνατο του μεγάλου μαθηματικού, δεν αναφέρει πουθενά τα τελευταία του λόγια.
Από το σχολείο εμείς ξέρουμε ότι ο Αρχιμήδης είπε «Μη μου τους κύκλους τάραττε» στον Ρωμαίο στρατιώτη που τον πλησίασε, παρακαλώντας τον να μην πατήσει πάνω στο γεωμετρικό πρόβλημα που μελετούσε εκείνη τη στιγμή –και που το είχε, βέβαια, χαράξει στο χώμα· και ο άξεστος στρατιώτης τον σκότωσε.
Ωστόσο, η πασίγνωστη αυτή φράση του Αρχιμήδη είναι απόκρυφη –όχι απλώς δεν υπάρχει στον Πλούταρχο αλλά δεν παραδίδεται πουθενά, σε καμία αρχαία πηγή, ούτε στα ελληνικά (που μάλλον καθαρεύουσα φαίνονται παρά αρχαία) ούτε στα λατινικά, όπου η αντίστοιχη φράση είναι noli turbare circulos meos, αλλά που ούτε αυτή παραδίδεται σε καμία πηγή.
Ο Βαλέριος Μάξιμος, που αναφέρεται στον θάνατο του Αρχιμήδη στο βιβλίο του Factorum ac dictorum memorabilium (Αξιομνημόνευτα έργα και λόγια) παραδίδει απλώς τη φράση ‘noli …obsecro, istum disturbare’ (μη, σε παρακαλώ, το χαλάσεις αυτό).
Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι στα νεότερα χρόνια, ίσως και τον 19ο αιώνα, η φράση που παραδίδει ο Βαλέριος «βελτιώθηκε» στη μορφή που ξέρουμε σήμερα. Να προσθέσω πάντως ότι ο βυζαντινός Ιωάννης Τζέτζης στις Χιλιάδες του δίνει μια διαφορετική εκδοχή, με δύο «τελευταία λόγια» του Αρχιμήδη:
τοιουτοτρόπως τέθνηκεν ὑπό τινος Ῥωμαίου.
Ἦν κεκυφὼς διάγραμμα μηχανικόν τι γράφων,
τὶς δὲ Ῥωμαῖος ἐπιστὰς εἷλκεν αἰχμαλωτίζων.
Ὁ δὲ τοῦ διαγράμματος ὅλος ὑπάρχων τότε,
τίς ὁ καθέλκων οὐκ εἰδώς, ἔλεγε πρὸς ἐκεῖνον·
ἀπόστηθι, ὦ ἄνθρωπε, τοῦ διαγράμματός μου.
Ὡς δ’ εἷλκε τοῦτον συστραφεὶς καὶ γνοὺς Ῥωμαῖον εἶναι,
ἐβόα· τὶ μηχάνημα τὶς τῶν ἐμῶν μοι δότω.
Ὁ δὲ Ῥωμαῖος πτοηθεὶς εὐθὺς ἐκεῖνον κτείνει,
ἄνδρα σαθρὸν καὶ γέροντα δαιμόνιον τοῖς ἔργοις
Δηλαδή ο Αρχιμήδης αρχικά είπε «μακριά από το διάγραμμά μου» και, μόλις κατάλαβε πως είχε να κάνει με Ρωμαίο, κάλεσε τους δικούς του να του δώσουν κάποια πολεμική μηχανή για να τον αντιμετωπίσει –οπότε φοβήθηκε ο Ρωμαίος και τον σκότωσε.
Σύμφωνα με όλες τις πηγές, πάντως, ο Ρωμαίος στρατηγός, ο Μάρκελλος, τιμώρησε ή και σκότωσε τον φονέα του Αρχιμήδη.
Αν κάποιος έχει όρεξη να ψάξει για την παλαιότερη ανεύρεση της φράσης “μη μου τους κύκλους τάραττε” -τη βρίσκω σε συγγράμματα του 19ου αιώνα, ανάμεσα στα οποία και σε ένα έμμετρο δράμα του Σπυρίδωνα Βασιλειάδη. Από τα google books βλέπω επίσης ότι υπάρχει στα Άπαντα του Αρχιμήδη που είχε εκδώσει το 1971 το Τεχνικό Επιμελητήριο -αναρωτιέμαι τι ακριβώς να γράφει ο επιμελητής της έκδοσης για το θέμα.
Να βάλουμε μερικά ακόμα ελληνικά “τελευταία λόγια”.
Ο Σωκράτης, σύμφωνα τουλάχιστον με τον Πλάτωνα (Φαίδων 118a) είπε:—Ὦ Κρίτων, ἔφη, τῷ Ἀσκληπιῷ ὀφείλομεν ἀλεκτρυόνα· ἀλλὰ ἀπόδοτε καὶ μὴ ἀμελήσητε, δηλαδή θύμισε στον Κρίτωνα ότι χρωστούσε να θυσιάσει έναν πετεινό στον Ασκληπιό, και τον παρακάλεσε να μην αμελήσει να εξοφλήσει το χρέος.
Ο Μέγας Αλέξανδρος πεθαίνοντας ρωτήθηκε από τους εταίρους σε ποιον αφήνει το βασίλειο, και εκείνος απάντησε «Τῷ κρατίστῳ», που μπορεί να αποδοθεί «στον καλύτερο» αλλά και «στον ισχυρότερο». Πάντως, αυτά ήταν τα προτελευταία λόγια του, διότι, όπως λένε ο Αρριανός και ο Διόδωρος Σικελιώτης, με την τελευταία του πνοή ζήτησε να οργανώσουν οι φίλοι του μεγάλον επιτάφιο αγώνα προς τιμή του –αλλά χωρίς να παραθέτουν την ακριβή διατύπωση που χρησιμοποίησε ο ετοιμοθάνατος.
Νενίκηκάς με Ναζωραίε ξέρουμε ότι ανέκραξε ο Ιουλιανός, καθώς ξεψυχούσε. Στις πηγές το βρίσκω κάπως διαφορετικό, και ίσως πιο λεβέντικο, π.χ. στον Κεδρηνό:
καὶ τῇ χειρὶ τοῦ αἵματος λαβόμενος ἔρραινεν εἰς τὸν ἀέρα, λέγων “νενίκηκας, Χριστέ· κορέσθητι Ναζωραῖε.” καὶ οὕτως τὴν μιαρὰν αὐτοῦ ψυχὴν ἀπέρρηξε…
Ένας άλλος βυζαντινός αυτοκράτορας, ο Φωκάς, όταν ο Ηράκλειος που τον ανέτρεψε, λίγο πριν βάλει να τον σκοτώσουν, τον ρώτησε “οὕτως ἐδιοίκησας, ἄθλιε, τὴν βασιλείαν;”, απάντησε “σὺ κάλλιον ἔχεις διοικῆσαι”. Π.χ. στον Πορφυρογέννητο: ἰδὼν δὲ αὐτὸν ὁ Ἡράκλειος ἐξάγκωνα δεδεμένον λέγει αὐτῷ· οὕτως ἐδιοίκησας, ἄθλιε, τὴν βασιλείαν; ὁ δὲ εἶπεν· σὺ κάλλιον ἔχεις διοικῆσαι.
Και μετά τον αποκεφάλισαν, του έκοψαν το χέρι, τον ώμο και τα γεννητικά όργανα (την φύσιν). Στις διαδικτυακές πηγές τη φράση τη βρίσκω ως ερώτηση (“Συ κάλλιον έχεις διοικήσαι;”) αλλά στις πρωτογενείς πηγές τις πιο πολλές φορές ως καταφατική πρόταση. Έτσι διοίκησες το κράτος άθλιε; Εσύ να διοικήσεις καλύτερα -αυτό θαρρώ σημαίνει.
Έχουμε βέβαια και τα διάσημα τελευταία λόγια του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, όπως τα παραδίδει ο Δούκας: Οὐκ ἔστι τις τῶν χριστιανῶν τοῦ λαβεῖν τὴν κεφαλήν μου ἀπ’ ἐμοῦ; —Ἦν γὰρ μονώτατος ἀπολειφθείς.
Δεν υπάρχει κανένας χριστιανός να μου πάρει το κεφάλι; Ο Γιάννης Βλαχογιάννης, στον πρόλογο των Απομνημονευμάτων του Κασομούλη αγανακτεί που ο τελευταίος αυτοκράτορας προτίμησε να πει τα στερνά του λόγια στα καλαμαρίστικα και ελπίζει να πρόκειται για παραποίηση των λογιότατων. Δεν θα το μάθουμε ποτέ.
Αντιδιαστέλλει μάλιστα ο Βλαχογιάννης τα στερνά λόγια του Παλαιολόγου με τα παραδιδόμενα ως τελευταία λόγια του Θανάση Διάκου, το πασίγνωστο δίστιχο
Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει, τώρα που ανθίζουν τα κλαδιά και βγάζει η γη χορτάρι.
Να πούμε συνεχίζοντας ότι αυτά που από κάποιες πηγές (παράδειγμα) αναφέρονται ως τελευταία λόγια του Καραϊσκάκη (το γνωστό “ας μου κλάσει τον μπούτσο” -το τζ είναι συμβατικό) δεν είναι τα τελευταία του λόγια, είπε πολλά ακόμα ώσπου να ξεψυχήσει.
Πάμε στον εικοστόν αιώνα.
Σύμφωνα με τον Πανσέληνο, ο Ψυχάρης πεθαίνοντας είπε “Μάθετε να είσαστε παλικάρια”
Βρίσκω ότι ο Άρης Βελουχιώτης, πριν αυτοκτονήσει στο φαράγγι του Φάγγου, είπε: «Έζησα 42 χρόνια, έζησα και καλά και άσχημα. Κοιτάξτε εσείς τι θα κάνετε τώρα, γεια σας»….
Σύμφωνα με τον τύπο της εποχής, ο Νίκος Μπελογιάννης δεν είπε τίποτα μπροστά στο απόσπασμα. Νωρίτερα είχε πει στον διευθυντή των φυλακών ότι η εκτέλεσή του ήταν “επιταγή ξένων και επιθυμία των εντοπίων”. Ο Πλουμπίδης φώναξε “Ζήτω το ΚΚΕ”.
Είχα παλιά σημειώσει, αλλά δεν βρίσκω τώρα την πηγή μου, που πιθανώς είναι η Ελένη Σαμίου, ότι τα τελευταία λόγια του Καζαντζάκη ήταν “Νερό! Νερό!”
Τέλος, λίγες στιγμές πριν σωριαστεί νεκρός μέσα στην αίθουσα του Ειδικού Δικαστηρίου, ο Μένιος Κουτσόγιωργας άρθρωσε: “Κύριε Πρόεδρε…Δεν δύναμαι…να συνεχίσω…”
Αν μπορείτε να συμπληρώσετε τον κατάλογο με άλλα ελληνικά “τελευταία λόγια”, θα σας χρωστάω χάρη. Το ίδιο κι αν βρείτε τίποτα περισσότερο για τους κύκλους του Αρχιμήδη