Συντάκτης: Kostas Bertsias

Οικογενειακό ενσταντανέ 

Μικρή σοφή παρατήρηση (αγροτική, όχι θεωρία)

Η ελιά τον Ιανουάριο χτίζει τις αντοχές της.

Τον Μάρτιο αποφασίζει αν θα καρπίσει.

Το χωριό Κόκκινος και στο βάθος τα Βαρδούσια

Με απλά λόγια: Ο χρόνος είναι το «φίλτρο» που βάζει τα γεγονότα στη σειρά για να μην πάθει βραχυκύκλωμα η λογική μας!

Τι σήμαινε ελευθερία για τον Αθηναίο πολίτη – και τι έχουμε ξεχάσει σήμερα

Στην αρχαία Αθήνα η ελευθερία δεν ήταν ψυχολογική κατάσταση ούτε αφηρημένο δικαίωμα. Ήταν καθεστώς ζωής. Ένα πλέγμα προνομίων και ευθυνών που χώριζε καθαρά τον πολίτη από τον δούλο και τον άξιο από τον ανάξιο. Ο ελεύθερος άνθρωπος όφειλε να είναι κύριος του σώματός του, των επιθυμιών του και –όσο γινόταν– της γης του.

Τα θεμέλια αυτής της αντίληψης τέθηκαν ήδη στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. από τον Σόλων και ωρίμασαν στους κλασικούς χρόνους, καθώς η δημοκρατία διαμόρφωνε τον τύπο του ενεργού πολίτη. Η ελευθερία δεν νοούνταν χωρίς αυτοκυριαρχία· και η αυτοκυριαρχία δεν ήταν ιδιωτική αρετή, αλλά πολιτική προϋπόθεση.

Το σώμα ως πολιτικό κριτήριο

Οι σολώνειοι νόμοι που αφορούσαν τη σεξουαλική συμπεριφορά, όπως τους γνωρίζουμε από τον Αισχίνη και τον Πλούταρχος, δεν είχαν στόχο την ηθική καταδίκη της επιθυμίας. Αυτό που προστάτευαν ήταν το κύρος του πολίτη.

Η εκπόρνευση –η εμπορευματοποίηση του σώματος– οδηγούσε στην ατιμία όχι επειδή θεωρούνταν «αμαρτία», αλλά επειδή δήλωνε απώλεια αυτοκυριαρχίας. Ένας άνδρας που είχε παραδώσει το σώμα του σε άλλους, θεωρούνταν ανίκανος να συμμετέχει υπεύθυνα στη λήψη αποφάσεων για την πόλη.

Ακόμη και η παιδεραστία, συχνά παρεξηγημένη με σύγχρονους όρους, λειτουργούσε ως αυστηρά επιτηρούμενος θεσμός: προνόμιο των ελεύθερων, με σαφή όρια, ρόλους και κοινωνικούς κανόνες. Όχι πεδίο ασυδοσίας, αλλά μηχανισμός μετάδοσης αρετής – ή, αν παρεκκλίνει, λόγος δημόσιας απαξίωσης. Η πόλη δεν «επικροτούσε»· επέβλεπε.

Η γη ως άσκηση ελευθερίας

Η ίδια λογική επεκτεινόταν και στην οικονομική ζωή. Οι βαναυσικές τέχνες –τα χειρωνακτικά επαγγέλματα των εργαστηρίων– συχνά θεωρούνταν δραστηριότητες που περιόριζαν την ελευθερία, επειδή εξάρτησαν τον άνθρωπο από άλλους. Αντίθετα, η γεωργία κατείχε σχεδόν ιερή θέση.

Ο Ξενοφων στον Οικονομικό είναι σαφής: η καλλιέργεια της γης δεν είναι δουλεία, αλλά σχολείο αρετής. Ιδίως η αμπελουργία και η ελαιοκομία απαιτούν υπομονή, μέτρο, πρόβλεψη και αντοχή – ακριβώς τα χαρακτηριστικά που όφειλε να διαθέτει ο «καλός κἀγαθός» πολίτης.

Ο πολίτης–καλλιεργητής:

εξασφάλιζε την αυτάρκεια του οίκου του, σκλήραινε το σώμα του για τον πόλεμο, και δένεται με την πατρώα γη, αποκτώντας λόγο να την υπερασπιστεί.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο οπλίτης και ο μικροϊδιοκτήτης ταυτίζονται ιστορικά.

Δίπλα στον δούλο – όχι όπως ο δούλος

Βεβαίως, η αθηναϊκή κοινωνία στηριζόταν και στη δουλεία. Όμως ο μικροκαλλιεργητής, ο αυτουργός, συχνά εργαζόταν δίπλα στους δούλους του χωραφιού. Η διαφορά δεν βρισκόταν στον κόπο, αλλά στο νόημα της εργασίας:

ο δούλος δούλευε από ανάγκη,

ο πολίτης από επιλογή και καθήκον.

Η ελευθερία, λοιπόν, δεν σήμαινε απουσία μόχθου. Σήμαινε ότι ο μόχθος είχε πολιτικό και ηθικό περιεχόμενο.

Ένα ξεχασμένο μέτρο

Το ιδεώδες που εγκαινίασε ο Σόλων και ολοκλήρωσε η κλασική Αθήνα δεν ήταν μια κοινωνία «άνετων» ανθρώπων, αλλά μια πόλη όπου ο ελεύθερος πολίτης όφειλε να αποδεικνύει καθημερινά την αξία του: στο σώμα, στη συμπεριφορά, στη γη.

Σήμερα μιλάμε συχνά για ελευθερία χωρίς αυτοκυριαρχία, για δικαιώματα χωρίς βάρος, για πολίτες αποκομμένους από κάθε μορφή παραγωγής και ευθύνης. Ίσως γι’ αυτό η αρχαία αντίληψη –όσο ξένη κι αν μας φαίνεται– παραμένει ενοχλητικά επίκαιρη.

Γιατί μας θυμίζει κάτι που δεν μας αρέσει να ακούμε:

ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται· καλλιεργείται, όπως το αμπέλι. Και αν την εγκαταλείψεις, αγριεύει.

ΛΑΖΑΡΟΣ:

(Παρακολουθεί τον Αλέξη που νευρικά κοιτάζει το ρολόι του και τον δρόμο)

Μην τρέχεις τόσο, παιδί μου. Ο δρόμος δεν πρόκειται να φύγει. Εδώ θα είναι. Πάντα.

ΑΛΕΞΗΣ:

(Με ένα ειρωνικό χαμόγελο)

Εσείς οι μεγάλοι πάντα αυτό λέτε. «Μην τρέχεις», «πρόσεχε», «μην εμπιστεύεσαι».

Μερικές φορές νομίζω πως δεν μας φοβάστε… μας ζηλεύετε.

ΛΑΖΑΡΟΣ:

(Γελάει υπόκωφα)

Να ζηλέψω; Τι να ζηλέψω, Αλέξη; Την άγνοιά σου για το γκρεμό;

Όχι. Σε κοιτάζω και βλέπω έναν καθρέφτη που έσπασε πριν σαράντα χρόνια.

Δεν δυσπιστώ σε σένα. Δυσπιστώ στο αίμα που βράζει, γιατί θυμάμαι πώς με έκαψε εμένα.

ΑΛΕΞΗΣ:

Μα αυτό είναι το νόημα! Να καούμε!

Αν δεν ρισκάρω τώρα που η καρδιά μου χτυπάει σαν τύμπανο, πότε θα το κάνω;

Όταν θα κάθομαι στο παγκάκι και θα μετράω τα λάθη των άλλων…

και θα αναλογίζομαι τα βήματα που δεν έκανα;

ΛΑΖΑΡΟΣ:

(Σοβαρεύει)

Το πρόβλημα με τη νεότητα είναι πως θεωρεί την τόλμη αρετή,

ενώ συχνά είναι απλώς έλλειψη μνήμης και απερισκεψία.

Εγώ κάποτε πίστευα πως ο κόσμος θα λυγίσει επειδή το θέλησα εγώ.

Δεν λυγίζει έτσι ο κόσμος.

Έσπασα τα μούτρα μου πάνω στις ίδιες βεβαιότητες

που φοράς τώρα εσύ για πανοπλία.

ΑΛΕΞΗΣ:

Και τι θέλετε; Να σταματήσω;

Να γίνω σαν εσάς, που μετράτε τον άνεμο πριν ανοίξετε την πόρτα;

ΛΑΖΑΡΟΣ:

(Ακουμπάει το χέρι του στον ώμο του νέου)

Θέλω να με ακούσεις. Όχι για να σταματήσεις,

αλλά για να ξέρεις πού πονάει η πτώση.

Εγώ είμαι η μνήμη σου πριν την αποκτήσεις.

Εσύ είσαι η ορμή μου που έχασα στον δρόμο.

(Χαμηλώνει το βλέμμα)

Να σου πω την αλήθεια;

Δεν φοβάμαι μόνο για σένα.

Φοβάμαι μήπως, αν τα καταφέρεις εκεί που εγώ έπεσα,

αποδειχτεί πως έκανα λάθος όχι από ανάγκη…

αλλά από δειλία.

ΑΛΕΞΗΣ:

(Σιωπά για λίγο, κοιτάζοντας το κενό)

Φοβάστε επειδή ξέρετε…

ΛΑΖΑΡΟΣ:

Φοβάμαι επειδή ήμουν εσύ.

Και ξέρω πως, όσο κι αν σου φωνάζω,

θα πας να βρεις τον δικό σου γκρεμό.

Απλώς, έχε τον νου σου…

όταν φτάσεις εκεί,

μη δυσπιστήσεις στον επόμενο που θα τρέχει.

Θυμήσου μόνο αυτό το παγκάκι.

Το κρύο του ξύλο στην πλάτη.