ΟΡΕΙΝΟΣ

Το βιβλίο τα κεκρυμμένα από καταβολής που ανέφερα σε προηγούμενη ανάρτηση ήταν η αφορμή να ψάξω λίγο και διαπίστωσα ο Ρενέ Ζιράρ ήταν ένας προφήτης στοχαστής που οι θεωρίες του εξηγούν την σημερινή ζούγκλα των λεγόμενων μέσων κοινωνική δικτύωσης .

Αν ο Ρενέ Ζιράρ ζούσε για να δει την έκρηξη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, πιθανότατα θα αναγνώριζε σε αυτά την απόλυτη δικαίωση των θεωριών του. Για τον Γάλλο στοχαστή, ο άνθρωπος δεν είναι ένα αυτόνομο ον με σταθερές επιθυμίες, αλλά ένας «μιμητικός καθρέφτης». Τα social media, στην ουσία τους, δεν είναι εργαλεία επικοινωνίας, αλλά εργαλεία ενίσχυσης της μιμητικής επιθυμίας.

Ο Influencer ως το «Μοντέλο» του Φθόνου

Στην καρδιά της ζιραρδικής ανάλυσης βρίσκεται η ιδέα ότι επιθυμούμε αυτό που έχουν οι άλλοι, όχι για την αξία του αντικειμένου, αλλά για να αποκτήσουμε το «Είναι» του άλλου.

Τα social media καταργούν τις αποστάσεις. Στο παρελθόν, ο θαυμασμός για ένα πρότυπο ήταν από μακριά (Εξωτερική Μεσολαβηση). Σήμερα, ο Influencer ή ο επιτυχημένος γνωστός μας στο Instagram είναι «δίπλα» μας. Αυτή η εγγύτητα μετατρέπει τον θαυμασμό σε μιμητική αντιπαλότητα. Ο άλλος γίνεται ταυτόχρονα το μοντέλο μας και το εμπόδιό μας. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να του μοιάσουμε, τόσο περισσότερο τον φθονούμε, οδηγούμενοι σε μια διαρκή υπαρξιακή ανησυχία.

Ο Αλγόριθμος της Οργής

Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών λειτουργούν ως «μιμητικές μηχανές». Προωθούν ό,τι προκαλεί τη μεγαλύτερη αντίδραση, και τίποτα δεν είναι πιο μεταδοτικό από την οργή. Όταν βλέπουμε μια ομάδα ανθρώπων να επιτίθεται σε κάποιον, η μιμητική μας φύση μάς ωθεί να ενταχθούμε στο «πλήθος».

Αυτό που ο Ζιράρ ονόμαζε «Μιμητική Κρίση» —μια κατάσταση όπου οι διαφορές χάνονται και όλοι γίνονται βίαια αντίγραφα των άλλων— συμβαίνει καθημερινά στο Twitter ή στο Facebook. Οι χρήστες, χωρισμένοι σε στρατόπεδα, νομίζουν ότι μάχονται για διαφορετικές αξίες, ενώ στην πραγματικότητα χρησιμοποιούν τις ίδιες μεθόδους επιθετικότητας, γινόμενοι «μιμητικά δίδυμα».

Το Ψηφιακό Λιντσάρισμα και η Κάθαρση

Όταν η ένταση στο δίκτυο κορυφωθεί, το σύστημα αναζητά εκτόνωση. Εδώ ενεργοποιείται ο Μηχανισμός του Αποδιοπομπαίου Τράγου. Η «κουλτούρα της ακύρωσης» είναι η σύγχρονη εκδοχή του αρχαίου τελετουργικού λιντσαρίσματος. Η στοχοποίηση ενός ατόμου επιτρέπει στην κοινότητα να ενωθεί ξανά μέσω ενός κοινού μίσους. Για λίγο, η οργή δίνει τη θέση της σε μια ψευδαίσθηση δικαιοσύνης και ενότητας. Όμως, όπως τόνιζε ο Ζιράρ, αυτή η ειρήνη είναι προσωρινή και απατηλή, διότι βασίζεται στη θυσία ενός θύματος και όχι στην επίλυση της πραγματικής αιτίας της βίας.

Η σκέψη του Ζιράρ μάς προσφέρει μια προειδοποίηση: τα social media έχουν μετατρέψει τον κόσμο σε μια παγκόσμια αρένα όπου ο «μηχανισμός του αποδιοπομπαίου τράγου» λειτουργεί με την ταχύτητα του φωτός. Η μόνη διέξοδος είναι η συνειδητή απόσταση από τη μιμητική ορμή του πλήθους και η αναγνώριση ότι η «αλήθεια» σπάνια βρίσκεται στη φωνή των πολλών που ζητούν τη θυσία του ενός.

*Ρενέ Ζιράρ

Αυτόν τον καιρό έχω μπλέξει με την τακτοποίηση της βιβλιοθήκης μου, που — όπως φαίνεται — θα με ταλαιπωρήσει για αρκετό καιρό ακόμη…

Έχει όμως και τις ευχάριστες στιγμές της. Ιδίως όταν πέφτεις πάνω σε βιβλία που έχεις διαβάσει στο παρελθόν και, στο αντίκρισμά τους, κάτι σε σπρώχνει να τα ξαναξεφυλλίσεις.

Αυτό το ξαναξεφύλλισμα μοιάζει με μια μνημονική τελετουργία, αλλά ταυτόχρονα και με μια ενδιαφέρουσα σύγκριση: της ανάγνωσης του τότε με την ανάγνωση του τώρα.

Το βιβλίο που μου τράβηξε το ενδιαφέρον ήταν ο «Μαύρος Κύκνος» του Nassim Taleb. Ένα βιβλίο που είχα διαβάσει σε μια άλλη φάση της ζωής μου — ίσως με λιγότερες εμπειρίες και περισσότερες βεβαιότητες.

Και όμως…

τίποτα δεν είναι πιο επίκαιρο από ένα βιβλίο που μιλά για το απρόβλεπτο.

Σε έναν κόσμο που μέσα σε λίγες μέρες μπορεί να μετακινηθεί από μια εύθραυστη ισορροπία σε μια νέα ένταση — με πολεμικά σύννεφα να πυκνώνουν, συγκρούσεις να αναζωπυρώνονται και γεωπολιτικές βεβαιότητες να καταρρέουν — συνειδητοποιείς πόσο λίγο ελέγχουμε πραγματικά την πορεία των πραγμάτων.

Ο Taleb μας θυμίζει κάτι απλό, αλλά σχεδόν ενοχλητικό:τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής μας δεν τα είχαμε προβλέψει.

Ένας άνθρωπος που συναντήσαμε τυχαία. Μια απόφαση της στιγμής. Μια κρίση που ανέτρεψε τα δεδομένα.

Ή ακόμη και μια «μακρινή» σύγκρουση, που ξαφνικά επηρεάζει την οικονομία, την ενέργεια, την καθημερινότητά μας.

Και μετά…έρχεται ο νους να τακτοποιήσει το χάος, να βάλει τάξη, να πει «ήταν γραφτό» λέμε και ησυχάζουμε..

Αλλά δεν ήταν. Ήταν ένας μικρός ή μεγάλος «Μαύρος Κύκνος».

Στον κόσμο της δουλειάς, των αγορών, της οικονομίας, αυτό σημαίνει ρίσκο.

Στο κόσμο της ζωής, σημαίνει ταπεινότητα.

Να ξέρεις ότι δεν ξέρεις. Έν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα του Σωκράτη

Να σχεδιάζεις, αλλά να μην επαναπαύεσαι. Να φυτεύεις — αλλά να αποδέχεσαι και τον καιρό του ξεριζώματος.

Κάπως έτσι, το παλιό αυτό βιβλίο δεν ήταν απλώς ένα εύρημα στο ράφι. Ήταν μια υπενθύμιση:

Ότι η ζωή δεν είναι ευθεία γραμμή. Είναι μια σειρά από απρόβλεπτα γεγονότα που, εκ των υστέρων, τα βαφτίζουμε «πορεία».

Η ζωή προχωρά πολλές φορές με γεγονότα που δεν ήταν στο σχέδιο.

Και έτσι γράφεται η αληθινή της ιστορία.