ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν
Στον αρχαίο κόσμο, σε μια εποχή πριν τους Περσικούς Πολέμους, ο μέγας προσωκρατικός Ηράκλειτος ο Εφέσιος είχε αποφανθεί: «ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν» (πιο πολύ κι απ’ την πυρκαγιά είναι ανάγκη να σβήνεται η αλαζονεία).
Το 480 π.Χ. η αλαζονεία του Μεγάλου Βασιλιά Ξέρξη συντρίβεται στα Στενά της Σαλαμίνας. Καθισμένος σε θρόνο στο όρος Αιγάλεω, βλέπει ένα ένα τα πλοία του να τσακίζονται από τις αθηναϊκές τριήρεις και να βυθίζονται αύτανδρα.
Το 472 π.Χ., επτά χρόνια μετά το τέλος των περσικών πολέμων, ο Αισχύλος παρουσιάζει στα Μεγάλα Διονύσια τους «Πέρσες» του. Στο ιστορικό αυτό δράμα του, το μοναδικό που διασώζεται, ο Αθηναίος ποιητής δεν ασχολείται με τους ελληνικούς θριάμβους εναντίον του εχθρού, αλλά με την περσική πανωλεθρία. Η μεγαλοφυΐα του τον οδηγεί να προσεγγίσει τα γεγονότα με εκπληκτική κατανόηση του «Άλλου» χωρίς ίχνος μικροψυχίας.
Μπορεί ο ίδιος να έχει πολεμήσει τους Πέρσες, μπορεί να έχει χάσει τον αδελφό του στον Μαραθώνα, μπορεί να βίωσε τρεις φορές την περσική απειλή στην πατρίδα του, αλλά η μεγαλειώδης σκέψη του τρέχει έξω από τη στενότητα του δικού του κόσμου και τρυπώνει στον κόσμο εκείνου του Άλλου. Και δεν είναι τυχαίο που η ώριμη αθηναϊκή κοινωνία του δίνει το πρώτο βραβείο. Οι περσικοί πόλεμοι την έχουν ενηλικιώσει.
O χορός της τραγωδίας αποτελείται από Πέρσες γέροντες που μαζί με τη βασίλισσα Άτοσσα, τη μητέρα του Ξέρξη και χήρα του Δαρείου, περιμένουν με αγωνία τα νέα της εκστρατείας. Όταν ο αγγελιαφόρος κομίζει την είδηση της φοβερής καταστροφής στη Σαλαμίνα, ο χορός επικαλείται το πνεύμα του νεκρού βασιλιά. Το φάντασμα του Δαρείου εμφανίζεται από τον Άδη, ερμηνεύοντας τη συμφορά ως συνέπεια της άμετρης υπεροψίας του Ξέρξη και προφητεύοντας την κορύφωση του δράματος των Περσών μέσα σε απώλειες, πένθος και θρήνους:
«…ὕβρις γὰρ ἐξανθοῦσ᾽ ἐκάρπωσεν στάχυν
ἄτης, ὅθεν πάγκλαυτον ἐξαμᾷ θέρος.
τοιαῦθ᾽ ὁρῶντες τῶνδε τἀπιτίμια
μέμνησθ᾽ Ἀθηνῶν Ἑλλάδος τε, μηδέ τις
ὑπερφρονήσας τὸν παρόντα δαίμονα
ἄλλων ἐρασθεὶς ὄλβον ἐκχέῃ μέγαν.
Ζεύς τοι κολαστὴς τῶν ὑπερκόμπων ἄγαν
φρονημάτων ἔπεστιν, εὔθυνος βαρύς.»
(στ.821-828)
Δηλαδή:
‘Οταν ανθίσει η αλαζονεία καρπίζει το στάχυ της τύφλωσης
και απ’ αυτό μόνο δάκρυα μπορεί να κανείς να θερίσει
Αυτά να βλέπετε εσείς και να μην ξεχνάτε την Αθήνα,
ούτε την Ελλάδα, και κανείς να μην περιφρονεί τη μοίρα του
ποθώντας άλλη και σκορπώντας τη μεγάλη ευτυχία του.
Γιατί ο Δίας παραμονεύει τιμωρός των παραφουσκωμένων φιλοδοξιών
ελέγχοντάς τες αυστηρά.
Δυο δεκαετίες μετά τον Αισχύλο, ο Ηρόδοτος γράφει για τα Περσικά με τον δικό του τρόπο. Παρουσιάζει την αλαζονεία του Ξέρξη μέσα από τον λόγο που εκφωνεί προς τους Πέρσες ευγενείς. Θα κάνει λέει την Περσία τόσο μεγάλη, που θα συνορεύει με τη γειτονιά του Διός. Ο ήλιος δεν θα βλέπει καμμιά χώρα της γης που να μη συνορεύει με τη δικιά του. Θα διασχίσει την Ευρώπη προς κάθε κατεύθυνση και όλη την οικουμένη θα την κάνει κράτος δικό του:
«γῆν τὴν Περσίδα ἀποδέξομεν τῷ Διὸς αἰθέρι ὁμουρέουσαν. οὐ γὰρ δὴ χώρην γε οὐδεμίαν κατόψεται ἥλιος ὁμουρέουσαν τῇ ἡμετέρῃ, ἀλλά σφεας πάσας ἐγὼ ἅμα ὑμῖν μίαν χώρην θήσω, διὰ πάσης διεξελθὼν τῆς Εὐρώπης…» (Ηροδότου Πολύμνια, 8γ 2, 3)
Η «ύβρις» ήταν βασική έννοια στην ηθική αντίληψη του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η διαρκής αυθάδης και αλαζονική συμπεριφορά, με κομπασμό και απώλεια του μέτρου, θεωρείτο σοβαρή παραβίαση της ηθικής τάξης. Ο υβριστής προκαλεί με την πλεονεξία του καθώς αρνείται να παραδεχθεί τα όριά του και να ρυθμίσει αναλόγως τη δράση του. Οι πράξεις του επιφέρουν την «νέμεσιν» και την «τίσιν», δηλαδή την οργή των θεών και τη συντριβή του.
Ποιος είναι σήμερα ο Ξέρξης; Σε ποια πρόσωπα ενσαρκώνεται; Και τι θα μας προφήτευε το φάντασμα του Δαρείου; Ας το ανακαλύψει ο καθένας μας ανάλογα με τον νου και την παιδεία που διαθέτει.
Πάντως, όσοι εγχώριοι εκφράζουν άγρια χαρά για την κλιμάκωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή, όσοι ικανοποιούνται με τις καταστροφές και τον θάνατο στις χώρες των άλλων, όσοι βλέπουν την αναμέτρηση αυτή σαν video game όπου οι «κακοί» του παιχνιδιού εξαερώνονται στον Αρμαγεδώνα, δεν είναι υπέρμαχοι της ελευθερίας. Και η στάση τους δεν είναι προϊόν ελληνικής παιδείας. Είναι βαρβαρότητα.
Ο Έρωτας ως δύναμη ανύψωσης
Στο έργο Συμπόσιο του Πλάτωνα ο έρωτας παρουσιάζεται όχι απλώς ως συναίσθημα, αλλά ως μία από τις βαθύτερες δυνάμεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο συμπόσιο των Αθηναίων συνομιλητών, ο έρωτας δεν περιορίζεται στην έλξη μεταξύ δύο ανθρώπων· γίνεται αφορμή για στοχασμό γύρω από την ομορφιά, τη γνώση και την ανθρώπινη δημιουργία.
Η πιο βαθιά ερμηνεία αποδίδεται στη διδασκαλία της Διοτίμα της Μαντινείας, σύμφωνα με την οποία ο έρωτας είναι η επιθυμία του ανθρώπου να κατακτήσει το καλό και το ωραίο για πάντα. Ο άνθρωπος, ως θνητός, επιζητεί έναν τρόπο να αγγίξει την αθανασία· και αυτό το επιτυγχάνει μέσα από τη δημιουργία — είτε γεννώντας παιδιά είτε γεννώντας έργα πνεύματος.
Ο έρωτας, λοιπόν, ξεκινά από τη γοητεία ενός όμορφου σώματος. Όμως αυτή είναι μόνο η αρχή. Σταδιακά ο άνθρωπος ανακαλύπτει την ομορφιά σε περισσότερα σώματα, ύστερα στην ψυχή, στους νόμους, στις ιδέες και τελικά στη γνώση. Στην κορυφή αυτής της πορείας βρίσκεται η θέα της ίδιας της Ιδέας του Ωραίου — μιας ομορφιάς αιώνιας, αμετάβλητης και καθαρής.
Έτσι ο έρωτας, κατά τον Πλάτωνα, γίνεται η δύναμη που ανυψώνει τον άνθρωπο από το αισθητό στο πνευματικό. Είναι η επιθυμία που κινεί τον φιλόσοφο να αναζητήσει τη σοφία, τον ποιητή να δημιουργήσει, και κάθε άνθρωπο να ξεπεράσει τα όρια της καθημερινής ύπαρξης.
Στο τέλος, ο έρωτας δεν είναι μόνο μια ανθρώπινη εμπειρία· είναι η ίδια η ορμή της ψυχής προς το ωραίο, το αληθινό και το αιώνιο. Μέσα από αυτόν ο άνθρωπος δεν αγαπά απλώς — μαθαίνει να ανυψώνεται.
Πώς θα καταλάβετε αν ένα κείμενο γράφτηκε με AI
Ο «γραφικός χαρακτήρας» της ΑΙ και άλλα δεινά του θαυμαστού καινούργιου κόσμου που ζούμε
(Εικόνα: Man_Half-tube/ Getty Images/ Ideal Image)
Όσοι αλληλεπιδράτε καθημερινά με τα τσάτμποτς ξέρετε. Οι απαντήσεις των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων στα prompts σας, εμφανίζουν κάποια μοτίβα τα οποία προδίδουν τη μηχανική τους φύση. Οι παύλες και οι λίστες, για παράδειγμα, το «αν θέλεις μπορώ να…», το «κατά κανόνα», το «με άλλα λόγια», το «δεν είναι μόνο αυτό, αλλά το άλλο» και άλλα πολλά ρητορικά σχήματα αποτελούν σήματα που ψιθυρίζουν ή φωνάζουν ότι εδώ έχει χρησιμοποιηθεί ένας ψηφιακός βοηθός. Το πρόβλημα, βέβαια, είναι ότι τα μοντέλα εμφανίζουν νέες συνήθειες κάθε λίγο: για παράδειγμα, ξεκινούν πολύ συχνά προτάσεις γράφοντας «το πρόβλημα, βέβαια, είναι…» ή «για παράδειγμα…».
Πώς μπορεί κάποιος να καταλάβει ότι ένα κείμενο γράφτηκε από την τεχνητή νοημοσύνη, όταν εκείνη μαθαίνει να μιμείται τόσο καλά τον ανθρώπινο λόγο; Κατ’ αρχάς, όταν ο χρήστης έχει εμπειρία από την ανάγνωση κειμένων, θα το νιώσει στο στομάχι του. Τα γραπτά της ΑΙ είναι άνευρα, τυποποιημένα, υπερβολικά «καθαρά», παρουσιάζουν πάντα ακαδημαϊκή επιχειρηματολογία, μοιάζει όλα να βγαίνουν από τον ίδιο βιομηχανικό ιμάντα σκέψης. Αυτό το τελευταίο κάνει εύκολη την αποκάλυψή τους, με την προϋπόθεση ότι ο αναγνώστης είναι κάπως υποψιασμένος.
Πριν από μερικούς μήνες, έπεσα κι εγώ θύμα μιας απάτης. Αγόρασα από το Amazon ένα βιβλίο που υποσχόταν ότι θα με διαφωτίσει για ένα πολύ συγκεκριμένο θέμα. Το κείμενο στο οπισθόφυλλο ήταν πειστικό. Το περιεχόμενο, όμως, όχι. Τα κεφάλαια ήταν γραμμένα από κάποιο μοντέλο, με αρχή, μέση και τέλος, εξαιρετική αυτοπεποίθηση και αληθοφάνεια. Τα επιχειρήματα όμως και η δομή επαναλαμβάνονταν ελικοειδώς χωρίς να προστίθεται το παραμικρό στη συλλογιστική· ένας κανονικός κειμενικός ουροβόρος όφις. Επιχορήγησα με εννέα ευρώ έναν διανοούμενο απατεώνα. Το βιβλίο ήταν μια συνθετική σαχλαμάρα. Είναι βέβαιο ότι αυτή τη στιγμή υπάρχουν εκατοντάδες τέτοια έργα διαθέσιμα εκεί έξω, που περιμένουν το επόμενο θύμα. Αναρωτιέμαι πόσοι άνθρωποι θα είναι σε θέση να καταλάβουν στο μέλλον τη διαφορά. Με τις εικόνες, είναι μάλλον ευκολότερο.
Προσδεθείτε, λοιπόν, γιατί προβλέπεται τσουνάμι κομφορμισμού και σύγχυσης. Όπως αναφέρει και μια νέα μελέτη από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, βιώνουμε την «αυγή της γνωστικής παραίτησης». Όλο και περισσότεροι από εμάς αρχίζουν να σκέφτονται και να γράφουν όπως το ChatGPT, το Gemini ή το Claude. Αν κάποτε κατορθώσουν οι μηχανές να μιμηθούν το απρόβλεπτο της ανθρώπινης συμπεριφοράς, κανείς δεν θα μπορεί να καταλάβει αν αυτό που μόλις διάβασε είναι ανθρώπινο ή συνθετικό.
Αντιγραφή από ανάρτηση στο fb
Από αριστερά: Μάκης Ρουχωτάς, Δημήτρης Κοντομηνάς, πίσω αριστερά Γιώργος Φωτόπουλος, πίσω δεξιά Σπύρος Αλεξανδράτος, μπροστά του ο Δημήτρης Φωτόπουλος.
Καλημέρα!
Το παιχνίδι δεν έχει ίδιους κανόνες για όλους
Το παιχνίδι δεν έχει ίδιους κανόνες για όλους
Ξεφυλλίζοντας ένα παλιό βιβλίο management, στάθηκα σε μια απλή αλλά συνάμα και ενοχλητική ιδέα :
οι κανόνες του παιχνιδιού δεν είναι ίδιοι για όλους — και σίγουρα δεν μένουν ίδιοι για πάντα.
Στη ζωή, όπως και στις επιχειρήσεις, μεγαλώνουμε πιστεύοντας ότι αν δουλέψουμε σωστά, αν είμαστε έντιμοι και συνεπείς, το αποτέλεσμα θα μας δικαιώσει.
Και συχνά έτσι είναι. Όχι όμως πάντα.
Υπάρχει και ένα άλλο επίπεδο — πιο περίπλοκο , πιο αθέατο.
Εκεί όπου οι αποφάσεις δεν παίρνονται μόνο με βάση τα δεδομένα, αλλά με βάση τις σχέσεις, τη δύναμη, τη χρονική συγκυρία.
Εκεί όπου το «σωστό» δεν είναι πάντα το «αποτελεσματικό».
Δεν είναι λόγος αυτός για απογοήτευση.
Είναι λόγος όμως για κατανόηση των αθέατων όρων του παιγνιδιού.
Γιατί ο κόσμος δεν είναι μόνο ένα σύστημα θεσμοθετημένων κανόνων· είναι ένα πεδίο παιχνιδιού.
Και στο παιχνίδι αυτό, άλλοι παίζουν με ένστικτο, άλλοι με στρατηγική, και άλλοι απλώς ακολουθούν.
Ο πραγματικός «νικητής» — αν υπάρχει τέτοιος — δεν είναι εκείνος που κερδίζει πάντα.
Είναι εκείνος που καταλαβαίνει πότε άλλαξε το παιχνίδι.
Και προσαρμόζεται χωρίς να χάνει τον εαυτό του.
Δ. Κοντομηνάς και Α.Νίνος
Αρχές δεκαετίας 90
1982: Όταν ο αρχηγός των εργατικών μίλησε στο συνέδριο της ιντεραμέρικαν !
Ο Βάρναλης για τους Συνταξιούχους
Ο Βάρναλης για τους Συνταξιούχους
K’ έλεα: όταν μιαν ημέρα
παρασφίξουνε τα γέρα,
θα ξεκουραστώ κ’ εγώ,
του θεού τ’ αβασταγό!
Όχι ξύλο! Φόρτωμα όχι!
Θα μου δώσουνε μια κόχη,
λίγο πιόμα και σανό,
σύνταξη τόσω χρονώ!
Kι όταν ένα καλό βράδι
θα τελειώσει μου το λάδι
κι αμολήσω την πνοή
(ένα πουφ! είν’ η ζωή),
η ψυχή μου θενά δράμει
στη ζεστή αγκαλιά τ’ Aβράμη,
τ’ άσπρα, τ’ αχερένια του
να φιλάει τα γένια του!…
Γέρασα κι ως δε φελούσα
κι αχαΐρευτος κυλούσα,
με πετάξανε μακριά
να με φάνε τα θεριά……..
― “Φως ζητάνε τα χαϊβάνια
κ’ οι ραγιάδες απ’ τα ουράνια,
μα θεοί κι οξαποδώ
κει δεν είναι παρά δω…….
Κώστας Βάρναλης από την μπαλάντα του κυρ Μέντιου
Η Βίβλος και οι ελληνικοί μύθοι
Ο Ρενέ Ζιράρ έκανε μια ριζοσπαστική ανάλυση των κειμένων της Ιουδαϊκής και Χριστιανικής παράδοσης. Υποστήριξε ότι, σε αντίθεση με τους αρχαίους μύθους που δικαιώνουν τον όχλο, η Βίβλος (και ειδικά τα Πάθη του Χριστού) παίρνει το μέρος του αθώου θύματος.
Αποκαλύπτοντας ότι ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι αθώος, ο Χριστιανισμός “αχρηστεύει” τον μηχανισμό της θυσίας, αφήνοντας την ανθρωπότητα αντιμέτωπη με τη δική της βία.