Πόσο διαφορετικές ήταν οι συνθήκες της καθημερινότητας, πόσος μόχθος και ιδρώτας χρειαζόταν για να γίνουν πράγματα που σήμερα χρειάζονται λίγες ώρες. Μια από αυτές τις ενασχολήσεις ήταν και η γεωργία και ειδικά το θέμα του αλωνισμού.
O αλωνισμός κρατούσε σχεδόν ένα μήνα! Πριν από το 1940, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις και αργότερα, στον τόπο μας, οι γεωργοί θέριζαν τα χωράφια τους με τα χέρια. Εργαλείο τους ήταν τα δρεπάνια.
Ξημερώματα, όλη η οικογένεια του γεωργού με τη βοϊδάμαξα, πήγαινε στο χωράφι και άρχιζε τη δουλειά. Δούλευαν όλοι, όσοι μπορούσαν να δουλέψουν. Μόνο τα πολύ μικρά παιδιά περίμεναν ή έπαιζαν κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, αν υπήρχε ή κάτω από τη σκιά του κάρου.
Το μεσημέρι σταματούσαν λίγο για το μεσημεριανό φαγητό και για λίγη ξεκούραση και μετά πάλι τα ίδια. Οι καυτές ακτίνες του ήλιου ήταν ένα δύσκολο εμπόδιο, μα όλοι τους ήταν καλυμμένοι καλά. Καπέλο ή μαντήλα οι γυναίκες, μακρυμάνικα πουκάμισα και παντελόνια μακριά ήταν οι ασπίδες προστασίας.
Στο τέλος, όλα αυτά τα δέματα, τα φόρτωναν στο κάρο και τα πήγαιναν στα αλώνια. Εκεί υπήρχε η πατόζα. Μια μεγάλη μηχανή, πάνω σε 4 ρόδες, που δούλευε με τη βοήθεια του τρακτέρ! Ένας μακρύς ιμάντας (λουρί) μετέφερε την κίνηση από τη μηχανή του τρακτέρ στους άξονες της πατόζας. Με ένα συνδυασμό άλλων τροχών που κι αυτοί συνδέονταν με άλλους ιμάντες, κινούνταν μεταδίδοντας την κίνηση σε όλο το μηχανισμό της πατόζας. Το καθένα εξάρτημα έκανε τη δική του δουλειά. Χρειαζόταν ένα πλήθος από εργάτες. Ένας ή δύο έβαζαν τα δεμάτια σε ένα μηχανισμό, ας πούμε κυλιόμενης σκάλας, που τα ανέβαζε επάνω στην πατόζα.
Επάνω, άλλοι τα έπαιρναν τα έλυναν από το δέσιμο και τα έριχναν στο μηχανισμό της πατόζας που τα έτριβε και ξεχώριζε τον καρπό από τα άχυρα. Ο καρπός μέσα από ένα συνδυασμό κόσκινων με τρύπες διαφόρων μεγεθών μεταφερόταν σε ένα σημείο της πατόζας, όπου άλλοι εργάτες γέμιζαν τα σακιά και τα έδεναν.
Τα άχυρα πάλι δεν τα πετούσαν. Μια φυσούνα τα έριχνε κάπου παραδίπλα, σχηματίζοντας έναν αχυρένιο λόφο. Τα άχυρα ήταν τροφή για τα ζώα των γεωργών. Αυτοί τα φόρτωναν στα κάρα, τα οποία είχαν τροποποιήσει με πλευρικά στηρίγματα, ώστε να αυξήσουν τη χωρητικότητα του κάρου.
Και μετά τα πήγαιναν στους αχυρώνες του σπιτιού τους. Όλοι είχαν αχυρώνες. Όσο πιο μεγάλοι ήταν αυτοί, τόσο πιο «νοικοκυραίοι» ήταν στο χωριό. Ας επιστρέψουμε όμως στις πατόζες. Σταματήσαμε εκεί που γέμιζαν τα τσουβάλια. Αυτά τα πήγαιναν στις πλάστιγγες, όπου ο ζυγιστής μετρούσε το βάρος και το έγραφε σε ένα χαρτί. Η πληρωμή του πατοζιέρη γινόταν σε είδος!Αναβίωση αλωνισμού μετά από 65 χρόνια με την πατόζα του μπαρμπα-Γιάννη Χρηστίδη.Ανάλογα και με την παραγωγή η αμοιβή του πατοζιέρη ήταν 8-10 στα εκατό. Αλλά και η αμοιβή των εργατών ήταν σε είδος. Κάθε εργάτης έπαιρνε 8 οκάδες σιτάρι για 8 ώρες δουλειάς. Δηλαδή μια οκά για κάθε ώρα! Ιδιαίτερη αμοιβή είχε ο μηχανικός, γιατί ήταν υποχρεωμένος να βρίσκεται νύχτα μέρα κοντά στην πατόζα, ώστε να διορθώνει την οποιαδήποτε βλάβη που θα συνέβαινε! Η αμοιβή του ήταν 2 στα εκατό επί της παραγωγής. Κάθε χωριό είχε τα δικά του αλώνια. Γι αυτό και ο πατοζιέρης με όλο το συνεργείο του, μεταφερόταν από το ένα αλώνι στο άλλο, όταν τελείωνε το αλώνισμα.oisapes.mysch.gr
O αλωνισμός κρατούσε σχεδόν ένα μήνα! Πριν από το 1940, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις και αργότερα, στον τόπο μας, οι γεωργοί θέριζαν τα χωράφια τους με τα χέρια. Εργαλείο τους ήταν τα δρεπάνια.Ξημερώματα, όλη η οικογένεια του γεωργού με τη βοϊδάμαξα, πήγαινε στο χωράφι και άρχιζε τη δουλειά. Δούλευαν όλοι, όσοι μπορούσαν να δουλέψουν. Μόνο τα πολύ μικρά παιδιά περίμεναν ή έπαιζαν κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, αν υπήρχε ή κάτω από τη σκιά του κάρου.Το μεσημέρι σταματούσαν λίγο για το μεσημεριανό φαγητό και για λίγη ξεκούραση και μετά πάλι τα ίδια. Οι καυτές ακτίνες του ήλιου ήταν ένα δύσκολο εμπόδιο, μα όλοι τους ήταν καλυμμένοι καλά. Καπέλο ή μαντήλα οι γυναίκες, μακρυμάνικα πουκάμισα και παντελόνια μακριά ήταν οι ασπίδες προστασίας.Στο τέλος, όλα αυτά τα δέματα, τα φόρτωναν στο κάρο και τα πήγαιναν στα αλώνια. Εκεί υπήρχε η πατόζα. Μια μεγάλη μηχανή, πάνω σε 4 ρόδες, που δούλευε με τη βοήθεια του τρακτέρ! Ένας μακρύς ιμάντας (λουρί) μετέφερε την κίνηση από τη μηχανή του τρακτέρ στους άξονες της πατόζας. Με ένα συνδυασμό άλλων τροχών που κι αυτοί συνδέονταν με άλλους ιμάντες, κινούνταν μεταδίδοντας την κίνηση σε όλο το μηχανισμό της πατόζας. Το καθένα εξάρτημα έκανε τη δική του δουλειά. Χρειαζόταν ένα πλήθος από εργάτες. Ένας ή δύο έβαζαν τα δεμάτια σε ένα μηχανισμό, ας πούμε κυλιόμενης σκάλας, που τα ανέβαζε επάνω στην πατόζα.Επάνω, άλλοι τα έπαιρναν τα έλυναν από το δέσιμο και τα έριχναν στο μηχανισμό της πατόζας που τα έτριβε και ξεχώριζε τον καρπό από τα άχυρα. Ο καρπός μέσα από ένα συνδυασμό κόσκινων με τρύπες διαφόρων μεγεθών μεταφερόταν σε ένα σημείο της πατόζας, όπου άλλοι εργάτες γέμιζαν τα σακιά και τα έδεναν.Τα άχυρα πάλι δεν τα πετούσαν. Μια φυσούνα τα έριχνε κάπου παραδίπλα, σχηματίζοντας έναν αχυρένιο λόφο. Τα άχυρα ήταν τροφή για τα ζώα των γεωργών. Αυτοί τα φόρτωναν στα κάρα, τα οποία είχαν τροποποιήσει με πλευρικά στηρίγματα, ώστε να αυξήσουν τη χωρητικότητα του κάρου.Και μετά τα πήγαιναν στους αχυρώνες του σπιτιού τους. Όλοι είχαν αχυρώνες. Όσο πιο μεγάλοι ήταν αυτοί, τόσο πιο «νοικοκυραίοι» ήταν στο χωριό. Ας επιστρέψουμε όμως στις πατόζες. Σταματήσαμε εκεί που γέμιζαν τα τσουβάλια. Αυτά τα πήγαιναν στις πλάστιγγες, όπου ο ζυγιστής μετρούσε το βάρος και το έγραφε σε ένα χαρτί. Η πληρωμή του πατοζιέρη γινόταν σε είδος!Αναβίωση αλωνισμού μετά από 65 χρόνια με την πατόζα του μπαρμπα-Γιάννη Χρηστίδη.Ανάλογα και με την παραγωγή η αμοιβή του πατοζιέρη ήταν 8-10 στα εκατό. Αλλά και η αμοιβή των εργατών ήταν σε είδος. Κάθε εργάτης έπαιρνε 8 οκάδες σιτάρι για 8 ώρες δουλειάς. Δηλαδή μια οκά για κάθε ώρα! Ιδιαίτερη αμοιβή είχε ο μηχανικός, γιατί ήταν υποχρεωμένος να βρίσκεται νύχτα μέρα κοντά στην πατόζα, ώστε να διορθώνει την οποιαδήποτε βλάβη που θα συνέβαινε! Η αμοιβή του ήταν 2 στα εκατό επί της παραγωγής. Κάθε χωριό είχε τα δικά του αλώνια. Γι αυτό και ο πατοζιέρης με όλο το συνεργείο του, μεταφερόταν από το ένα αλώνι στο άλλο, όταν τελείωνε το αλώνισμα.oisapes.mysch.grΘεσσαλονίκη
Στο βάθος η Καλαμαριά
Η «ανακάλυψη» του τροχού
H είδηση είναι παντού: Ο Αμερικανικός κολοσσός Intel εξαγόρασε την Ισραηλινή εταιρεία Mobileye εξειδικευμένη στα συστήματα αυτόνομης οδήγησης έναντι …..15,3 δις δολαρίων!Πρόκειται για την μεγαλύτερη εξαγορά στην ιστορία των Ισραηλινών high-tech εταιρειών, οι οποίες την τελευταία εικοσαετία έχουν εκτοξεύσει την οικονομία της χώρας συμβάλλοντας αποφασιστικά στους τρελούς ρυθμούς ανάπτυξης και την σχεδόν ανύπαρκτη ανεργία. Η Mobileye δεν είναι μια start up εταιρεία, έχει δεκαετή προϊστορία στον χώρο, είναι leading company παγκόσμια. Οι θέσεις εργασίας διασφαλίζονται και η εταιρεία θα συνεχίσει να έχει έδρα το Τελ Αβίβ…Με δεδομένο ότι η γειτονική σ΄ εμάς χώρα είναι το ένα τρίτο σε έκταση σε σχέση με εμάς και έχει περί τα 7εκ κατοίκους, κανείς μας δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από τον «φερετζέ» μιας άνισης σύγκρισης. Η σύγκριση εδώ γίνεται επί ίσοις όροις και μάλιστα περισσότερο απ΄ ότι φανταζόμαστε. Διότι η οικονομία της χώρας στα 80ς βούλιαξε μέχρι χρεωκοπίας με τον πληθωρισμό να τρέχει στο 1.200%. Αλλά δεν είχε βουλιάξει η πολιτική της τάξη η οποία σε μια πρωτοφανή και για τα δικά τους δεδομένα επίδειξη ενότητας και εθνικής υπευθυνότητας συγκρότησε ένα σχέδιο διάσωσης το οποίο συνυπέγραψαν όλοι οι κοινωνικοί φορείς και τα συνδικάτα εργαζομένων. Η Ισραηλινή οικονομία στράφηκε τότε προς στις νέες τεχνολογίες και έδωσε γενναιόδωρα κίνητρα στους επενδυτές στρέφοντας ταυτόχρονα νομοθεσία και τριτοβάθμια εκπαίδευση σε αυτή την κατεύθυνση. Ναι, είχαν Αμερικανική βοήθεια και στήριξη. Κι εμείς είχαμε μεγαλύτερη από την Ε.Ε και δη δωρεάν. Ναι, είχαν τους δικούς τους «ομογενείς» επενδυτές. Εμείς όμως δεν πείσαμε ούτε αυτούς που θα ήθελαν να επενδύσουν. Αλλά δεν είχαν τίποτε άλλο. Ούτε ασφαλή γεωπολιτική θέση, ούτε ηρεμία εντός της χώρας, ούτε συνδέονται γεωγραφικά με την Ευρώπη ή άλλη μεγάλη αγορά. Στην κρίση για να διασωθούμε, παρά τις πολιτικές μεγαλοστομίες, δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό. Χρειάζεται να πάρουμε τους ήδη υπάρχοντες τροχούς που λειτουργούν μια χαρά στους άλλους και να τους φορέσουμε στο κρατικοδίαιτο κάρο της ελληνικής οικονομίας που ψευδώς ονομάζουμε «ελεύθερη οικονομία».
Εάν το πρόβλημα μπορεί να λυθεί, τότε δεν αξίζει να ανησυχείτε για αυτό.
Εάν δεν λύνεται, τότε είναι άχρηστο να ανησυχείτε.
«Χρυσή» η Πρεβολαράκη στην Πόλη
H Mαρία Πρεβολαράκη αναδείχθηκε νικήτρια στην κατηγορία των 53 κιλών πάλης στο 45ο Διεθνές τουρνουά Γιασάρ Ντογκού, που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη.
Η Ελληνίδα πρωταθλήτρια επικράτησε τον τελικό των 53 κιλών της Ρωσίδας Ναταλία Μαλισέβα, δείχνοντας ότι ξαναβρίσκει τον παλιό καλό εαυτό της.
Τα αποτελέσματα
53 κιλά
1. Μαρία Πρεβολαράκη (Ελλάδα)
2. Ναταλία Μαλίσεβα (Ρωσία)
3. Ξένια Νεζγκοβόροβα (Ρωσία)
Τα αποτελέσματα
53 κιλά
1. Μαρία Πρεβολαράκη (Ελλάδα)
2. Ναταλία Μαλίσεβα (Ρωσία)
3. Ξένια Νεζγκοβόροβα (Ρωσία)
Μια και κοντεύει η άνοιξη (δεν γράφω «ήρθε» για να μην την πάθω σαν τη γριά της παροιμίας) είπα να κάνω μιαν εκκαθάριση στα μπουκάλια με τα ποτά, και τα μάζεψα για μιαν αναμνηστική φωτογραφία, πριν τα πάω στην ανακύκλωση, σαν τους παλιούς συντρόφους που με τον ευδόκιμο τερματισμό της υπηρεσίας τους βγάζουν μια τελευταία φωτογραφία πριν αποσυρθεί ο καθένας στο χτηματάκι του. Όταν λέω εδώ ποτά, εννοώ εκείνα που έχουν μεγάλο οινοπνευματικό βαθμό, όχι κρασιά και μπίρες, που καταναλώνονται άλλωστε σε μια καθισιά ή σε λίγες καθισιές.
Κωνσταντίνος Δ. Γαρδίκας. Nα Καταργήσουμε την Παθολογία;
Στη μακρά μου ιατρική ζωή έζησα τη δόξα της Παθολογίας, τη βαθμιαία καθίζηση της και τη σημερινή κατάντια της. Έτσι, η ιατρική μου αυτοβιογραφία είναι, κατά κάποιο τρόπο, συγχρόνως και η ιστορία της ραγδαίας εξαθλίωσης της Παθολογίας.
Τον Δεκέμβριο του 1936, ευθύς μόλις τελείωσα την στρατιωτική μου θητεία, έγινα στον Ευαγγελισμό άμισθος υποβοηθός στην Παθολογική Κλινική που διηύθυνε ο Δ. Κομνηνός, άριστος κλινικός της εποχής του. Εκεί, από το 1936 μέχρι το 1945, επί 8 δηλαδή χρόνια, προήχθηκα διαδοχικά από άμισθο υποβοηθό σε άμισθο υποβοηθό με καθήκοντα βοηθού, άμισθο εξωτερικό βοηθό, έμμισθο βοηθό ιατρείου, εσωτερικό βοηθό, άμισθο επιμελητή ιατρείου, έμμισθο επιμελητή ιατρείου και τέλος, έμμισθο επιμελητή κλινικής. Η τόσο βραδεία ανέλιξή μου μη φαντασθείτε ότι οφειλόταν μόνο στο χαμηλό I.Q. μου, αλλά και στην στενότητα των θέσεων.
Ο Ευαγγελισμός, στις δόξες του τότε, είχε 4 παθολογικές κλινικές. Την Α’ Παθολογική Κλινική διηύθυνε ο Π. Βατσινέας που ήταν Παθολόγος – καρδιολόγος. Γι’ αυτό η κλινική του είχε 3 επιμελητές αντί για δύο. Ο γ’ ήταν επιμελητής Καρδιολογικού εργαστηρίου του οποίου ο εξοπλισμός περιοριζόταν σε έναν ΗΚΓράφο των 3 βέβαια απαγωγών. Την Δ’ Παθολογική Κλινική διηύθυνε ο μακαρίτης Ν. Τσαμπούλας. Κι αυτή είχε 3 επιμελητές. Ο γ’ ήταν υπεύθυνος για το εργαστήριο ανταλλαγής της ύλης, που διέθετε μόνο ένα μηχάνημα προσδιορισμού βασικού μεταβολισμού. Κλινικές υποειδικοτήτων Παθολογίας δεν υπήρχαν, αν και κάθε Παθολογική κλινική είχε συνήθως ένα ιδιαίτερα προσφιλές θέμα. Η Β’, στην οποία υπηρετούσα, είχε ως τέτοιο θέμα την Αιματολογία. Κλινικές ειδικοτήτων λ.χ. Καρδιολογίας, Ρευματολογίας, Ενδοκρινολογίας κ.λ. δεν υπήρχαν. Εμείς ως παθολόγοι τα αντιμετωπίζαμε όλα, και με τα τότε δεδομένα θα έλεγα επιτυχώς. Η θνητότητα στις παθολογικές κλινικές ήταν περί το 8%. Φαντάζομαι και τώρα τόση θα είναι.
Την εποχή εκείνη ο Παθολόγος ήταν ο Μέγας άρχων, ο Πατριάρχης και Πάπας της Ιατρικής, ο πατήρ της μιας ομοούσιας και αδιαίρετης ιατρικής. Όλοι, κοινωνία και συνάδελφοι, υποκλίνονταν μπροστά του. Στο Χρηματιστήριο Προικών της εποχής εκείνης οι υψηλότερες πράξεις που σημειώνονταν αφορούσαν τους Παθολόγους. Το 1945, λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση, με υποτροφία του Βρεταννικού Συμβουλίου, πήγα στην Αγγλία. Ο μακαρίτης Κομνηνός αποχαιρετώντας, με συνεβούλευσε «Να αποκτήσεις ισόρροπον και σύμμετρον γνώσιν σε όλα τα κεφάλαια της Εσωτερικής Παθολογίας». Υποσχέθηκα ότι δεν θα ξεχάσω την συμβουλή του. Το να υπόσχεσαι ότι δεν θα ξεχάσεις κάτι, δεν σημαίνει βέβαια απαραιτήτως ότι και θα το εφαρμόσεις.
Τον Σεπτέμβριο του 1945, ύστερα από διήμερο αεροπορικό ταξίδι με ένα παμπάλαιο στρατιωτικό Dakota προσγειώθηκα στο Λονδίνο. Η υποτροφία μου ήταν για 8 μήνες. Έμεινα 8 χρόνια. Εκεί δεν άργησα να αντιληφθώ ότι ξύπναγα από έναν βαθύ ύπνο. Δεν άργησα να αντιληφθώ ότι βρισκόμουν μέσα στη δίνη μιας νέας ιατρικής επαναστάσεως, που ακόμα δεν εννοεί να καταλαγιάσει. Η μία πρόοδος διαδεχόταν την άλλη. Μεταξύ τους δεν πρόφταινε κανείς να πάρει ανάσα. Η πρώτη μου έκπληξη ήταν η πενικιλλίνη. Στα 8 χρόνια του Ευαγγελισμού η διάγνωση λοιμώδους ενδοκαρδίτιδος ισοδυναμούσε με καταδίκη σε θάνατο.
Και θα έλεγε κανείς, για ειρωνεία ίσως, ότι μόλις έφθασα εκεί με απέσπασαν σε μια μονάδα του MRC στην οποία μελετούσαν την αξία της πενικιλλίνης στην λοιμώδη ενδοκαρδίτιδα. Χορηγούσαμε 500.000 μον. άνα 6ωρον ενδομυικώς, επί 3 εβδομάδες. Το 75% των ασθενών έφευγαν-θεραπευμένοι. Απίστευτο. Όσοι δηλαδή και με τα 20 και πλέον εκατ. που δίνετε τώρα, πολλές φορές σε συνδυασμό και με άλλο αντιβιοτικό. Το Κέντρο που εργαζόμουν ήταν κυρίως Αιματολογικό. Το υλικό αφθονότατο. Εμένα όμως η αποκλειστική ενασχόληση με ένα μόνο κεφάλαιο της Παθολογίας δεν μου άρεσε. Μου φαινόταν ανιαρή. Δεν ξεχνούσα άλλωστε την υπόσχεση που είχα δώσει στον μακαρίτη Κομνηνό. Έτσι δεν παραμέλησα τις άλλες ειδικότητες. Άρχισα από την Καρδιολογία. Γνώρισα μερικά από τα Ιερά Τέρατα της σύγχρονης Καρδιολογίας, τον Mc Michel, που εισήγαγε στην πράξη τον καρδιακό καθετηριασμό, τους μεγάλους κλινικούς καρδιολόγους όπως ParkinSon, Cambell, Evans και το ανατέλλον τότε αστέρι Paul Wood, που χάθηκε πρόωρα. Στον σκοτεινό ακτινοσκοπικό θάλαμο, είδα τον γοητευτικό χορό των πυλών στην μεσοκολπική επικοινωνία και την coeur en sabot της τετραλογίας Fallot. Πρωτοψηλάφησα τις σφύζουσες αρτηρίες της ράχεως στην ισθμική στένωση της αορτής και είδα την μαγευτική ακτινολογική εικόνα της ατρησίας της τριγλώχινος. Εκεί πρωτάκουσα το γοητευτικό χειμαρρώδες φύσημα του ανοικτού βοταλείου πόρου. Στο St Thomas’ του Λονδίνου πέρναγα πολλές ώρες της νύκτας στο Τμήμα Αγγειοκαρδιογραφιών με την μοναδική συλλογή του, του οποίου τα κλειδιά μου είχαν εμπιστευθεί. Στο εξωτερικό ιατρείο του πρωτοπόρου ρευματολόγου Kellgren μπήκα στο νόημα της ταξινομήσεως των αρθροπαθειών, ψηλάφησα τα οζία της ρευματοειδούς αρθρίτιδος και έμαθα τα χαρακτηριστικά της αγκυλωτικής σπονδυλίτιδος.
Συνάντησα τον Hench με το φοβερό λαγόχειλο και λυκόστομα, που πρωτόδωσε κορτιζόνη στην ρευματοειδή αρθρίτιδα. Στο ενδοκρινολογικό έμαθα την ποικιλία των συνδρόμων και είδα από κοντά τον θρυλικό Albright με προχωρημένο Parkinson. Το ιατρείο Νευρολογίας το παρακολουθούσα κάθε Δευτέρα επί 8 χρόνια. Η λήψη του ιστορικού από τον Symons ήταν πραγματική δαντέλλα. Ήξερε τόσο καλά Γενική Παθολογία ώστε στη συνέχεια διορίσθηκε Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής. Όπως είπα, η εκρηκτική αύξηση των γνώσεων της εποχής εκείνης, που αφορούσε όλα τα κεφάλαια της εσωτερικής Παθολογίας, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία των ειδικοτήτων. Αυτές απεσπάθησαν πλήρως από τον βασικό κορμό της Παθολογίας και από τότε η κάθε μία ακολουθεί ανεξάρτητα το δρόμο της. Πλην της Καρδιολογίας, αναφέρω Αιματολογία, Ρευματολογία, Ενδοκρινολογία, Γαστρεντερολογία, Πνευμονολογία, Ογκολογία και πάει λέγοντας. Αλλά η εξέλιξη δεν σταμάτησε εδώ. Πολλές υποειδικότητες της Παθολογίας χωρίσθηκαν ξανά σε υποϋποειδικότητες. Άλλος αιματολόγος ασχολείται με τις κακοήθεις αιματοπάθειες, άλλος με τις συγγενείς αιμολυτικές αναιμίες.
Ένας καρδιολόγος ασχολείται με τις καρδιοπάθειες των ενηλίκων και άλλος με τις καρδιοπάθειες των νηπίων και βρεφών. Άλλος είναι ειδικός στο διάβασμα του υπερήχου και άλλος μόνο στο διάβασμα των στεφανιογραφιών. Ο ένας ενδοκρινολόγος είναι ειδικός στις νόσους του θυρεοειδούς, ο άλλος στις επινεφριδιοπάθειες κ.ο.κ. Και δεν πρόκειται για την ερευνητική πτυχή του θέματος, γιατί η έρευνα αναγκαστικά πρέπει να αφορά κατά κανόνα πολύ περιορισμένη περιοχή, αλλά την κλινική πράξη. Εκτός από την κάθετο διαίρεση ακολούθησε και η οριζόντια. Έτσι προστέθηκε η Γεροντολογία και τελευταία η Εφηβολογία και η Ανδρολογία ή Σεξολογία. Οι άνδρες μόλις αρχίσουν να αισθάνονται παρακμή σπεύδουν στα ανδρολογικά-σεξολογικά κέντρα και εκεί ελπίζουν να αποκτήσουν την ακμή τους με τις ενέσεις της λησμονημένης παπαβερίνης. Ο Freud έλεγε ότι όποιος βλέπει σε όνειρο Zaepelin (αεροπλάνα δεν υπήρχαν τότε) επιθυμεί πέος, γιατί μόνον αυτά τα δύο δεν ακολουθούν τους νόμους της βαρύτητος. Τώρα πρέπει να προστεθεί και η παπαβερίνη στα Zaepelin.
Και λησμονούν οι πλείστοι των σεξολόγων ότι η γενετήσιος διέγερσις με τα παρατεταμένα αποτελέσματα της είναι δυνατόν, σε άτομα με όχι ανέπαφο μυοκάρδιο, να έχει μοιραίαν απόληξη λόγω της μεγάλης αυξήσεως του καρδιακού έργου. Την σύσταση του Κομνηνού για σύμμετρο και ισόρροπο γνώση σε όλα τα κεφάλαια της Εσωτερικής Παθολογίας δεν είχα βέβαια ξεχάσει και προσπαθούσα να την ακολουθήσω, χωρίς βέβαια αυτό να είναι εύκολο.. Τέλος ‘ 52 γύρισα στην Ελλάδα. Αν και η Αιματολογία ήταν η μεγάλη μου ερωμένη, προτιμούσα να λέγομαι Παθολόγος, θυμάμαι μάλιστα, λίγο καιρό μετά την επιστροφή μου, μία κυρία στην οποία με σύστησαν, με ρώτησε: Τί ειδικότητα έχετε κύριε Γαρδίκα; Οταν της απάντησα Παθολόγος, με κύτταξε με απορία και ίσως περιφρόνηση λέγοντας:
Περίεργο κι εγώ είχα ακούσει ότι είστε καλός γιατρός. Κατά κάποιο περίεργο τρόπο προτιμούσα να παραμένω Παθολόγος. Γι’ αυτό – ίσως θα σας φανεί περίεργο – ποτέ δεν πήγα να ζητήσω την ειδικότητα Αιματολογίας, την οποία εμείς οι γνωστοί παληοί την παίρναμε έτσι, χωρίς εξετάσεις. Σιγά-σιγά το κύρος των Παθολόγων λιγόστευε, ενώ αυξανόταν το κύρος των Ειδικών. Ο Ειδικός γινόταν συνώνυμος με καλόν γιατρό. Στο χρηματιστήριο των προικών Παθολόγων υποχωρούσαν συνεχώς, αλλ’ εν τω μεταξύ καταργήθηκαν και οι προίκες. Οι γιατροί τα χρήματα δεν τα παίρνουν πια από τις νύφες και τους πεθερούς, αλλά τα βγάζουν πολλαπλάσια από τους πελάτες τους. Παρά το γεγονός ότι είχαν ήδη εγκατασταθεί στην Ελλάδα διαπρεπείς ειδικοί, οι παθολόγοι δεν είχαν χάσει ακόμα το κύρος τους. Τουλάχιστον επί μία 10ετία από την επιστροφή μου, δηλαδή μέχρι το 1963, εξακολουθούσα να βλέπω καρδιολογικούς ασθενείς στο ιατρείο μου, να καλούμαι σε ιατρικά συμβούλια για καρδιολογικά περιστατικά και να νοσηλεύω στον Ευαγγελισμό καρδιοπαθείς. Εξάλλου στις βράδυνες συγκεντρώσεις που καθιέρωσα στον Ευαγγελισμό, δύο σειρές σημείωναν ιδιαίτερες πιένες: αυτή των αιματολογικών παρασκευασμάτων και αυτή των ηλεκτροκαρδιογραφημάτων.
Δεν είναι υπερβολή να προσθέσω ότι είμαι ένας από τους πρώτους διδάξαντος το σύγχρονο ηλεκτροκαρδιογράφημα στην Ελλάδα, αρκετοί δε σημερινοί επιφανείς καρδιολόγοι, πριν μεταβούν για ειδίκευση στο εξωτερικό, εμυήθησαν στην ηλεκτροκαρδιογραφία από μένα. Σήμερα αυτό ίσως ηχεί θρασύ.
Ο Παθολόγος μέσα στον ασφυκτικό κλοιό των ειδικοτήτων έχει πια συρρικνωθεί, σχεδόν εξαφανισθεί. Ύστερα μάλιστα και από την απόσπαση και της Λοιμωξιολογίας ως ξεχωριστής ειδικότητας, η ενασχόληση των παθολόγων περιορίσθηκε σχεδόν στον πυρετό αγνώστου αιτιολογίας. Και επειδή χάρις στις καινούριες διαγνωστικές μεθόδους η αιτία του πυρετού ανευρίσκεται στις περισσότερες περιπτώσεις, οι περιπτώσεις πυρετού αγνώστου αιτιολογίας έγιναν σπανιώτατες.
Παρά ταύτα στα νοσοκομεία υπάρχουν ακόμα παθολογικές κλινικές και θα εξακολουθούν να υπάρχουν. Αλλά δεν έχουν το παληό τους κύρος. Προορίζονται για τα αποφάγια των ειδικών, για τα περιστατικά που δεν τους ενδιαφέρουν πλέον, για τα επείγοντα της εφημερίας (ένα είδος ορεινού χειρουργείου), καθώς και για τους αρρώστους υπό απέλαση, η οποία όμως καθυστερεί για τεχνικούς λόγους.
Ετσι, όταν μια γρηά έχει πάρει εξιτήριο μεταφέρεται σε μια παθολογική κλινική, μέχρι να υπάρξει δρομολόγιο για να την πάει στην Φολέγανδρο ή την Αστυπάλαια. Στις παθολογικές κλινικές ακουμπούν επίσης όλα τα ερείπια σε ημιφυτική ή τελείως φυτική κατάσταση, γιατί κανείς άλλος δεν τα παίρνει. Εξ αιτίας της αθλιότητας πια των παθολογικών κλινικών, λίγοι νέοι γιατροί γίνονται παθολόγοι. Ίσως εάν δεν γίνει κάτι, σε μερικά χρόνια νέος άρτιος γενικός παθολόγος δεν θα υπάρχει.
Έχετε ποτέ σκεφθεί ότι εάν σας ρωτήσουν για έναν καλό παθολόγο στο Λονδίνο, δεν θα βρείτε κανέναν να συστήσετε; Προσέξτε, ίσως εσείς να είσαστε η τελευταία γενεά παθολόγων. Εάν προσέξετε, θα παρατηρήσετε ότι ο ειδικός σπανίως παίρνει πλήρες ιστορικό. Στηρίζεται κυρίως στα εργαστήρια του. Σ’ αυτά έχει περισσότερη εμπιστοσύνη. Ο, ειδικός δεν μιλά, είναι συνήθως σκυθρωπός και πάντοτε βιαστικός. Αγνοεί ότι η συζήτηση με τον άρρωστο είναι όχι μόνο ένα από τα τρία στοιχεία της θεραπείας (μαζί με τα φάρμακα και το μαχαίρι), αλλά και το μόνο που παρέχεται δωρεάν.
Ξεχνούν ότι καλό ιστορικό δίνει τη διάγνωση στα 80% των περιπτώσεων. Βέβαια ο άρρωστος εντυπωσιάζεται περισσότερο από την απομόνωση στο φούρνο της μαγνητικής τομογραφίας, παρά από την λήψη ενός καλού ιστορικού. Πέρυσι διάβαζα στο J. of the Royal Society of Medicine την εξής περίπτωση: Άγγλος σε ηλικία 6 ετών είχε εξετασθεί από τον συνοικιακό γιατρό του, ο οποίος του είχε πει ότι έχει ένα αθώο φύσημα στην καρδιά, και όταν στο μέλλον εξετάζεται από γιατρό να μην παραλείπει να τους το αναφέρει. Σε ηλικία 50 ετών αποφάσισε να επισκεφθεί ειδικό καρδιολόγο του Λονδίνου.
Την ώρα του rendez-vous πήγε στο ιατρείο. Μόλις μπήκε τον παρέλαβε μια κοπέλλα που του έκανε ΗΚΓ. Στη συνέχεια τον παρέλαβε κάποια άλλη για ακτινογραφία. Μια τρίτη του έκανε ένα υπέρηχο. Τελειώνοντας, αυτή του είπε να περιμένει να δει τον κ. καθηγητή. Μετά 1 /2 ώρα άνοιξε η πόρτα και φάνηκε ο κ. καθηγητής, που του είπε: Εμελέτησα tα στοιχεία saw. Η καρδιά σας είναι υγιής. Μπορείτε να πηγαίνετε. Βγαίνοντας τον παρέλαβε άλλη. Αυτή ήταν η γραμματεύς του κ. καθηγητού. Του παρουσίασε έναν λογαριασμό, ο οποίος εις την επιστημονική γλώσσα καλείται λυπητερή.
Ήταν αρκετά αλμυρός. Δεν νομίζω ότι μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερος εξευτελισμός της τέχνης και της επιστήμης της ιατρικής. Η απομόνωση, ανεξαρτητοποίηση και στεγανοποίηση καθεμιάς ειδικότητος είναι τεχνητή και αφύσικη. Τα διάφορα όργανα του ανθρωπίνου σώματος δεν μπορεί να είναι στεγανά και ανεξάρτητα διαμερίσματα. Αλληλοεξάρτηση και αλληλοεπίδραση μεταξύ τους θα απορούσε κανείς εάν δεν υπήρχε.
Να μερικά παραδείγματα: Η αυξημένη νοσηρότης και θνητότης από στεφανιαία νόσο των ψυχοπαθών. Ψυχικοί παράγοντες συμβάλλουν στην πρόκληση εμφράγματος. Πολλοί καρδιολόγοι αγνούν ότι υπεραερισμός με την συνοδό υποκαπνία, η οποία άλλοτε με την ετικέττα της υστερικής δύσπνοιας, εθεωρείτο τελείως αθώος, μπορεί να έχει ως επακόλουθο στηθαγχικές κρίσεις και επικίνδυνη ενίοτε κοιλιακή αρρυθμία. Και ποιος μπορεί να μην διαπιστώσει αλληλοεξάρτηση νευρικού συστήματος και καρδιάς στην πασίγνωστη πια dementia cordis;
Και δεν υπάρχει αλληλοσύνδεση των δύο αυτών συστημάτων στις καρδιακές δυσλειτουργίες κατά την διάρκεια επιληπτικών κρίσεων, που αν και περιγραφήκε για πρώτη φορά το 1939 δεν είναι επαρκώς γνωστή; Μια μικρή αύξηση της δόσεως του αντιεπιληπτικού εξαφανίζει τον κίνδυνο επικινδύνων κοιλιακών αρρυθμιών, ακόμα και κοιλιακής μαρμαρυγής. Ειδικότερα, έχουν ενοχοποιηθεί επιληπτογενείς περιοχές όπως η νησίδα, η οποία έχει έντονη αλληλοσύνδεση με το δακτυλιοειδές σύστημα, τον υποθάλαμο και άλλες περιοχές. Εξ άλλου η κτηθείσα κατά τα τελευταία έτη πείρα πάνω στις σιωπηλές στηθαγχικές κρίσεις, έδειξε ότι σε τέτοιες κρίσεις δεν πρέπει να περιορίζονται κανείς μόνο στην αναζήτηση βλαβών των στεφανιαίων αρτηριών. Δεν πρέπει να γνωρίζει ο καρδιολόγος ότι σήμερα η κύρια αιτία θανάτου ασθενών με Cooley είναι η καρδιακή ανεπάρκεια από αιμοσιδήρωση του μυοκαρδίου; Δεν θα ξεχάσω ποτέ την περίπτωση επίμονων ανθεκτικών στηθαγχικών κρίσεων που δεν υποχωρούσαν σε κανένα αντιστηθαγχικό φάρμακο και οι οποίες ανετάχθησαν ευθύς ως γενικός παθολόγος επισκέφθηκε τον άρρωστο, είδε αμέσως την έντονη ωχρότητα του προσώπου, απέσπασε από τον άρρωστο την πληροφορία ότι χάνει άφθονο αίμα από αιμορροΐδες, του χορήγησε Fe_ και οι στηθαγχικές κρίσεις υπεχώρησαν θεαματικά.
Τα παραδείγματα είναι άπειρα. Εξάλλου, κατά την παραδοσιακή καρδιολογία, καρδιακή ανεπάρκεια αποδιδόταν μόνο στο ότι οι κοιλίες δεν μπορούσαν ως αντλίες να αποστέλλουν αρκετό αίμα στα περιφερικά όργανα. Σήμερα ξέρουμε ότι αυτό δεν είναι σωστό. Σε αρκετούς υπάρχει ικανού βαθμού βλάβη του μυοκαρδίου που επηρεάζει δυσμενώς την συστολική ή διαστολική λειτουργία, χωρίς να υπάρχει καρδιακή ανεπάρκεια, επειδή παρεμβαίνουν νευροορμονικοί αντισταθμιστικοί μηχανισμοί. Καρδιακή ανεπάρκεια επισυμβαίνει όχι μόνον όταν πάσχει το μυοκάρδιο, αλλά συνήθως όταν αυτοί οι νευροορμονικοί μηχανισμοί συντρίβονται ή εξαντλούνται. Διαπρεπής γαστρεντερολόγος παρακολουθούσε άρρωστο με επίμονη δυσκοιλιότητα, τον υπέβαλλε σε ορθοσιγμοειδοσκόπηση, στην βασανιστική κολονοσκόπηση και διάφορες άλλες εξετάσεις. Καλός παθολόγος κληθείς τυχαία, διέγνωσε αμέσως υποθυρεοειδισμό από την όψη του ασθενούς. Το ιστορικό του άλλωστε ήταν τυπικό: δυσανεξία στο ψύχος, μπόλικες κουβέρτες τη νύχτα κ.ο.κ. Αλλά δεν μπορώ να μην υποκύψω στον πειρασμό να αναφέρω και την εξής περίπτωση: Συνάδελφος παρεπονείτο για εξάψεις και δυσανεξία προς την ζέστη. Ενδοκρινολόγος στον οποίο προσέφυγε τον υπέβαλε, και σωστά, σε πλήρη ορμονικό εργαστηριακό έλεγχο. Αυτός ήταν επανειλημμένως αρνητικός. Βρισκόταν σε αμηχανία. Γενικός γιατρός επεσκέφθη τον πάσχοντα συνάδελφο στο σπίτι του. Εκεί διεπίστωσε ότι δεν έπασχε αυτός από υπερθυρεοειδισμό, αλλά η γυναίκα του από υποθυρεοειδισμό.
Εξαιτίας λοιπόν των πολλών κουβερτών, της υψηλής θερμοκρασίας που κρατούσε αυτή στο σπίτι, ο δύσμοιρος γιατρός αισθανόταν εξάψεις, φουντώματα και είχε άφθονους ιδρώτες. Θεραπεία του υποθυρεοειδισμού της γυναίκας, εθεράπευσε τον υπερθυροειδισμό του συζύγου! Μετά την απόκτηση της αυτονομίας τους, οι ενδοκρινολόγοι αισθάνονταν πανευτυχής. Είχαν στην διάθεση τους μια γοητευτική ορχήστρα με εκλεκτό μαέστρο, την υπόφυση, και αρκετά ευγενή όργανα που λειτουργούσαν πειθαρχημένα κάτω από τον μαέστρο. Επενόησαν συγχρόνως λεπτότατες εργαστηριακές μεθόδους για την εκτίμηση της λειτουργίας τους με τον προσδιορισμό του επιπέδου των διαφόρων ορμονών στο αίμα, αν και εδώ που τα λέμε ας είναι καλά τα διάφορα kits, τα οποία έκαναν τους προσδιορισμούς αυτούς, ένα είδος τυφλοσούρτη. Αλλά η ευτυχία των ενδοκρινολόγων δεν κράτησε πολύ.
Ο μαέστρος τους ταπεινώθηκε. Πάνω απ’ αυτόν ξεπετάχθηκε ένας υπερμαέστρος, μικρός σαν φασόλι, ο υποθάλαμος. Λίγο αργότερα ξεπρόβαλε ο εγκέφαλος με απαιτήσεις ανωτάτου επιτελικού ορμονοπαραγωγού οργάνου. Ο εγκέφαλος όμως δεν είναι μόνο ορμονοπαραγωγικό όργανο, αλλά και επηρεάζεται από διάφορες άλλες ορμόνες. Ο νεφρός και το ήπαρ απήτησαν να περιληφθούν στα ενδοκρινοπαραγωγικά όργανα, ενώ εξάλλου ανακαλύφθηκε ισχυρή σχέση εξωκρινούς και ενδοκρινούς- παγκρέατος, μια σχέση αγάπης-μίσους κατά τον Henderson. Και πως να μην σχολιάσει κανείς τη γνώση ότι ιστοί β’ κατηγορίας όπως δέρμα, λίπος, μύες κ.λ. παράγουν τεστοστερόνη;
Η απομόνωση της Ενδοκρινολογίας ήταν, όπως είπα, τεχνητή και δεν μπορούσε να κρατήσει για πολύ, γιατί τα διάφορα ‘ συστήματα του ανθρώπινου σώματος δεν μπορούν να είναι ανεξάρτητα και να χωρίζονται σε στεγανά διαμερίσματα. Ο ενδοκρινολόγος πρέπει να είναι εξοικιωμένος με την ψυχιατρική και ο ψυχίατρος με την ενδοκρινολογία. Πόσοι άρρωστοι με φαιοχρωμοκύττωμα, νόσο Cushing κ.α. δεν είναι έγκλειστοι ψυχιατρείων; Θα προσθέσω ότι η πρώτη περίπτωση ινσουλινώματος που διέγνωσα στην Ελλάδα αφορούσε νέα γυναίκα έγκλειστη σε ψυχιατρείο για σχιζοφρένεια. Εμένα με κάλεσαν για να ερμηνεύσω γιατί η άρρωστη δεν αντιδρούσε στο ινσουλινικό shock. Και δεν πρέπει ο ψυχίατρος να γνωρίζει αιματολογία, όταν ασθενείς με ένδεια βιταμίνης Β12 δυνατόν να παρουσιάζουν μόνον ψυχικά φαινόμενα, χωρίς αναιμία;
Αλλά και πολύ γενικότερα. Σήμερα σοβαροί επιστήμονες δέχονται ότι ακόμα και τα όρια σωματικών και ψυχικών παθήσεων δεν είναι σαφή, ενώ εξάλλου έχει αποδειχθεί ότι ψυχικές νόσοι προκαλούν σωματικές διαταραχές και αντίθετα. Και τι θα πούμε εάν αύριο η νόσος μελαγχολία αντικατασταθεί με τον όρο νόσος των υποδοχέων της σεροτονίνης; Και τότε κατά τι νόσους που οφείλονται σε διαταραχή υποδοχέων; Με τα παραπάνω μη φαντασθείτε ότι είμαι τόσο παράλογος, ώστε να προτείνω την κατάργηση των ειδικοτήτων. Οι γραφικές και εργαστηριακές μέθοδοι κάθε ειδικότητος έχουν γίνει τόσο πολύπλοκες και οι αναίμακτες επεμβάσεις, π.χ. κολονοσκόπησις ή βιοψία νεφρών, τόσο εξειδικευμένες ώστε, μόνον ένας superman της Παθολογίας θα μπορούσε να τα επιχειρήσει, ούτε βέβαια θα ανέθετε κάνεις Μονάδα Τεχνητού Νεφρού σε Παθολόγο. Από την άλλη μεριά, υποστηρίζω ότι ένας έμπειρος παθολόγος μπορεί να αντιμετωπίσει επιτυχώς διαγνωστικά και θεραπευτικά τα 80% των περιπτώσεων κάθε ειδικότητος. Πιστεύω ότι πάνω από τα 90% των ενδοκρινοπαθών αποτελούν οι διαβητοπαθείς, οι θυρεοειδοπαθείς και οι addiσονικοί. Ότι πάνω από τα 80% των γαστρεντεροπαθών, π.χ. με έλκος στομάχου, ευερέθιστο παχύ έντερο, κολίτιδα κ.λ. είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν επιτυχώς από τον γενικό παθολόγο, καθώς και τα 80% των πνευμονοπαθών. Το ίδιο ισχύει για όλες σχεδόν τις ειδικότητες. Συχνά με παίρνουν γνωστοί μου και αντί να με ρωτήσουν αν ξέρω κανέναν καλό παθολόγο, με ρωτούν μήπως ξέρω κανένα καλό γαστρεντερολόγο και στο ερώτημα, τι έχει ο άρρωστος σας, η απάντηση είναι έλκος βολβού. Ας κάνουμε τώρα μια τολμηρή υπόθεση. Ας φαντασθούμε ότι ένας τρελλός δικτάτωρ αποφάσιζε να σκοτώσει όλους τους παθολόγους ή όλους τους σπεσιαλίστες. Ποιους θα ήταν καλύτερα για τον άρρωστο να αφήσει να ζήσουν; Τους παθολόγους ή τους ειδικούς; Δύσκολη ερώτηση. Τι θα απαντούσατε;
Μη βιασθείτε. Μου απαντάται αύριο. Ο παθολόγος κατά την γνώμη μου, υπερέχει των ειδικών για τους εξής λόγους: α) Το ενδεχόμενο να ξεφύγει από τον ειδικό κάτι το σημαντικό έξω από το σύστημα του, όπως ανέφερα παραπάνω με παραδείγματα. β) Ο γενικός παθολόγος κάνει συστηματική λήψη του ιστορικού και προσεκτική αντικειμενική εξέταση του αρρώστου, ενώ κατά κανόνα οι ειδικοί είναι φειδωλοί και στα δύο, γιατί συνήθως προσφεύγουν ταχέως στο Εργαστήριο που τους είναι πιο προσφιλές. Και το σπουδαιότερο: γ) Ο παθολόγος μιλά, κουβεντιάζει με τον άρρωστο. Ο ειδικός. είναι τεχνοκράτης, δεν μιλά, δεν ακούει, είναι πάντα βιαστικός. Και ξέρουμε, όπως είπα, πόσο πολύτιμο θεραπευτικό όπλο είναι η κουβέντα με τον άρρωστο, η οποία ας μη ξεχνάμε ότι παρέχεται και δωρεάν. Αλλά για την θλιβερή κατάσταση στην οποία έχουμε φθάσει, σημαντική ευθύνη έχουν και οι ίδιοι οι Παθολόγοι. Πρέπει να διαβάζουν περισσότερο και να μην εγκαταλείπουν αμαχητί το πεδίο. Έχω υπόψη μου λ.χ. ότι και μέχρι το ‘ 80 υπήρχαν αρκετοί γεροί παθολόγοι που ήξεραν θαυμάσια την ηλεκτροκαρδιογραφία.
Τώρα ασφαλώς το ποσοστό είναι μικρότερο και όσο πάει λιγοστεύει. Ίσως να είμαστε άξιοι της τύχης μας. Πρέπει εξάλλου να θυμηθούμε τον γενικό οικογενειακό γιατρό, που είναι κατά βάση παθολόγος, επιφορτισμένος όμως, εκτός από την καθαρά ατομική ιατρική και με την προληπτική ιατρική ατόμων και ομάδων, καθώς και την κοινωνική ιατρική που έχει ως ενασχόληση την υγεία του πληθυσμού. Ο οικογενειακός γιατρός έχει παρακολουθήσει την οικογένεια. Έτσι όταν λ.χ. ένας νέος παρουσιάζει περίεργα νευρολογικά φαινόμενα, αυτός βάζει την διάγνωση χορείας του Huntington, επειδή γνωρίζει ότι ο πατέρας και ένας θείος του αρρώστου είχαν πριν μερικά χρόνια πεθάνει σε άσυλο από την νόσο αυτή, κάτι που πιθανώς ο άρρωστος δεν θα ανέφερε κατά την λήψη του ιστορικού σε άλλο ξένο γιατρό. Έτσι δαπανηρές τεχνικές, λ.χ. αναζήτηση της ανωμαλίας σε τμήμα του χρωμοσώματος 4 αποφεύγονται. Τέλος, ο ιατρός της εντατικής μονάδος δεν είναι καλός γνώστης παθήσεων πολλών συστημάτων; Εξ’ άλλου κατά τον Thompson (1992) οι άνω των 70 πάσχουν σε ποσοστό 86% από τις 8 αρρώστειες: Παχυσαρκία, υπέρταση, αθηροσκλήρυνση, διαβήτη τύπου II, καρκίνο, ανοσολογική ανεπάρκεια, ενδογενή κατάθλιψη ή αυτοάνοσο νόσο. Αλλά εκείνο που έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία είναι ότι καθένας από τους ηλικιωμένους αυτούς αρρώστους δεν πάσχει από μία μόνο από τις παραπάνω αρρώστειες, αλλά από 32 αρρώστιες. Τι θα γίνεται λοιπόν με αυτούς; Θα παρακολουθείται ο κάθε άρρωστος από 32 σπεσιαλίστες;
Καιρός είναι να καταλάβουμε ότι ο άνθρωπος δεν χωρίζεται, και να θυμηθούμε την θεωρία της ολότητος του Αριστοτέλη: «Το γαρ όλον πρότερον αναγκαίον είναι του μέρους, αναιρουμένου γαρ του όλου, ουκ έστι πους, ουδέ χείρ». Τα μέρη είναι υποτεταγμένα εις το όλον. Να θυμηθούμε επίσης τον Αριστοτέλειο Wertheimer, πρωτοπόρο της θεωρίας της Gestalt: Ο,τι συμβαίνει εις τον όλον δεν προέρχεται από τη σύνθεση των μερών, αλλ’ αντίστροφα ό,τι συμβαίνει σε ένα μέρος αυτού, ορίζεται από την εσωτερική σύσταση του όλου. Οι γιατροί της ομοιοπαθητικής φάνηκαν πιο έξυπνοι από μας τους γιατρούς της παραδοσιακής ιατρικής. Κατόρθωσαν, αντιστάσεως μη ούσης, να μονοπωλήσουν τον όρο ολιστική ιατρική, σαν και εμείς οι ορθόδοξοι γιατροί να μην εξετάζουμε το σύνολο. Και με την μονοπώληση του όλου κάνουν χρυσές δουλειές. Συνεχώς περισσότεροι άρρωστοι προσφεύγουν σ’ αυτούς.
Και εμείς δεν το έχουμε καταλάβει ακόμα. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν εμείς οι παθολόγοι με καλύτερη άσκηση, περισσότερη προσπάθεια και περισσότερη αυτοπεποίθηση να ξαναποκτήσουμε μέρος του χαμένου μας κύρους. Και αυτό όχι για μας, αλλά για το καλό της ιατρικής, για το καλό των αρρώστων. Φαντάζομαι ότι οι πλείστοι, αν μη όλοι σας, θα αντιλαμβάνεσθε ότι σε όσα είπα δεν υπάρχει ίχνος προσωπικής υστεροβουλίας. Ούτε διορισμό κυνηγώ, ούτε σε καμιά θέση αποβλέπω. Για προαγωγή δεν έχω τα απαιτούμενα προσόντα. Δεν υπάρχει για μένα πλέον μέλλον στην Ιατρική. Γι’ αυτό περιορίζομαι στο να προσέχω τα εναπομένοντα στεφανιαία μου και να διαβάζω το περί Αμαρτωλών Σωτηρίας. Εάν ήμουν λίγο οξύς και ίσως δυσαρέστησα φίλους ειδικούς, ας με συγχωρέσουν. Ξέρουν με πόση εκτίμηση τους περιβάλλω. Αλλά όταν κάνει κανείς προπαγάνδα, συγχωρείται και για μερικές υπερβολές. ΠΗΓΗ: Επιθεώρηση Υγείας Ιανουάριος Φεβρουάριος 1993 (Ευχαριστώ τον διευθυντή μου κ. Ευστράτιο Βαρσαμή για το δανεισμό του άρθρου)
ΠΗΓΗ: Επιθεώρηση Υγείας Ιανουάριος Φεβρουάριος 1993
http://www.iskoz.gr/index.php/eidiseis/iatrika-nea/5884-2014-09-09-17-26-30
Κωνσταντίνος Γαρδίκας ΟΜΟΤΙΜΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Κατάγεται από τα Λαγκάδια Γορτυνίας. Γεννήθηκε το 1913. Πτυχιούχος της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, απ’όπου απεφοίτησε το 1935 σε ηλικία 211/2 ετών. Διδάκτωρ της ίδιας Σχολής το 1942. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Αγγλία όπου αναγορεύθηκε Master of Science (1947) και Doctor of Philosophy (1949). Το 1951 αναγορεύθηκε σε Υφηγητή της Ιατρικής Σχολής Αθηνών. Η νοσοκομειακή του σταδιοδρομία είχε αρχίσει το 1939 στον «Ευαγγελισμό» στην Παθολογική Κλινική του οποίου ήταν διευθυντής από το 1955. Ήδη από το 1955 ανέπτυξε έντονη και συστηματική διδακτική μετεκπαιδευτική δραστηριότητα, ενώ κατά την περίοδο 1957 – 1959 υπήρξε Πρόεδρος του Τομέα Ψυχικής Υγείας. Το 1968 αναγορεύθηκε σε Καθηγητή Ειδικής Νοσολογίας. Συνέβαλε αξιόλογα στην ίδρυση Τμήματος Νοσηλευτικής στο Πανεπιστήμιο. Ίδρυσε το “Lymphoma Club”, ενώ το 1969 δημιούργησε πρότυπη Μονάδα Ερεύνης στον Ευαγγελισμό, για τον εξοπλισμό της οποίας συνεισέφερε και τις νόμιμες απολαυές του 4 ετών. Μερικά από τα συγγράμματά του, τα οποία δείχνουν τα διδακτικά και ερευνητικά του ενδιαφέροντα, είναι: «Αιματολογία», «Ειδική Νοσολογία», «Σύγχρονα θεραπευτικά προβλήματα», «Διαταραχαί ύδατος, ηλεκτρολυτών και οξειβασική ισορροπία», «Διαγνωστικαί ασκήσεις στην Παθολογία». Ο Κ. Γαρδίκας είναι μεταξύ των πρώτων, αν όχι ο πρώτος στην Ελλάδα, ο οποίος αναθεώρησε τον τρόπο εκπαίδευσης των φοιτητών της Ιατρικής. Εθεώρησε ότι η εκπαίδευση από έδρας αποδίδει πολύ λιγότερο συγκριτικά προς την εκπαίδευση σε μικρές ομάδες. Και έτσι εκπαίδευε τους φοιτητές θεωρητικά και πρακτικά επί του ασθενούς. Επειδή ο τρόπος αυτός εκπαιδεύσεως απαιτούσε πολλές κλίνες, οι φοιτητές διεσκορπίζονταν σε κλινικές των Αθηνών και του Πειραιώς, τις οποίες ο καθηγητής Κ. Γαρδίκας επισκεπτόταν ανελλιπώς για την επίβλεψη της εκπαίδευσης. Πέραν των τακτικών μαθημάτων της Ειδικής Νοσολογίας, ο Κ. Γαρδίκας καθιέρωσε και βραδυνά προχωρημένα μαθήματα προαιρετικά για τους φοιτητές. Εκεί ανέλυε αρχικά το ιστορικό του ασθενούς και στην συνέχεια προκαλούσε συζήτηση επί του θέματος μεταξύ των φοιτητών. Αυτή η εκπαίδευση ήταν εξαιρετικά αποδοτική, όπως άλλωστε και σήμερα πλέον θεωρείται και εφαρμόζεται, διότι υποβοηθεί τον φοιτητή στην διεύρυνση της επιστημονικής του σκέψης από πλευράς διαγνωστικής και θεραπευτικής. Τα μαθήματά του είχαν μεγάλη επιτυχία, όπως μπορεί να κριθεί από το γεγονός ότι η αίθουσα διδασκαλίας ήταν πάντοτε γεμάτη από φοιτητές, παρά τον προαιρετικό τους χαρακτήρα. Όπως δηλώνουν οι ίδιοι οι μαθητές του και σημερινοί αναγνωρισμένοι επιστήμονες, το μάθημα του Κ. Γαρδίκα διανθίζεται από πολλά παραδείγματα, με τα οποία συνδέονται άριστα η θεωρία με την ιατρική τέχνη. Απλουστεύει τις έννοιες, ώστε να γίνονται αντιληπτές από όλους τους ακροατές χωρίς να υποβιβάζεται το επίπεδο διδασκαλίας. Θα μπορούσε ευχερώς να χαρακτηριστεί ως γεννημένος δάσκαλος. Ο Κ. Γαρδίκας ουσιαστικά εφάρμοσε πρώτος την μεταπτυχιακή εκπαίδευση σε εποχή κατά την οποία η έννοια αυτή ήταν άγνωστη στον Ελληνικό Πανεπιστημιακό χώρο. Η μεταπτυχιακή εκπαίδευση στηριζόταν: α) σε μαθήματα -συζητήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα (μια φορά την εβδομάδα). Στα μαθήματα αυτά με βάση την κατάσταση ενός ασθενούς, ο καθηγητής επεξετείνετο ευρέως και βαθέως ως προς τη διάγνωση, την διαφορική διάγνωση και την θεραπεία. Ο νέος ιατρός ή και ο τελειόφοιτος της Ιατρικής δεχόταν σωρεία ερεθισμάτων, τα οποία οδηγούσαν προς την κατεύθυνση της ορθολογιστικής διάγνωσης της ασθένειας, σύμφωνα με τα διεθνώς κρατούντα, σε αντίθεση προς την προσφιλή στην εποχή εκείνη διάγνωση δια της καλούμενης ιατρικής διαίσθησης. β)σε ερευνητικές κατευθύνσεις τις οποίες έδιδε ανέθετε σε νέους ιατρούς, και την εξέλιξη παρακολουθούσε αυτοπροσώπως με μεγάλη φροντίδα. Ο Κ. Γαρδίκας δεν εδίδασκε απλά την ιατρική επιστήμη, αλλά επιπλέον έδινε νόημα σ’ αυτό που θα ονομάζαμε επιστημονικό ήθος και αλήθεια. Οι παλιοί μαθητές του και σημερινοί καθηγητές και σημαντικοί επιστήμονες αναγνωρίζουν την σπουδαία επιρροή του επάνω τους, επιρροή επιστημονική και ανθρώπινη, και εκφράζουν ευγνωμοσύνη προς το πρόσωπό του.
*Το προσδόκιμο ζωής στην αρχαία Ελλάδα έφτανε τα 36 χρόνια για τις γυναίκες και τα 45 χρόνια για τους άνδρες. Από τα παιδιά που γεννιόντουσαν, μόλις τα μισά κατάφερναν να ζήσουν και μετά το στάδιο της βρεφικής ηλικίας.
Σήμερα, το προσδόκιμο ζωής έχει φτάσει τα 77 και τα 82 χρόνια για τους Έλληνες και τις Ελληνίδες αντίστοιχα, κάτι που μας κατατάσσει στο top 26 των χωρών με το υψηλότερο προσδόκιμο στον κόσμο.
Σήμερα, το προσδόκιμο ζωής έχει φτάσει τα 77 και τα 82 χρόνια για τους Έλληνες και τις Ελληνίδες αντίστοιχα, κάτι που μας κατατάσσει στο top 26 των χωρών με το υψηλότερο προσδόκιμο στον κόσμο.
“Τα Εις Εαυτόν” – 64 υπέροχες ρήσεις του Μάρκου Αυρήλιου που θα σας γαληνέψουν
Στην πρώτη γραμμή του πολέμου, μέσα σ ένα αντίσκηνο, ο Αυτοκράτορας – Φιλόσοφος Μάρκος Αυρήλιος , κατέγραφε τους συλλογισμούς του, έδινε στον εαυτό του συμβουλές, τον εμψύχωνε με τη δύναμη της φιλοσοφίας. Δεν σκόπευε να τα δημοσιεύσει. Έγραφε για να κρατηθεί δυνατός. Δεν πίστευε στην υστεροφημία. Δεν πίστευε καν ότι θα τον θυμάται κανείς. Όμως διαψεύστηκε. Δεκαοχτώ αιώνες πέρασαν από τότε, και τα “Εις Εαυτόν” ζουν ακόμη. Μια ανεξάντλητη πηγή σοφίας. Το “αιώνιο ευαγγέλιο”, όπως τα χαρακτήρισε ο Ρενάν.
- Πρέπει πάντα να θυμούμαι ποια είναι του συνόλου η φύση και ποιά η δική μου και τι σχέση έχει μ’ εκείνη και ποιο μέρος ποιου συνόλου είναι, καθώς και ότι κανείς δεν μ’ εμποδίζει να κάνω πάντα και να λέω ό,τι είναι συνεπές με την παγκόσμια φύση της οποίας είμαι ένα τμήμα.
- Του ανθρωπίνου βίου η διάρκεια είναι στιγμή, η ουσία του ρευστή, η αίσθηση αμυδρή, όλου του σώματος η σύσταση φτιαγμένη για να σαπίσει. Η ψυχή είναι στρόβιλος, η τύχη ακαθόριστη και η φήμη αόριστη. Με λίγα λόγια, του σώματος όλα ποταμός, τα της ψυχής όνειρο και αχνός, τα της ζωής πόλεμος και ξένων άφιξη και η υστεροφημία λήθη. Τι λοιπόν μπορεί να μας οδηγήσει; Ένα και μόνο η φιλοσοφία. Και τούτο σημαίνει, να έχουμε ασφαλή τον εσωτερικό μας δαίμονα από προσβολή και βλάβη, δυνατότερο από τις ηδονές και τους πόνους.
- Να μην πράττει τίποτα ασυνάρτητα, ούτε με ψευτιές και με υποκρισία και να ’ναι ανεξάρτητος από το αν θα κάνουν ή δεν θα κάνουν κάτι οι άλλοι. Επίσης, τα συμβάντα και τα μοιραία να τα παραδέχεται γιατί έρχονται από εκεί από όπου κι αυτός ήλθε. Κι επάνω απ’ όλα, τον θάνατο με ήρεμη γνώμη να τον περιμένει, όχι ως άλλο τι παρά ως διάλυση των στοιχείων από τα οποία κάθε ζώο συνίσταται. Αν λοιπόν για τα στοιχεία χωριστά δεν είναι τίποτα το φοβερό, ακατάπαυστα να μεταβάλλονται σε κάτι άλλο, γιατί να φοβάται κανείς την μεταβολή και την διάλυση του συνόλου; Είναι πράγμα φυσικό και τίποτα το κακό δεν προκαλεί η φύση.
- Υβρίζει τον εαυτό της η ψυχή του ανθρώπου προπαντός, όταν, εξ ιδίας της πρωτοβουλίας, γίνει ένα απόστημα ή σπυρί του κόσμου. Διότι το να δυσχεραίνει κανείς τα συμβαίνοντα, είναι σαν να αποστατεί από την παγκόσμιο φύση, που μέσα της περιέχονται και των άλλων οι φύσεις.
-
Ύβριζε, ύβριζε τον εαυτό σου ώ ψυχή μου! Για να τιμήσεις τον εαυτό σου, δεν θα σου μένει πια καιρός. Σύντομος ο βίος του καθενός. Και σύ, σχεδόν τον έχεις περάσει χωρίς να σέβεσαι τον εαυτό σου, αλλά στις ψυχές των άλλων βάζοντας την ευτυχία σου.
- Δεν υπήρξε ποτέ κανένας που δυστύχησε επειδή δεν ήξερε τι γινόταν στων άλλων την ψυχή. Εκείνοι όμως που της δικής τους ψυχής τις κινήσεις δεν παρακολουθούν, αναγκαστικά θα δυστυχήσουν.
- Όχι μόνο πρέπει να συλλογίζεσαι ότι κάθε ημέρα καταναλώνεται η ζωή σου και λιγοστεύει το υπόλοιπό της, αλλά πρέπει επίσης να συλλογισθείς ότι και αν ζήσεις πολύ παραπάνω, μένει άδηλο αν θα σου διατηρηθεί πάντα όμοια η διάνοια, ώστε ν’ αντιλαμβάνεσαι πράγματα και την φιλοσοφική σκέψη, που τείνει στην γνώση των θείων και των ανθρωπίνων. Γιατί, αν αρχίσεις να ξεμωραίνετσαι δεν θα σου λείψει η αναπνοή, η τροφή οι εντυπώσεις, οι ορέξεις και τα άλλα παρόμοια, αλλά πριν από τον θάνατο θα σβήσει μέσα σου η δύναμη να διοικείς τον εαυτό σου, να εξακριβώνεις ποιο είναι το καθήκον, να συνδυάζεις και να εξηγείς φαινόμενα, ακόμα και να ξέρεις αν είναι ώρα να αποσυρθείς και όσα τέτοια έχουν απόλυτη ανάγκη από σκέψη συγκεντρωμένη και γυμνασμένη. [Για τον Μάρκο Αυρήλιο, ο θάνατος είναι θεμιτός, επειδή έβαζε ένα τέλος σε όλες τις επιθυμίες]
- Πρέπει λοιπόν να βιάζεσαι όχι μόνο γιατί ολοένα πλησιάζεις στον θάνατο αλλά και διότι η δυνατότητα αντίληψης και πραγματικής παρακολούθησης των πραγμάτων, εκλείπει πρόωρα.
- Κάθε ενέργειά σου να προέρχεται από την θέλησή σου, να γίνεται με πνεύμα κοινής ωφελείας, μελετημένα και ποτέ από αντίδραση. Μην προσπαθείς να ομορφαίνεις την σκέψη σου με ψεύτικα στολίδια. Μην είσαι πολύλογος ούτε ν’ ανακατώνεσαι πολύ και σ’ όλα. Ο θεός που είναι μέσα σου να κυβερνά αληθινόν άνδρα, ηλικιωμένο, με διάνοια πολίτου, άρχοντα που έχει τακτοποιημένα τα δικά του και θέση πολεμιστή που περιμένει έτοιμος το σύνθημα της αποχωρήσεως και ούτε όρκους χρειάζεται ούτε μαρτυρίες άλλων. Εσωτερικά ατάραχος δεν αισθάνεται ανάγκη από ξένες βοήθειες δεν ζητεί από άλλους την ησυχία του. Όρθιος λοιπόν πρέπει να στέκεσαι και όχι να σε ορθώνουν άλλοι.
- Αν εκτελείς εκείνα που απαιτεί η κάθε στιγμή, ακολουθώντας τον ορθό λόγο μ’ επιμέλεια, με θάρρος με καλή θέληση και χωρίς πάρεργα, τότε κρατείς τον δαίμονα του εαυτού σου διαρκώς αγνό, ωσάν να επρόκειτο αμέσως να τον επιστρέψεις.
- Οι άνθρωποι αναζητούν τόπους για απόσυρση, εξοχές και παραλίες και όρη και εσύ πολλάκις βρέθηκες να τα λαχταράς. Όλα αυτά όμως είναι χρήσιμα μόνον εις τους ανόητους, αφού εσύ μπορείς όποια στιγμή θελήσεις ν’ αποτραβηχτείς στον εαυτό σου. Γιατί πουθενά δεν είναι πιο ήσυχα και αμέριμνα για τον άνθρωπο παρά μέσα στην ίδια του την ψυχή και ιδίως για εκείνους που έχουν εύτακτο τον εσωτερικό τους κόσμο ώστε όταν τον κοιτάζουν καταλαμβάνονται από μεγάλη γαλήνη. Και ως τέτοια εννοώ την αρμονία. Συχνά δίνε λοιπόν τού εαυτού σου, τού είδους αυτού την απομόνωση και ανανέωσέ τον.
- Την ύπαρξή σου έλαβες ως μέρος ενός συνόλου. Θα εξαφανισθείς αργότερα μέσα σ’ εκείνο που σε γέννησε. Ή μάλλον θα μεταβληθείς και θ’ αναληφθείς στον λόγο που σε δημιούργησε.
- Οικειοθελώς παραδόσου εις την Κλωθώ και άφησέ την να σε πλέξει μαζί με όσα και όποια πράγματα θέλει.
- Όλα είναι εφήμερα και οι μνημονεύοντες και οι μνημονευόμενοι.
-
Δεν είναι κακό ότι τα πράγματα μεταβάλλονται ούτε καλό ότι κάποια αποκτούν ύπαρξη από την μεταβολή.
- Να θεωρείς τον εαυτό σου άξιο για κάθε λόγο, για κάθε έργο που είναι σύμφωνο με την φύση σου. Και να μη σε απασχολούν άλλων λόγια και μομφές που ίσως επακολουθήσουν. Αλλ’ αν αυτό που έκαμες ή είπες είναι καλό, να μη χαμηλώνεις ποτέ την δική σου αξία. Όλα αυτά γύρω σου λοιπόν να μην τα κοιτάζεις παρά τράβα τον ίσιο δρόμο κατά την φύση την δική σου και παγκόσμια. Και των δύο ο δρόμος είναι ένας και ο αυτός.
- Προσευχή των Αθηναίων: «Βρέξε, βρέξε φίλε Θεέ Ζεύ, στα χωράφια των Αθηναίων και στις πεδιάδες» ή να μην προσεύχεσαι ποτέ ή να το κάνεις έτσι απλά και ανοιχτόκαρδα.
- Τα πράγματα καθεαυτά ούτε στο παραμικρό δεν θίγουν την ψυχή ούτε μπορούν να την πλησιάσουν, ούτε μπορούν να προκαλέσουν μεταβολή ή κίνησή της. Η ίδια μεταβάλλει τον εαυτό της και του δίνει κίνηση τα δε εξωτερικά, τα κάνει να είναι, όσο την αφορά σύμφωνα με τα δικά της δεδομένα.
- Ποταμός τα συμβάντα και ρέμα ορμητικό ο χρόνος. Μόλις φάνηκε κάτι και είναι ήδη περασμένο κι’ άλλο περνά και άλλο έρχεται.
- Ψυχούλα είσαι που κουβαλάς νεκρό.
- Εμείς ζούμε για μία στιγμή, μόνο μετά να ξεχαστούμε σε μία τέλεια άγνοια. Δες πόσοι έχουν περάσει την ζωή τους σε μίση, πάθη, υποψίες και τώρα είναι νεκροί, είναι μόνο στάχτη.
- Από την ζωή του ανθρώπου η διάρκεια είναι ένα σημείο αλλά η ουσία ξεφεύγει, όλα τα σώματα είναι προκαθορισμένα να καταστραφούν, και η ψυχή αβέβαιη και η φήμη άγνωστη. Σε έναν κόσμο που όλα τα υλικά σώματα είναι σαν ένα ποτάμι, και όλα τα ψυχικά και πνευματικά σαν ένα όνειρο, άυλο, η ζωή είναι ένας πόλεμος και η μετά θάνατον φήμη είναι κάτι που θα ξεχαστεί.
- Όλα υπάρχουν για να πεθάνουν.
- Η διάρκεια της ζωής κάποιου δεν έχει σημασία. Της ανθρώπινης ζωής η διάρκεια όσο μια στιγμή, η ουσία της ρευστή, η αίσθησή της θολή, το σώμα -από τη σύστασή του- έτοιμο να σαπίσει, και η ψυχή ένας στρόβιλος, η τύχη άδηλη, η δόξα αβέβαιη. Με δυο λόγια, όλα στο σώμα σαν ένα ποτάμι, όλα της ψυχής σαν όνειρο και σαν άχνη, η ζωή ένας πόλεμος κι ένας ξενιτεμός,η υστεροφημία λησμονιά.
-
Ποιο είναι αυτό που μπορεί να μας δείξει τον δρόμο; Ένα και μόνο: η φιλοσοφία! Κι αυτό σημαίνει να φυλάμε τον θεό μέσα μας καθαρό κι αλώβητο, νικητή πάνω στις ηδονές και τους πόνους, να μην κάνουμε τίποτε στα τυφλά, τίποτε ψεύτικα και προσποιητά, να μην εξαρτιόμαστε από το τι θα πράξει ή τι δεν θα πράξει ο άλλος. Κι ακόμη, να αποδεχόμαστε όσα συμβαίνουν κι όσα μας λαχαίνουν σαν κάτι που έρχεται κάπου από κει απ᾽ όπου έχουμε έλθει και εμείς· και πάνω απ᾽ όλα, να περιμένουμε τον θάνατο με γαλήνια διάθεση, θεωρώντας πως δεν είναι τίποτε άλλο παρά η διάλυση των συστατικών στοιχείων από τα οποία είναι συγκροτημένο κάθε ζωντανό πλάσμα.
- Πέταξε τα όλα, κράτησε μόνο τούτα τα λίγα· και να θυμάσαι ακόμη ότι καθένας ζει μόνο το παρόν -τούτο το ακαριαίο· τα άλλα ή τα έχει ζήσει πια ή είναι στη σφαίρα του άδηλου. Μικρή λοιπόν η ζωή του καθενός, μικρή και η γωνίτσα της γης όπου την ζει· μικρή ακόμη και η διαρκέστερη υστεροφημία: στηρίζεται κι αυτή σε ανθρωπάκια που διαδέχονται το ένα το άλλο και που αύριο κιόλας θα πεθάνουν και δεν γνωρίζουν ούτε τον εαυτό τους, πολύ περισσότερο εκείνον που έχει πεθάνει από καιρό.
- Από νωρίς το πρωί να λες μέσα σου: σήμερα θα συναντηθώ με τον πολυπράγμονα, με τον αχάριστο, με τον αλαζόνα, τον δολερό, τον φθονερό, τον ακοινώνητο. Τους συμβαίνει να είναι έτσι επειδή αγνοούν το αγαθό και το κακό. Εμένα όμως που στοχάστηκα τη φύση του αγαθού και είδα την ομορφιά του. Και τη φύση του κακού και είδα την ασχήμια του. Και τη φύση του ανθρώπου που σφάλλει και είδα ότι είναι συγγενής μου, όχι από το ίδιο αίμα ή σπέρμα αλλά από τον ίδιο Νου, και ότι έχει τη θέση του μέσα στο θείο έργο. Εμένα δεν μπορεί να με βλάψει κανείς από τους παραπάνω , γιατί κανείς τους δεν μπορεί να με εμπλέξει στην αισχρότητα. Επίσης δεν μπορώ να οργίζομαι με ένα συγγενικό μου πρόσωπο και να το μισώ. Γεννηθήκαμε για να συνεργαζόμαστε μεταξύ μας, όπως τα πόδια, τα χέρια, τα βλέφαρα, όπως η πάνω και η κάτω σειρά των δοντιών. Το να κάνουμε αντίπραξη ο ένας στον άλλον είναι παρά φύσιν. Και η αγανάκτηση και η αποστροφή αποτελούν αντίπραξη.
- Ότι και να ναι αυτό που είμαι: λίγες σάρκες, λίγη πνοή και το ηγεμονικόν. Τις σάρκες περιφρόνησέ τες: αίμα βρώμικο, κοκαλάκια και ένα πλέγμα από νεύρα, φλέβες, αρτηρίες. Δες και τι σόι πραματάκι είναι και η πνοή: σκέτος αέρας και πάντα διαφορετικός. Την βγάζεις προς τα έξω και την ξαναρουφάς. Και τρίτο, το ηγεμονικόν. Παράτα τα βιβλία. Μη σε αποσπούν άλλο, δεν σου επιτρέπεται. Σα να ζυγώνει ο θάνατός σου, βάλε με το νου σου πως γέρασες πια: μην αφήνεις άλλο να ναι υποδουλωμένο. Να μην το ορίζουν σαν νευρόσπαστο οι ορμές σου οι ακοινώνητες, να μην αγανακτά με τη μοίρα και με το παρόν, να μην στραβοκοιτάει το μέλλον.
- Ατιμάζεις, ατιμάζεις τον εαυτό σου, ψυχή. Και δεν θα σου μείνει πια καιρός να τον τιμήσεις. Μια στιγμή μονάχα κρατά η ζωή του καθενός, και η δική σου σχεδόν πέρασε κιόλας, και εσύ δεν σέβεσαι τον εαυτό σου, παρά αποθέτεις την καλή σου μοίρα στις ψυχές των άλλων.
- Σου τραβά την προσοχή κάτι που έρχεται απ’έξω; Δίνε στον εαυτό σου την άνεση να μάθει και κάτι καινούργιο και καλό, και μη παρασύρεσαι εδώ και εκεί. Ήδη πρέπει να φυλάγεσαι από κείνο το άλλο είδος περιπλάνησης. Γιατί σαχλαμαρίζουν και με πράξεις όσοι απόκαμαν απ’τη ζωή χωρίς να έχουν βάλει ένα σκοπό στον οποίο να στρέφουν την κάθε ενόρμηση και σκέψη, μια για πάντα.
- Δύσκολα θα δεις κάποιον να δυστυχεί επειδή δεν ξέρει τι γίνεται μες στην ψυχή του άλλου. Όμως εκείνοι που δεν παρακολουθούν της δικής τους της ψυχής τις κινήσεις, δεν μπορεί παρά να δυστυχήσουν.
- Αυτό να αναλογίζεσαι πάντα: ποια είναι η Φύση του παντός και ποια η δική μου φύση, και πώς σχετίζεται η μια με την άλλη και ποιο μέρος ποιου συνόλου είναι η δική μου. Και πως κανείς δεν σ’εμποδίζει να κάνεις και να λες ό,τι είναι σύμφωνο με τη Φύση, της οποίας είσαι μέρος.
- Σαν να πρόκειται τώρα αμέσως να φύγεις από τη ζωή, έτσι να πράττεις κάθε φορά, έτσι να μιλάς έτσι να σκέφτεσαι. Το να εγκαταλείψεις την ανθρωπότητα, αν υπάρχουν θεοί δεν είναι διόλου φοβερό, γιατί οι θεοί δεν πρόκειται να σε ρίξουν στο κακό. Αν πάλι δεν υπάρχουν θεοί ή δεν νοιάζονται για τα ανθρώπινα, τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει για σένα το να ζεις σ’ ένα κόσμο όπου απουσιάζουν οι θεοί και η πρόνοια; Όμως υπάρχουν θεοί και νοιάζονται για τα ανθρώπινα και χάρισαν στον άνθρωπο όλες τις δυνατότητες να αποφεύγει τις πραγματικές συμφορές.
- Ατιμάζει τον εαυτό της η ανθρώπινη ψυχή, πρώτα και κύρια όταν γίνεται ένα απόστημα, κάτι σαν σπυρί πάνω στο σώμα του κόσμου-εφόσον η ευθύνη βαραίνει την ίδια. Βλέπεις, το να δυσανασχετείς με κάτι που συμβαίνει, σημαίνει αποστασία από τη Φύση, στην οποία εμπεριέχονται και των άλλων οι φύσεις. Δεύτερον, ατιμάζει τον εαυτό της όταν αποστρέφεται κάποιον άνθρωπο ή όταν κινείται εναντίον του για να του κάνει κακό. Και τέτοιες είναι οι ψυχές όσων οργίζονται. Τρίτον, ατιμάζεται όταν την καταβάλλει η ηδονή ή ο πόνος. Τέταρτον, όταν υποκρίνεται και κάνει ή λέει κάτι προσποιητά και ψεύτικα. Πέμπτον, όταν οι πράξεις και οι επιθυμίες της δεν κατευθύνονται προς κάποιον σκοπό αλλά γίνονται στην τύχη και είναι ανακόλουθες, τη στιγμή που θα πρέπει ως και το παραμικρό να γίνεται σύμφωνα με την αναγωγή του στον τελικό σκοπό. Και τελικός σκοπός των έλλογων όντων είναι να ακολουθούν τον λόγο και τον νόμο της πιο σεβάσμιας όλων των πόλεων και πολιτειών.
-
Μέσα στο νου του ανθρώπου που έχει συνετιστεί και καθαρθεί δε θα βρεις να πυορροεί τίποτε, καμιά μόλυνση, καμιά κρυφή σαπίλα. Μήτε και θα ναι η ζωή του ανολοκλήρωτη σαν έρθει το μοιραίο-σαν να τανε ηθοποιός, θαρρείς, που φεύγει από την παράσταση προτού τελειώσει το δράμα. Και ακόμη: καμιά δουλοπρέπεια, καμιά επιτήδευση, τίποτε που να τον εξαρτά ή να τον αποκόβει ή να τον καθιστά υπόλογο. Τίποτε κρυμμένο.
- Σώμα, ψυχή, νους. Του σώματος πράγμα είναι οι αισθήσεις. Της ψυχής οι ορμές. Του νου οι ιδέες. Το να αποτυπώνεις παραστάσεις μέσω των αισθήσεων, είναι κάτι που το μπορούν και τα πρόβατα. Το να σε κινούν σαν μαριονέτα οι ορμές, είναι κάτι που το χουν και τα θηρία και οι ερμαφρόδιτοι και ένας Φάλαρις και ένας Νέρωνας. Το να έχεις τον νου σου για οδηγό σε κάποια δήθεν καθήκοντα, το μπορούν ακόμα και οι άθεοι και οι προδότες της πατρίδας και εκείνοι που πίσω από κλειστές πόρτες είναι ικανοί για όλα. Αν λοιπόν οι παραπάνω που ανέφερα μοιράζονται και τις υπόλοιπες ιδιότητες, δεν απομένει παρά το ιδιαίτερο γνώρισμα του καλού ανθρώπου: το ότι αγαπά και αποδέχεται ό,τι του συμβαίνει και όσα του κλώθει η μοίρα. Το ότι δεν μολύνει τον δαίμονα που κατοικεί εντός του, δεν τον ταράζει με ένα πλήθος εντυπώσεων αλλά τον διατηρεί πράο, κόσμιο ακόλουθο του Θεού. Το ότι δεν θα πει τίποτα που να αντίκειται στην αλήθεια, ούτε θα πράξει ενάντια στο δίκαιο. Και αν ακόμη δεν τον πιστεύουν όλοι οι άλλοι, ότι ζει απλά, με σέβας και ευφροσύνη, δεν πρόκειται να θυμώσει με κανέναν τους ούτε θα παρεκτραπεί από τον δρόμο που οδηγεί στον σκοπό της ζωής, όπου πρέπει να φτάσει αγνός, ήρεμος, χαλαρός, αβίαστα εναρμονισμένος με την μοίρα του.
- Δεν βλέπεις πώς οι χειρώνακτες τεχνίτες, ενώ συγχρωτίζονται μέχρις ενός σημείου με τους ανίδεους, εξακολουθούν να τηρούν τις αρχές της τέχνης τους και δεν ανέχονται να ξεκόψουν απ, αυτές; Δεν είναι φοβερό, ο γιατρός κι ο αρχιτέκτονας να σέβονται τη λογική της τέχνης τους περισσότερο απ, ό,τι ο άνθρωπος σέβεται τον ανθρώπινο λόγο, που τον έχει από κοινού με τους θεούς;
- Η Ασία, η Ευρώπη γωνιές του κόσμου, όλα τα πελάγη μια σταγόνα του σύμπαντος. Ο Άθως ένα σβωλαράκι μες στο σύμπαν, η εποχή μας μια στιγμή μες στην αιωνιότητα. Τα πάντα μικρά, ευμετάβλητα, εξαφανίζονται το ένα μέσα στ’ άλλο. Όλα από εκεί έρχονται, από εκείνο το συμπαντικό ηγεμονικόν έχουν πηγάσει – ή είναι επακόλουθά του. Και το ανοιχτό στόμα του λιονταριού και το δηλητήριο και καθετί βλαβερό, όπως τ’ αγκάθια και ο βόρβορος, είναι παράγωγα εκείνων των σπουδαίων και ωραίων. Μη φαντάζεσαι πως δεν έχουν καμιά σχέση μ’ εκείνα που σέβεσαι αναλογίσου ποια είναι η πηγή των πάντων.
- Όποιος είδε τα τωρινά, τα έχει δει όλα όσα έχουν υπάρξει εδώ και μια αιωνιότητα και όσα θα υπάρξουν επ’ άπειρον γιατί όλα είναι του ίδιου γένους και της ίδιας μορφής.
- Συχνά να αναλογίζεσαι τον δεσμό που ενώνει τα πάντα μες στον κόσμο και την αμοιβαία τους σχέση. Βλέπεις, όλα, κατά κάποιο τρόπο, είναι μπλεγμένα και ως εκ τούτου οικεία μεταξύ τους γιατί ακολουθούν το ένα το άλλο με τάξη λόγω της τονικής κίνησης και της σύμπνοιας και της ενότητας της ύλης.
- Να εναρμονίζεσαι με τα πράγματα που σου έλαχαν και ν’ αγαπάς τους ανθρώπους που η μοίρα σ’ έταξε να ζεις κοντά τους – όμως να τους αγαπάς στ’ αλήθεια.
- Κάθε όργανο, εργαλείο, σκεύος που κάνει τη δουλειά για την οποία κατασκευάστηκε, είναι καλό – ωστόσο ο κατασκευαστής είναι απών. Αντίθετα, η δύναμη που κατασκεύασε τα πράγματα που τα συνέχει η Φύση, βρίσκεται μέσα τους και παραμένει εκεί. Θα πρέπει για τούτο και ο σεβασμός σου απέναντί της να είναι μεγαλύτερος, και να θεωρείς ότι αν η διάθεση κι η συμπεριφορά σου συμφωνούν με το θέλημά της, τότε όλα εντός σου θα είναι εναρμονισμένα με τον Λόγο. Άλλωστε με τον ίδιο τρόπο, όλα όσα αποτελούν το σύμπαν είναι σύμφωνα με τον Λόγο.
- Τη γνώμη που έχει ένας αλαζόνας μη την ενστερνίζεσαι κι εσύ, μήτε να κρίνεις όπως θέλει αυτός, μόνο βλέπε τα πράγματα όπως στ’ αλήθεια είναι.
- Πάντα να είσαι προετοιμασμένος για δύο πράγματα: το ένα, να πράξεις μόνο εκείνο που σου υπαγορεύει η βασιλική και νομοθετική λογική του αξιώματός σου προς όφελος των ανθρώπων και το άλλο, να μεταβάλεις άποψη, αν τύχει και βρεθεί κάποιος και σε διορθώσει και σε μετακινήσει από μια αβάσιμη ιδέα σου. Αυτή η μεταστροφή σου όμως να οφείλεται σε μια εύλογη πεποίθηση ότι είναι δίκαιη και ωφέλιμη για το σύνολο κι αυτά που θα προτιμήσεις να είναι τέτοιας λογής κι όχι επειδή σου φάνηκαν ευχάριστα ή δημοφιλή.
-
«’Έχεις λογικό;» «’Εχω.» «Τότε γιατί δεν το χρησιμοποιείς; Αν κάνει τη δουλειά του, τι άλλο θέλεις;»
- Απόκτησες υπόσταση ως ένα μέρος του Ολου. Θα αφανιστείς μέσα σ’ αυτό που σε γέννησε ή μάλλον, μέσω του μετασχηματισμού σου, θα σε ξαναδεχτεί ο σπερματικός του Λόγος.
- Πολλά κομματάκια λιβάνι επάνω στον ίδιο βωμό πρώτα έπεσε το ένα, ύστερα τ’ άλλο, καμία διαφορά.
- Μέσα σε δέκα μέρες θα σε βλέπουν σα θεό αυτοί που τώρα σ’ έχουν για θηρίο ή πίθηκο, αν επιστρέψεις στις θεωρητικές αρχές και στο σεβασμό του Λόγου.
- Μη συμπεριφέρεσαι σαν να πρόκειται να ζήσεις χιλιάδες χρόνια. Το μοιραίο έχει κιόλας γαντζωθεί πάνω σου. ‘Οσο ζεις κι όσο είναι στο χέρι σου, γίνε άνθρωπος καλός.
- Πόση ηρεμία κερδίζει εκείνος που δεν κoιτάζετε τι είπε, τι έκαμε και τι σκέφτηκε ο διπλανός του, αλλά μόνο τι κάνει ο ίδιος ώστε να είναι δίκαιη και ευσεβής η πράξη του ή, καταπώς λέει ο Αγάθων: «Μη στρέφεις το βλέμμα στους σκοτεινούς χαρακτήρες» αλλά τρέχα προς τον στόχο σου χωρίς να παρεκκλίνεις.
- Οποιος έχει κυριευτεί από πάθος για την υστεροφημία του ούτε που φαντάζεται ότι καθένας απ’ όσους θα τον θυμούνται δεν θ’ αργήσει να πεθάνει
- Σ’ αυτόν που θα σε ρωτήσει: «Πού είδες θεούς κι από πού είσαι βέβαιος ότι υπάρχουν και τους δείχνεις τόσο σεβασμό;» Πρώτον, μπορείς να τους δεις και με τα ίδια σου τα μάτια. Δεύτερο, ούτε και την ψυχή μου έχω δει ποτέ κι όμως την σέβομαι. Έτσι λοιπόν και για τους θεούς: από τα σημάδια της δύναμής τους που αντιλαμβάνομαι κάθε τόσο, απόκτησα τη βεβαιότητα ότι υπάρχουν και τους σέβομαι.
- Είναι σωτήριο στη ζωή το να βλέπεις σφαιρικά τι είναι το κάθε πράγμα, το υλικό του μέρος και το αιτιώδες. Και με όλη σου την ψυχή να πράττεις τα δίκαια και να λες την αλήθεια. Τι άλλο μένει παρά να απολαύσεις τη ζωή σου δένοντας το ένα καλό με τ’ άλλο, έτσι που να μην αφήνεις να τα χωρίζει η παραμικρή απόσταση;
- Ένα το φως του ήλιου, έστω κι αν διαθλάται από τοίχους, βουνά και χίλια δυο άλλα. Μία η κοινή υλική ουσία, έστω και αν διαχέεται σε μύρια σώματα με δικές τους ιδιότητες. Μία η ψυχή, έστω και αν διαχέεται σε μυριάδες φύσεις με το ιδιαίτερό της περίγραμμα η καθεμιά. Μία η νοήμων ψυχή, έστω και αν φαίνεται να είναι διαιρεμένη. Από τα όσα ανέφερα, τα άλλα μέρη όπως λόγου χάρη οι πνοές και τα δίχως αίσθηση υλικά αντικείμενα, μπορεί να είναι ακόμη και ξένα μεταξύ τους’ ωστόσο κι εκείνα ακόμη τα συνέχει η ενοποιητική δύναμη κι η μεταξύ τους έλξη που τα κρατά στο ίδιο μέρος. Όμως η διάνοια τείνει χαρακτηριστικά προς τις ομογενείς της δυνάμεις, συνενώνεται μ’ αυτές και έτσι δεν διαθλάται το αίσθημα της κοινωνικότητας.
-
Τι γυρεύεις; Να συνεχιστεί η ζωή σου; Να έχεις, λοιπόν, αίσθηση; Παρορμήσεις; Να μεγαλώνεις; Να σταματήσεις να μεγαλώνεις; Να χρησιμοποιείς την ομιλία; Να σκέφτεσαι; Τι από όλα αυτά σου φαίνεται πως αξίζει να το ποθείς; Αν, πάλι, είναι ευκαταφρόνητα, προχώρα σ’ αυτό που απομένει: ακολούθησε τον Λόγο.
- Οποιος δεν ξέρει τι είναι κόσμος, δεν ξέρει πού βρίσκεται. ‘0ποιος δεν ξέρει για ποιο σκοπό έγινε ο κόσμος δεν ξέρει ούτε ποιος είναι ούτε τι σημαίνει κόσμος. ‘Ενα από αυτά να του διαφεύγει, δεν θα μπορεί καν να πει για ποιο σκοπό υπάρχει ο ίδιος. Πώς σου φαίνεται λοιπόν αυτός που αποφεύγει ή που επιζητά τα χειροκροτήματα ανθρώπων που δεν έχουν ιδέα μήτε πού βρίσκονται μήτε ποιοι είναι;
- Θέλεις να σε παινεύει κάποιος που καταριέται τον εαυτό του τρεις φορές την ώρα; Θέλεις να αρέσεις σ’ έναν άνθρωπο που ο ίδιος δεν αρέσει στον εαυτό του; Μπορεί να αρέσει στον εαυτό του όποιος μετανιώνει σχεδόν για όλα όσα κάνει;
- Μη συντονίζεις μόνο την ανάσα σου με τον αέρα που σε περιβάλλει, μα και τη διάνοιά σου με τον Νου που εμπεριέχει τα πάντα. Πολύ περισσότερο από τον αέρα, η νοερή δύναμη έχει διαχυθεί και βρίσκεται παντού διαθέσιμη για όποιον έχει τη βούληση να την τραβήξει μέσα του, όπως ο αέρας είναι διαθέσιμος για όποιον μπορεί να αναπνεύσει.
- Η κακία γενικά δεν βλάπτει την κοσμική ευταξία όσο για την επιμέρους κακία μεταξύ ανθρώπων, δεν βλάπτει παρά μόνο εκείνον που έχει την δυνατότητα να απαλλαγεί από αυτήν αμέσως μόλις το θελήσει.
- Για τη δική μου ελεύθερη βούληση, η βούληση του πλησίον είναι ένα άδιάφορον, όπως και η πνοή και το σαρκίο του. Γιατί, όσο κι αν είμαστε καμωμένοι ο ένας για τον άλλο, του καθενός το ήγεμονικόν έχει την δική του κυριότητα, αλλιώς η κακία του πλησίον μου θα ήταν και δικό μου κακό, πράγμα που δεν το ‘χει αποφασίσει ο θεός, για να μην εξαρτάται από κάποιον άλλο η δική μου δυστυχία.
- Πόσο σκληρό, το να μην επιτρέπεις στους ανθρώπους να επιδιώκουν αυτά που τους φαίνονται ταιριαστά και συμφέροντα! Κι όμως, κατά κάποιο τρόπο δεν τους το επιτρέπεις, όταν σε πιάνει αγανάκτηση για τα σφάλματά τους, αφού σε κάθε περίπτωση οι άνθρωποι κατευθύνονται προς ό,τι οι ίδιοι θεωρούν ταιριαστό και συμφέρον. “Μα δεν είναι έτσι τα πράγματα!” Τότε λοιπόν δίδαξέ τους, δείξε τους πώς έχει το πράγμα και μην αγανακτείς.
- Οταν το σώμα σου δεν το ’χει κουράσει η ζωή, είναι ντροπή να έχει κιόλας αποκάμει η ψυχή σου.
- Κοίταξε μη παραγίνεις καίσαρας, μην εμποτιστείς μ’ αυτό το πνεύμα’ γιατί μπορεί να το πάθεις. Κράτησε λοιπόν τον εαυτό σου απλό, καλόψυχο, ακέραιο, σεμνό, απροσποίητο, φιλοδίκαιο, θεοσεβή, καλοπροαίρετο, στοργικό, ακλόνητο στα καθήκοντά του. Προσπάθα να μείνεις ο ίδιος: τέτοιος όπως σε διαμόρφωσε η φιλοσοφία. Σέβου τους θεούς, σώζε τους ανθρώπους. Η ζωή είναι μικρή – και να ποιος είναι ο μοναδικός καρπός της επίγειας ζωής: καθαρότητα της ψυχής και πράξεις για το καλό της κοινωνίας. Σε όλα να είσαι μαθητής του Αντωνίνου να ’χεις τη σταθερότητά του στις πράξεις που υπαγορεύονται από τον ορθό λόγο και την ισορροπία του σε όλες τις περιστάσεις, την ευλάβεια, τη γλυκύτητα του προσώπου του, το μειλίχιο χαρακτήρα, την έλλειψη ματαιοδοξίας, την προθυμία του να καταλαβαίνει τα πράγματα. Σκέψου πως εκείνος δεν προσπερνούσε τίποτα αν πρώτα δεν το μελετούσε και δεν το καταλάβαινε καλά πως ανεχόταν όλους εκείνους που άδικα τον κατηγορούσαν, χωρίς ν’ ανταποδίδει τις κατηγορίες.
- Μια ανάπαυση είναι ο θάνατος, από τις εντυπώσεις των αισθήσεων, από τις ορμές που σε κινούν σαν μαριονέτα, από τη διαδρομή που διατρέχει ο νους κι από την υπηρεσία που προσφέρεις στη σάρκα.
**************
Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος Αύγουστος (πολλές φορές επονομαζόμενος και “Σοφός”, 26 Απριλίου, 121 – 17 Μαρτίου, 180) ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 161 μέχρι τον θάνατο του, το 180. Ήταν ο τελευταίος από τους τελευταίους πέντε καλούς Αυτοκράτορες (Νέρβας, Τραϊανός, Αδριανός, Αντωνίνος, Μάρκος Αυρήλιος) και θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς στωικούς φιλοσόφους. Η βασιλεία του χαρακτηρίζεται από πολέμους στην Ασία απέναντι στην επανακάμπτουσα Παρθική Αυτοκρατορία και με τις γερμανικές φυλές στη Γαλατία και τον Δούναβη, ενώ σημειώθηκε και μία στάση εναντίον του, στην Ανατολή, από τον Αβίδιο Κάσσιο, η οποία απέτυχε. Ενώ ήταν στις εκστρατείες μεταξύ του 170 και του 180, ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε “Τα Εις Εαυτόν” στα ελληνικά ως πηγή για τη βελτίωση του χαρακτήρα και του πνεύματός του.
Αναζήτησε το βιβλίο “Τα εις εαυτόν, Μάρκος Αυρήλιος” Εκδόσεις Θύραθεν