ΟΡΕΙΝΟΣ

Η «εχθροπαθής χαρά» του Λ.-Φ. Σελίν

Παρίσι, 12 Ιουνίου 2019. Ακολουθώντας τα ίχνη του Σελίν ανέβηκα το πρωί στη Μονμάρτη, εκεί που έζησε τα πιο δημιουργικά χρόνια της ζωής του. Πρώτα στην οδό Λεπίκ 98, όπου εγκαταστάθηκε το 1929 μαζί με την αμερικανίδα χορεύτρια Ελίζαμπεθ Κρέιγκ (Elisabeth Craig), τον μεγάλο του έρωτα (είχε ανέκαθεν ιδιαίτερη αδυναμία στις χορεύτριες). Μάταια θ’ αναζητήσει κανείς μια αναμνηστική πλάκα που να θυμίζει το πέρασμά του. Απόν από τη συλλογική μνήμη της πόλης και της γειτονιάς που αγάπησε. Πώς όμως να μνημονεύσεις τον Αντίχριστο της λογοτεχνίας; Εξακολουθεί να είναι μέχρι σήμερα αποδιοπομπαίος τράγος. Κι όμως, σ’ αυτό το σπίτι γράφτηκαν δύο από τα συγκλονιστικότερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα: Το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας και Ο θάνατος σε δόσεις.

Η Ελίζαμπεθ, λίγο καιρό πριν πεθάνει, στα τέλη της δεκαετίας του ’80, περιέγραψε σε συνέντευξή της τον τρόπο που έγραφε ο Σελίν: «Κλεινόταν στο δωμάτιό του και μου έλεγε “βγες αν θες, πήγαινε μ’ όποιον θες, κάνε ό,τι θες”. Όταν επέστρεφα αντίκριζα έναν άλλον άνθρωπο, κάθιδρο, με αλλοιωμένα τα χαρακτηριστικά του προσώπου. Τα χειρόγραφά του ήταν κρεμασμένα με μανταλάκια πάνω σε σχοινιά που τοποθετούσε στους τοίχους». Τρόπος γένεσης, κι αυτός, της μεγάλης λογοτεχνίας.

Καμιά πενηνταριά μέτρα πιο πάνω, στην οδό Ζιραρντόν 4, πέρασε τα χρόνια της Κατοχής. Εγκατέλειψε κακήν κακώς αυτό το διαμέρισμα τον Ιούνιο του 1944, ακολουθώντας την κυβέρνηση του Βισύ στον περίφημο πύργο του Ζιγκμαρίγκεν. Άφησε πίσω του πολλά χειρόγραφα, τα οποία χάθηκαν μετά τη λεηλασία που υπέστη ο χώρος κατά την απελευθέρωση. Ο Σελίν δεν έπαψε ποτέ να διαμαρτύρεται έντονα γι’ αυτό, εκτοξεύοντας κατηγορίες προς όλες τις κατευθύνσεις. Όλοι μιλούσαν για φαντασιώσεις ενός συγγραφέα ο οποίος έπασχε από σύνδρομο καταδίωξης. Ωστόσο δικαιώθηκε, αφού πολλά απ’ αυτά τα χειρόγραφα επανεμφανίστηκαν μυστηριωδώς το 2020, αποτελώντας το λογοτεχνικό γεγονός της χρονιάς.

Έμπλεος συναισθημάτων χαράς και ευφορίας, λες κι είχα συναντήσει τον Σελίν αυτοπροσώπως, κατηφόρισα από τη Μονμάρτη και κατευθύνθηκα στα νοτιοδυτικά προάστια του Παρισιού, στο Μεντόν (Meudon), κοντά στις όχθες του Σηκουάνα. Εκεί, σε μια διώροφη επαυλή της οδού ντε Γκαρντ 25, ο Σελίν πέρασε τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του μετά την επιστροφή από την αυτοεξορία του στη Δανία. Στο ισόγειο δεχόταν τους λιγοστούς ασθενείς του –ήταν γιατρός– δύο φορές τη βδομάδα, συχνά χωρίς αμοιβή. Τις περισσότερες ώρες έγραφε με συντροφιά τρία σκυλιά, αναρίθμητα γατιά, έναν σκαντζόχοιρο κι έναν παπαγάλο – ίδιον των μισάνθρωπων η φιλοζωία! Η σύζυγός του, Λουσέτ Αλμανσόρ (Lucette Almanzor), παρέδιδε μαθήματα κλασικού χορού στον πάνω όροφο (πάντα χορεύτριες στο πλευρό του Σελίν).

Φτάνοντας, βρήκα την αυλόθυρα ανοιχτή. Τη διάβηκα διστακτικά και πλησίασα στο σπίτι. Ο χώρος οικείος, από πολλές φωτογραφίες που είχα δει στο παρελθόν. Με τρεμάμενο χέρι χτύπησα το κουδούνι. Εμφανίστηκε μια γυναίκα που φρόντιζε την υπέργηρη Λουσέτ, 107 ετών τότε. Συστήθηκα τραυλίζοντας και την παρακάλεσα να μου επιτρέψει, αν ήταν δυνατόν, να επισκεφτώ τους εσωτερικούς χώρους. Εντελώς αρνητική αρχικά, μου είπε ότι αυτό απαγορευόταν. Μου εξήγησε επίσης ότι η κυρία Ντετούς (Destouches ήταν το πραγματικό επώνυμο του Σελίν) ήταν σε άσχημη κατάσταση και δεν επικοινωνούσε με το περιβάλλον. Τελικά, διακρίνοντας την έκδηλη απογοήτευσή μου, συγκάτενευσε υπό τον όρο ότι θα ρίξω μια κλεφτή ματιά και θα φύγω. Μισάνοιξε την πόρτα και τότε την αντίκρισα καθισμένη σε αναπηρικό καροτσάκι, μ’ ένα αθώο χαμόγελο στο καταρρακωμένο πρόσωπο. Προσπάθησα να διακρίνω στα απλανή βλέμμα της ίχνη από τον περιπετειώδη βίο στο πλευρό του Δαίμονα. Ένα στιγμιαίο σπινθηροβόλημα ήταν μάλλον προϊόν της δικής μου φαντασίας. Συνάντηση χωρίς συνομιλία, που προκάλεσε ωστόσο ισχυρά ρίγη συγκίνησης.

Κατόπιν, επιβεβλημένη επίσκεψη στο κοιμητήριο του Μεντόν. Πάνω στη λιτή γρανιτένια ταφόπλακα η Λουσέτ φρόντισε να χαραχτεί και το δικό της όνομα: Lucie Destouches, née Almansor, 1912–2019. – δεν πίστεψε η καημένη πως θα κατάφερνε να διαβεί το κατώφλι του 21ου αιώνα. Πέθανε τέσσερις μήνες αργότερα, στις 8 Νοεμβρίου 2019.

Η χαρά και η ευφορία που με διακατείχαν το πρωί στη Μονμάρτη είχαν μετατραπεί σε χαρμολύπη. Αναρωτήθηκα αν ο Σελίν, που η ζωή του όλη ήταν θάνατος σε δόσεις, είχε νιώσει το αίσθημα της χαράς. Στα γραπτά του, κυρίως στα απεχθή αντισημιτικά λιβελογραφήματα, το μίσος ξεχειλίζει. Μισάνθρωπος, μισούσε και τη λογοτεχνία, ακόμη και τους ίδιους τους αναγνώστες. «Μου λείπουν ακόμα κάμποσες έχθρες, είμαι σίγουρος πως υπάρχουν», είναι η εναρκτήρια φράση του Mea Culpa, βιβλίου στο οποίο περιγράφει τις εντυπώσεις του από ένα ταξίδι στην ΕΣΣΔ. Ανακάλυψα αργότερα σ’ ένα γραπτό του την ομολογία πως η μόνη χαρά που ένιωθε ήταν η «εχθροπαθής χαρά». Σε μας παραμένει η ανεξίτηλη χαρά της ανάγνωσης.

Ο Αντώνης Καραβασίλης (Λιβαδειά, 1958) είναι εθνολόγος και μεταφραστής. Έχει μεταφράσει έργα των R. Debray, P. Modiano, F.-R. de Chateaubriand, J. Kristeva, H. de Balzac, E. Cioran, E. Ionesco κ.

“Ο μεγαλύτερός μου φόβος είναι μήπως δεν πεθάνω όρθια
Ο θάνατος δεν με τρομάζει. Όπως είπε κάποτε ο Επίκουρος: «Ο θάνατος δεν θα πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών, και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν υπάρχουμε». Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, όταν τον ρώτησαν περί θρησκείας, απάντησε: «Δεν πιστεύω στον Θεό, αλλά τον φοβάμαι». Εγώ πιστεύω σε έναν κουφό Χριστό και σε μια Παναγία αφηρημένη”.

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
Η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων του Πανεπιστημίου της Σορβόννης αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που είχε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο.

Ιδέες!

Τι ανακαλύπτεις ψάχνοντας … Το μυθιστόρημα της Γαλαξιδιώτισσας Εύας Βλάμη με τίτλο «ο σκελετόβραχος», μάλιστα το βιβλίο φέρει την υπογραφή του Νίκου Κούνδουρου (μάλλον θα ήταν ο κάτοχος) όπως φαίνεται στην φωτογραφία .

Εύα Βλάμη – Σκελετόβραχος

Με τον Σκελετόβραχο η Εύα Βλάμη μας μεταφέρει σε μια εποχή καμπής για την ελληνική ναυτοσύνη. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας καπετάνιος, γέννημα της ιστιοφόρου παράδοσης, που αρνείται να δεχθεί πως η μηχανή εκτόπισε το πανί. Το παράτολμο ταξίδι του δεν είναι μόνο πράξη περηφάνιας, αλλά και μια ύστατη προσπάθεια να υπερασπιστεί τον κόσμο που χάνεται.

Η συγγραφέας αξιοποιεί γλαφυρή δημοτική, πλούσια σε θαλασσινές εικόνες, και μετατρέπει τη θάλασσα σε πρωταγωνιστή. Ο καπετάνιος γίνεται σύμβολο της σύγκρουσης παλιού και νέου, ενώ ο «σκελετόβραχος» του τίτλου λειτουργεί ως αλληγορία για τη μοίρα που θρυμματίζει τα όνειρα.

Πέρα από την προσωπική ιστορία, η Βλάμη φωτίζει μια ιστορική πραγματικότητα: το Γαλαξείδι, άλλοτε ναυτική πρωτεύουσα των ιστιοφόρων, δεν μπόρεσε να ακολουθήσει τη νέα εποχή της μηχανής και οδηγήθηκε σε παρακμή. Έτσι, το μυθιστόρημα αποκτά διπλή διάσταση – λογοτεχνική και ιστορική.

Ο Σκελετόβραχος δεν είναι απλώς ένα ναυτικό ανάγνωσμα. Είναι ένας ύμνος στη θάλασσα, ένας αποχαιρετισμός σε μιαν εποχή που σβήνει και μια στοχαστική υπενθύμιση της αιώνιας αναμέτρησης του ανθρώπου με την πρόοδο και τον χρόνο.

Η Σχολή με την επωνυμία «Ο Κόσμος» ιδρύθηκε από τον Νίκο Σούκο στο Λονδίνο το 1993 και μετονομάστηκε το 1998 σε Οικουμενική Σχολή Ελεύθερου Λόγου (ΟΣΕΛ)

Η αίσθηση που αναδύεται σήμερα από τον κόσμο γύρω μας είναι η έλλειψη κανονικότητας. Οι λαοί πλήττονται, άλλοι από πολέμους διεκδίκησης κυριαρχίας των αρχηγών τους και άλλοι από τις άθλιες οικονομικές συνθήκες που επικρατούν, αλλά και από την ανικανότητα των κυβερνώντων. Η πολιτική στην ηθοποιό της έννοια απαξιώνεται, οι αρχές, οι αξίες και τα ιδεώδη παραγράφονται, και οι κοινωνίες βαδίζουν πλέον με το ChatGPT και… ό,τι ήθελε προκύψει!

Ενάντια, λοιπόν, στη θλιβερή αυτή πραγματικότητα, πιστεύω ότι αξίζει να αναφερθώ σε ένα όραμα, όραμα παγκόσμιο ενός έλληνα καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Νορθίστερν της Βοστώνης, του Νίκου Σούκου, από τους Πενταγιούς της ορεινής Δωρίδας. Ο καθηγητής έχει ιδρύσει εργαστήριο εφαρμοσμένης μοριακής Φωτοϊατρικής, και οι έρευνές του έχουν βραβευθεί από Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των Η.Π.Α. Οραματίστηκε, λοιπόν, ο ίδιος τη λειτουργία ενός ορμητηρίου σκέψεων, ιδεών, ιδανικών και αξιών στην υπηρεσία του Παγκόσμιου Ανθρώπου.

Είναι πραγματικά σημαντικό το γεγονός ότι ένας διεθνούς κύρους οραματιστής καθηγητής τιμά με την ίδρυση μιας Οικουμενικής Σχολής Ελεύθερου Λόγου, την γενέτειρά του, τους Πενταγιούς.

Η Σχολή αυτή με την επωνυμία «Ο Κόσμος» ιδρύθηκε από τον Νίκο Σούκο στο Λονδίνο το 1993 και μετονομάστηκε το 1998 σε Οικουμενική Σχολή Ελεύθερου Λόγου (ΟΣΕΛ). Ο όρος «λόγος» χρησιμοποιήθηκε από τον Ηράκλειτο, για να δηλώσει τη λογική αρχή που κυβερνάει τον κόσμο, και σήμερα έχει εκλείψει!

Η ΟΣΕΛ φιλοξενείται στον πρώτο όροφο του κληροδοτήματος Αλεξάνδρου Παπούλια στο χωριό καταγωγής του ιδρυτή της, τους Πενταγιούς (ή Πενταγιού), που βρίσκονται στην επαρχία Δωρίδας του νομού Φωκίδας, δύο ώρες από τους Δελφούς.

Οι δραστηριότητες της ΟΣΕΛ είναι, πράγματι εντυπωσιακές. Από το 2023 λειτουργεί εκεί θερινό τμήμα με την ονομασία Βαρδουσιακή Σχολή Επιστήμης και Φιλοσοφίας, απέναντι από τα Βαρδούσια Ορη. Δίνονται, εξάλλου, υποτροφίες σε μαθητές Λυκείου για παρακολούθηση θερινών μαθημάτων με επιστημονικά θέματα Φιλοσοφίας, Κοινωνιολογίας, Τεχνολογίας. Δίνεται έτσι η μοναδική ευκαιρία στους μαθητές να αποκτήσουν τη συνολική αντίληψη της πραγματικότητας που βιώνουν και όχι ενός κόσμου που δεν υπάρχει. Ετσι θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν και τις προκλήσεις στην προσωπική και επαγγελματική τους ζωή.

Το 2024 έγιναν μορφωτικές εκδηλώσεις στη μνήμη του εμβληματικού μεταρρυθμιστή της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, του καθηγητή Ψυχιατρικής Παναγιώτη Σακελλαρόπουλου (1926 – 2018) από το Χρισσό Φωκίδας. Πολυσχιδής προσωπικότητα, που στάθηκε σε όλη του τη ζωή απέναντι στις διάφορες μορφές πίεσης των ανθρώπων. Στα χρόνια της δικτατορίας στρατεύθηκε σε αντιστασιακή οργάνωση και κατά την περίοδο εξέγερσης του Πολυτεχνείου στάθηκε ως γιατρός στο πλευρό των φοιτητών. Αφοσιώθηκε στην Κοινωνική Ψυχιατρική και στη Φωκίδα ξεκίνησε μια ψυχιατρική μεταρρύθμιση με την δημιουργία κινητής μονάδας, που περιέθαλπε στα σπίτια τους, όσους είχαν ανάγκη.

Ιδρυσε, εξάλλου, και Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής, η οποία εξακολουθεί να λειτουργεί υπό την προεδρία της συζύγου του, δρ. Αθηνάς Φραγκούλη – Σακελλαροπούλου. Δυστυχώς, η σημερινή κυβέρνηση προσπαθεί με νομοσχέδιο για την ψυχική υγεία να υποβαθμίσει την Κοινωνική Ψυχιατρική. Αυτό θα είναι μεγάλο σφάλμα, και η ΟΣΕΛ θα στηρίξει δυναμικά κάθε προσπάθεια προς αποτροπή αυτής της απαράδεκτης υποβάθμισης.

Ευτύχημα, πράγματι, θα ήταν να λειτουργούσαν τέτοιες σχολές σε όλες τις περιοχές της πατρίδας μας. Ουτοπικές, θα πείτε, τέτοιες σκέψεις για την εποχή μας! Και όμως, το όραμα του καθηγητή Ν. Σούκου έγινε πραγματικότητα, και η θέληση το έκανε να καρποφορήσει.

*Η κυρία Στέλλα Πριόβολου είναι ομότιμη καθηγήτρια, πρόεδρος Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών ΕΚΠΑ, έφορος Σχολών Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός