Άρθρα

Δημοσιεύτηκε στισ
 άρθρο του περιοδικού Εκόνομιστ
Ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απάντησε στην απόπειρα πραξικοπήματος το περασμένο καλοκαίρι με την απομάκρυνση ή τη διαθεσιμότητα 160.000 δημόσιων υπαλλήλων και τη σύλληψη 60.000 άλλων. Αλλά η πιο πρόσφατη εκκαθάρισή του έχει έναν πιο αφηρημένο στόχο: θέλει να απαλλάξει τους Τούρκους από απεχθείς δάνειες δυτικές λέξεις.
Η Τουρκία αντιμετωπίζει θανάσιμη απειλή από ξένες «επιτηδευμένες συμπεριφορές», δήλωσε ο κ. Ερντογάν στις 23 Μαΐου. «Από πού αρχίζουν οι επιθέσεις ενάντια σε κουλτούρες και πολιτισμούς; Από τη γλώσσα».
Ο κ. Ερντογάν ξεκίνησε διατάσσοντας να απομακρυνθεί η λέξη «αρένα» από αθλητικές εγκαταστάσεις σε ολόκληρη τη χώρα επειδή του θύμιζε, λέει, την ακολασία των αρχαίων Ρωμαίων. Οι μεγαλύτερες ομάδες της Τουρκίας συμμορφώθηκαν εν μιά νυκτί. Το «Vodafone Arena», έδρα της Μπεσίκτας, ξύπνησε ως «Vodafone Stadyumu». [Αυτό φαίνεται ανακριβές] Και οι επικριτές αναρωτήθηκαν τι είχε κερδίσει η τουρκική γλώσσα αντικαθιστώντας λέξη ξένης προέλευσης με μιαν άλλη.
Όπως και άλλες γλώσσες, η τουρκική προσπάθησε να ελέγξει την επέλαση δυτικών λέξεων. Μερικές, όπως οι «sovmen» (σόουμεν) και το «atasman» (συνημμένο), κάνουν τους θιασώτες της καθαρότητας να βγάζουν σπυράκια. Άλλες όμως είναι απαραίτητες. Το πρώτο μεγάλο κύμα δυτικών ουσιαστικών έφτασε τον 19ο αιώνα, συνοδευόμενο από ευρωπαϊκά εμπορεύματα, μόδες και στρατιωτικούς συμβούλους. Οι δανεισμένες από τα γαλλικά λέξεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 5% του τουρκικού λεξιλογίου. Ένας ταξιδιώτης για δουλειές στην Κωνσταντινούπολη μπορεί να επισκεφθεί το «kuafor» για ένα κούρεμα πριν από ένα «randevu» με έναν πελάτη, να επιβιβαστεί σε ένα «vapur» (ατμόπλοιο) για να γλιτώσει το απογευματινό «trafik» και να τελειώσει την ημέρα χαλαρώνοντας σε μια «sezlong» στην «teras» του ξενοδοχείου.
Η μητέρα όλων των εκκαθαρίσεων του τουρκικού λεξιλογίου ήταν η γλωσσική επανάσταση της δεκαετίας του 1930, που θεσπίστηκε από τον ιδρυτή της Τουρκικής Δημοκρατίας, τον Κεμάλ Ατατούρκ. Στο πλαίσιο της προσπάθειάς του να αναπροσανατολίσει την Τουρκία μακριά από τη Μέση Ανατολή, ο Ατατούρκ παράτησε το περσο-αραβικό αλφάβητο για το λατινικό και  εξοβέλισε χιλιάδες λέξεις με αραβικές ή περσικές ρίζες. Τα στελέχη του νεοσυσταθέντος Ινστιτούτου Τουρκικής Γλώσσας (TDK) αναζήτησαν αντικαταστάτες όρους στις τουρκικές γλώσσες . Και όταν δεν έβρισκαν τίποτα, εφεύρισκαν νέους όρους ή επινοούσαν ευφάνταστες ετυμολογίες που ανακάλυπταν υποτιθέμενες τουρκικές καταβολές σε δάνειες λέξεις. [Παράδειγμα νέας λέξης είναι το okul, σχολείο, που αντικατέστησε το οθωμανικό mektep. Η νέα λέξη βασίστηκε σε κάποια παλαιοτουρκική ρίζα, είχε όμως και το πλεονέκτημα ότι θύμιζε το γαλλ. école, εκόλ].
Δεδομένου ότι μεγάλο μέρος του αφηρημένου λεξιλογίου προερχόταν από τα αραβικά και τα περσικά, έτσι δημιουργήθηκε ουσιαστικά μια νέα γλώσσα.  Από τη μια γενιά στην άλλη, η πολιτιστική ιστορία της χώρας διακόπηκε. Ο κ. Ερντογάν φαίνεται να θέλει να γυρίσει το ρολόι πίσω, σε συνδυασμό με αυτοκρατορική νοσταλγία και δυσαρέσκεια προς τη Δύση. Το 2014 πρότεινε να εισαχθούν στα γυμνάσια υποχρεωτικά μαθήματα στα οθωμανικά, τα οποία σήμερα είναι οικεία μόνο σε γλωσσολόγους, ιστορικούς και κληρικούς. Το σχέδιο μπήκε στο ράφι εξαιτίας της λαϊκής αντίδρασης.
Η επίθεση εναντίον των δάνειων δυτικών λέξεων πιθανότατα θα έχει παρόμοια μοίρα. Σε μια συνέντευξη, ο επικεφαλής του TDK, Μουσταφά Κατζαλίν, διευκρίνισε ότι το μέτρο αφορά μόνο «αλλόκοτες» ξένες λέξεις, ακατανόητες στους περισσότερους Τούρκους. Τα όρια έγιναν σαφή στην ομιλία του Ερντογάν στις 23 Μαΐου, στην οποία ο Τούρκος πρόεδρος κατάγγειλε τις δάνειες λέξεις χρησιμοποιώντας μια… δάνεια λέξη. Δεν ήταν, είπε, «sik» (από γαλλ. chic). Πολλοί Τούρκοι, χωρίς αμφιβολία, θεωρούν την όλη ιστορία «μπος» -από το τουρκικό «boş», σαχλαμάρα.
Δημοσιεύτηκε στισ

Πάρνηθα 2007-2017: Το μέλλον της Πάρνηθας

WWF

Σάββατο, 24 Ιούνιος 2017 «Οι άνθρωποι θέλουμε να δούμε αποτέλεσμα μέσα σε λίγα χρόνια. Η φύση όμως δεν βιάζεται».Δέκα χρόνια μετά την καταστροφική πυρκαγιά, ήδη η Πάρνηθα αναρρώνει και βρίσκει νέες ισορροπίες. Οι άνθρωποι που δουλεύουν και παλεύουν για την προστασία της βλέπουν ένα ζωντανό οικοσύστημα που ‘δοκιμάζει’ και ‘βρίσκει’ λύσεις. Στην ανάκαμψη αυτή, η ανθρώπινη βοήθεια έχει παίξει σημαντικό ρόλο. © Α. Κανδαράκης / WWFΜε τη βοήθεια του ανθρώπου, το οικοσύστημα της Πάρνηθας βρίσκει νέες ισορροπίες.Όμως η αναδάσωση και οι άλλες προσπάθειες για να στηρίξουμε την ανάκαμψη του οικοσυστήματος δεν είναι η μόνη δουλειά που πρέπει να γίνει για την Πάρνηθα σήμερα. Άλλο τόσο σημαντικό είναι να προετοιμαστούμε για το μέλλον και τις νέες προκλήσεις που θα έρθουν.Ο μηχανισμός δασοπροστασίας της Πάρνηθας, τόσο ο κρατικός, όσο και ο εθελοντικός, έχει προχωρήσει από τον καιρό της μεγάλης πυρκαγιάς. Αρκετά μαθήματα, ειδικά όσον αφορά τον συντονισμό των δυνάμεων και την προετοιμασία για μια απειλή που τελικά δεν ήταν απίθανο να έρθει, έχουν οδηγήσει σε καλύτερη προετοιμασία.Όμως οι ενδείξεις είναι ότι η νέα πρόκληση, όταν έρθει, μπορεί να είναι μεγαλύτερη από πριν. Ο παράγοντας που αλλάζει τα δεδομένα, είναι η κλιματική αλλαγή. Ήδη, τα σημάδια της είναι εμφανή στον ορεινό όγκο της Πάρνηθας. Βλέπουμε τη χαλέπιο πεύκη να αγγίζει υψόμετρα που παλιότερα, λόγω του ψύχους, δεν άγγιζε. Για την αναγέννηση του ελατοδάσους αυτό είναι καλό νέο, γιατί η χαλέπιος πεύκη μπορεί να προσφέρει την απαραίτητη σκιά, ως «προδάσος», για να μεγαλώσουν τα μικρά έλατα. Όμως, συνολικά, η κλιματική αλλαγή παρουσιάζει τεράστιες προκλήσεις.© Α. Κανδαράκης / WWFH κλιματική αλλαγή αποτελεί μεγάλη πρόκληση για όλα τα δάση της Ελλάδας και της Μεσογείου συνολικά.
Μια τελευταία επιστημονική έρευνα βρίσκει ότι η Μεσόγειος απειλείται με αύξηση των ακραίων πυρκαγιών κατά 20 με 50% τις επόμενες δεκαετίες ενώ αντίστοιχες μελέτες δείχνουν αύξηση στις ημέρες υψηλής επικινδυνότητας. Η πρόκληση βέβαια δεν αφορά μόνο την Πάρνηθα, αλλά και όλα τα δάση της χώρας. Για να προετοιμαστούμε για τον κίνδυνο αυτό, χρειάζεται να αλλάξει η νοοτροπία στη διαχείριση των δασών μας και να πάρουμε μέτρα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Χρειάζεται να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη των πυρκαγιών και όχι μόνο στον μηχανισμό καταστολής, που πέρα από τρομερά κοστοβόρος, είναι συνήθως ανήμπορος να καταστείλει μια μεγαπυρκαγιά. 
Η μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη σημαίνει και μεγαλύτερο ενεργό ρόλο για τους πολίτες στην προστασία των δασών μας.Τα καλά νέα είναι ότι το μέλλον της Πάρνηθας είναι και στα δικά μας χέρια. Ως άνθρωποι που αγαπήσαμε το βουνό, που δεν το εγκαταλείψαμε στη μεγάλη καταστροφή του, που το νιώθουμε σαν δικό μας σπίτι, μπορούμε να παίξουμε καθοριστικό ρόλο στην προστασία του. Είναι δική μας επιλογή να συμμετάσχουμε ενεργά σε μια εθελοντική ομάδα δασοπυρόσβεσης, ή απλά ως επισκέπτες, να τηρούμε τους κανόνες του Δρυμού και να αναφέρουμε τα κακώς κείμενα στις αρμόδιες αρχές. Αυτή η στάση από μέρους μας είναι απαραίτητο λιθαράκι ώστε αυτό το «σπίτι» να μπορέσει να συνεχίσει να μας φιλοξενεί και να μας στηρίζει όλους.

Δημοσιεύτηκε στισ

ΥΝΊΟΥ 2017

Ιχθυοτρόφος Κηφισός

ΙΧΘΥΟΤΡΟΦΟΣ ΚΗΦΙΣΟΣ
Του Παναγιώτη Δημάκη, υπεύθυνου Ιστορικού 
Αρχείου Αμφικλείας-Ελατείας
Φωτο 1. Τα διάφανα νερά* του Κηφισού στο Μοδιάτικο Γεφύρι την άνοιξη του 2012
*Τα διάφανα νερά του Κηφισού υμνήθηκαν στα ομηρικά έπη (Πλουτ. Βιος Θησέα – Παυσανίας ΙΧ37)
Ο Φωκικός Κηφισός, ( φωτ.1 ) πηγάζει από τήν περιοχή τής Λιλαίας, διατρέχει τήν κοιλάδα τών Φωκέων και τα Ελατικά πεδία, και, εισέρχεται στήν Βοιωτία, μέσω τών στενών τών Παραποταμίων, μετά δε, περί το Aκραίφνιο, καταλήγει στις λεγόμενες Καταβόθρες και με υπόγεια διαδρομή εκβάλει στον Ευβοϊκό, στις Λάρμες (Λάρυμνα) φωτο 3 και τα Σκροπονέρια. Στην μακρά του διαδρομή, ο Κηφισός εμπλουτίζει το υδάτινο φορτίο του, δεχόμενος τα νερά, από πλήθος ποταμίσκων, ρυακιών, ρεμάτων, από τον Καλλίδρομο και Παρνασσό (Από αυτά αναφέρουμε μόνο όσα δεν έχουν καταγραφή, για λόγους οικονομίας χώρου). Από το Καλλίδρομον Όρος, και, τών απολήξεών του, τον Λευτιάνο, Σέλκη, Βαρυμπόπ’, Μπουγιουκλίκ’, Κ’νέτα, Μπογδαναίο (Άσσο), από τον Παρνασσό τον Καχάλα (Κακόρεμμα), και, τών απολήξεων του επίσης, το Μαυρονέρι, Κατίκου Ρέμα κ.λ.π. Η λεκάνη, τού μέσου ρού τού Κηφισού, πολυμνημόνευτη στην αρχαία γραμματεία, για τήν ευφορία της, πού ήταν αιτία, για τη τήν ευτυχία τών κατοίκων, αλλά και για τις συμφορές των, λόγω τού «σκανδαλίζοντος πλούτου» προκάλεσε, ατελείωτες επιδρομές, βαρβάρων και μή, μέσα στις χιλιετίες, πού εξαφάνισαν, τις ευημερούσες πόλεις, τών Φωκέων τής λεκάνης τού Κηφισού, πού ενέμοντο τα καρπερά εδάφη, πού έλουζαν τα νερά του και «εγεωργούντο καλώς».

Φωτο 2. Το τοπίο στις Λάρμες (Λάρυμνα) όπου εκβάλλει ο Κηφισός είναι γαλήνιο και ειδυλλιακό με τα γαλαζοπράσινα νερά την υδρόβια ζωή και τους διάσημους μύλους που κινούσαν τα νερά και τώρα έχουν εγκαταλειφθεί. Η εικόνα είναι παραπλανητική, καθώς ακριβώς πίσω, υπάρχει η κολασμένη όψη του εργοστασίου νικελίου, που μολύνει αλλά και διατρέφει την περιοχή. Παρηγορητική η παρουσία ψαριών που λάμνουν αμέριμνα και ακαταδίωχτα στα διάφανα νερά

Ο συμπαγής όγκος τού σεβάσμιου Παρνασσού, τα πυκνά και αδιαπέραστα δάση τού Καλλιδρόμου, παρείχαν προστασία στήν περίκλειστη κοιλάδα όχι όμως αρκετή, για να αποτρέψει τις επιδρομές εχθρών και φίλων. Δεν γνωρίζουμε τήν πραγματική όψη τού ποταμού, τα μακάρια, ειρηνικά, αρχαία χρόνια. Είναι όμως προφανές ότι σύσκια δάση δρυών, φτελιών και πλατάνων κυριαρχούσαν στα παρόχθια, μεμονωμένα στελέχη, τών οποίων υπάρχουν κατά τόπους και σήμερα. Αυτό βεβαιώνει και ο Η. Holland το 1824, ενώ αν ήταν ο ποταμός πλωτός, είναι άγνωστο και δεν μαρτυρείται. Υπάρχουν όμως στοιχεία ομιλούντα, όπως ο οψιανός τής Μήλου, η εισαγωγή αγγείων από την Κυρήνη, (Ελάτεια-Αλωνάκι) και άλλα πού πιθανολογούν, ότι μικρά πλώϊμα, μέσω τού ποταμού, ταξίδευαν στα πλησιέστερα οικονομικά κέντρα, τού Ορχομενού και τών Θηβών (φώτο 2). Η κοιλάδα τού Κηφισού είναι τεκτονικό βύθισμα, με εναπόθεσεις άμμου, κροκαλών, ιλύος μεγάλου πάχους και έκτασης, με ανάκατες μάργες και κορήματα από τις αποσαθρώσεις τών πετρώματων. Η σύσταση τού εδάφους, σ’ ένα χώρο ασφαλή και περίκλειστο, όπου χλωρίδα και πανίδα συναγωνίζονται, ήταν και για την Ελληνική Μυθολογία, ο Ελληνικός παράδεισος, όπου ο Δευκαλίων και η Πύρρα, δημιούργησαν το ανθρώπινο γένος, καθόλου τυχαίο. (σημειώνεται εδώ, το μοναδικό τοπωνύμιο ΕΛΛΗΝΑΣ, ανήκει στην Ελάτεια και βρίσκεται πολύ κοντά, ανατολικά τού ναού της Κραναίας Αθηνάς). Επίσης ο Παυσανίας μάς περιγράφει τις ωτίδες τού Κηφισού, υπήρχε η Βασιλική Δρύς, περί τον ποταμό, πού αναφέρεται στον Μ. Αλέξανδρο, έγιναν οι μεγάλες μάχες τής Χαιρώνειας και αργότερα Καταλανών και Φράγκων, αλλά τα τοπόσημα, πού ορίζουν τον Κηφισό, είναι πολλά και δε χωρούν σ’ ένα σημείωμα, όπου ο τίτλος είναι ο Ιχθυοτρόφος Κηφισός. Τα ψάρια τού Κηφισού περιγράφει ο Δ. Φιλιππίδης, ο Παυσανίας κ,λ.π. Ερχόμενοι όμως στο θέμα, στα σύγχρονα χρόνια, στον Προϋπολογισμό Εσόδων τού Ελληνικου Κράτους Κεφ. Δ. αρθρ. 4, Ιχθυοτροφεία, όπου στην Λοκρίδα, ο Κηφισός έσοδα, αποδίδει δρχ 500, Λάρμανι (Λάρυμνα) δρχ 424. Η ικανοποιητική αυτή απόδοση αλιευμάτων τού Ιχθυοτρόφου Κηφισού, αποδεικνύει τήν ακμαιότητα τών υδάτων του. Σήμερα η μόλυνση από τα λιπάσματα και άλλους ρύπους, μείωσαν την ζωή στον ποταμό, χωρίς όμως να την εξαφανίσουν, αφού και σήμερα (2012) στα «βουθούλια» , πού δημιουργεί, η ελικοειδής διαδρομή του, στο Μάνεσι και στον Κραβασαρά, ψαρεύονται τα “σκαρούνια” και οι “μπασκόβ’ζες” κατά την ντοπιολαλιά, από αγρότες-ψαράδες, με λάμπες λουξ και καμάκια, ενίοτε και με δίκτυα.

Φωτο 3. Μικρό νεώτερο πλώϊμο με φουστανελλοφόρο βαρκάρη. Η επικοινωνία τών παροχθίων χωριών. Επικηφισίων και Παρακηφισίων* γινόταν κατά περίπτωση και με μονόξυλα. H ναυπηγική τέχνη στις απαρχές της, με τα πλώιμα (μονόξυλα), στον Κηφισό, επιβεβαιώνει την πρώϊμη κατοίκηση τής κοιλάδας, πού γνωρίζουμε ήδη από τα ευρήματα της Αγίας Μαρίνας – Ελατείας. Εδώ, η χαριτωμένη φιγούρα του φουστανελλοφόρου βαρκάρη, πού οδηγεί το μονόξυλο, μέσα στις καλαμιές (Η. Bell Le Tour du monde 1879 *Oμ.Β 522 Eπικηφίσιοι Παραποτάμιοι Σχολ. Ιλ. 522 (Dindorf) Μονόξυλα Ap. Minores lintres ex unico ligno Confectae
Η ομάδα ψαράδων τού Κραβασαρά, Κ. Αλεξίου (Τσιπούρας) Δ. Τριανταφύλλου (Μπαρμπέρης) Α΄. Τριανταφύλλου (Τσαφαντώνης) Π. Τασόπουλος (Προκομμένος) Σ. Λιάσκος κ.λ.π., (μαρτυρία Ν. Τασόπουλου, συγγραφέα από τον Κραβασαρά). Επίσης ψάρια υπήρχαν και στον Λευτιάνο, μέχρι το 1970, όπου η απομείωση τών υδάτων λόγω τών καλλιεργειών, τα εξαφάνισε, φοβούμαι μάλιστα, ότι ήσαν σπάνια και ακατάγραφα είδη. Ψαράς με δίχτυ, πεζόβολο, ήταν ο Σκόπας (Αγ. Μαρίνα) και συστηματικότερος ο Κοσκινάς, από το Μπέλεσι, πού διέθετε και βάρκα, στην δεκαετία τού 1950 και ψάρευε, από τα έλη τής Σφάκας, τής πηγής Μαυρομαντίλας, μέχρι τον Κηφισό. Ομάδες εποχικών ψαράδων, υπήρχαν και από το Μάνεσι, Δραχμάνι, κ.τ.λ. Οι πλησιέστεροι προς τον Κηφισό, κάτοικοι-αγρότες και περιστασιακά ψαράδες, όπως ο Κωστάκος από το Δραχμάνι, και άλλοι από Αγία Μαρίνα κ.τ.λ. ενέμοντο τα ψάρια και τα χέλια, πού τα πουλούσαν, στα χωριά γύρω, Μόδι, Παναγίτσα, μέσα σε κοφίνια λυγαριάς. Οι Μοδιάτες ψάρευαν και στο ρέμα, τού Μύλου Χρέμου (Κληματόρεμα).

Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου. http://fthiotikos-
Δημοσιεύτηκε στισ

Mουλωχτά

Mουλωχτά
      
«Ήρθες απ’ τα’ αριστερά, μουλωχτά, πονηρά, για να πάρεις την πρωτιά/ να’ σαι με τους δυνατούς, να νικήσεις τους κακούς». Μόλις διαβάσατε στίχους του πρώτου πολιτικού τραγουδιού που καταγράφηκε με πολεμική κατά της σημερινής κυβέρνησης. Λίγες μέρες μετά το Παραιτηθείτε- που δεν ήταν και τόσο ηχηρό- ήλθε και η αμφισβήτηση μέσω της τέχνης με αυτουργό τον τραγουδοποιό Κωστή Μαραβέγια. Λίγο νωρίτερα ο πάντα σημαντικός Διονύσης Σαββόπουλος είχε παραφράσει στο Μέγαρο Μουσικής τον δικό του στίχο λέγοντας:

 «Τον χειμώνα τούτο άμα τον περάσουμε / και τον απατεώνα αν τον ξεπεράσουμε / για άλλα δέκα χρόνια κάτι θα προφτάσουμε».
Η αποκρυστάλλωση της «πρώτη φορά αριστερά» κυβέρνησης διαμορφώνει την υλική βάση αμφισβήτησής της. Πέραν των κοινωνικών στρωμάτων, που βλέπουν μέρα την μέρα να βυθίζονται στην άμμο της διελκυστίνδας «μνημόνιο –κρίση», ήταν θέμα χρόνου να ενεργοποιηθούν και οι «κεραίες» των καλλιτεχνών μας. Πέραν όμως της πλάκας, έχει πάντα σημασία να ρωτάμε ποιος λέει τι και σε ποια συγκυρία.
Σήμερα, η ιδεολογική ηγεμονία στην χώρα μας συνεχίζει να εκπορεύεται από τα μεσοστρώματα. Με την σειρά τους η πλειοψηφία των διανοουμένων που κρατούν τα κλειδιά σε κρίσιμα πόστα είτε σιωπούσαν τα προηγούμενα χρόνια είτε επέλεξαν το ρεπερτόριο του «μαζί τα φάγαμε», μαστιγώνοντας τον λαό για τις αποκοτιές του. Η Τέχνη κινήθηκε με την σειρά της πάνω στο δίπολο Μνημόνιο- αντιμνημόνιο. Δεν ακούσαμε, δεν είδαμε, δεν διαβάσαμε όμως κάτι που να λάβει την θέση του ντοκουμέντου της εποχής. Κάτι που να διέσωζε την κυρίαρχη αντίθεση, με τις αντιφάσεις της. Η Τέχνη δεν θα άλλαζε τον ΕΝΦΙΑ. Είχε όμως υποχρέωση να παρακολουθήσει την νέα δόνηση. Όλοι σχεδόν πήγαν με την πεπατημένη. Και με μελαγχολικό τρόπο οι καλλιτέχνες- ενώ ήταν ευάλωτοι στην νέα φτωχοποίηση- επαναλάμβαναν τον εαυτό τους.
Ενδιάμεσα, ως σημείο των καιρών μια νέα φουρνιά ξεπήδησε με εμφανές το απολιτίκ πρόσημο. Μια νέα γενιά που κινήθηκε μετα- πολιτικά για την ακρίβεια. Οριοθέτησε το νέο γήπεδο, περιορίστηκε στο διασκεδαστικό τραγούδι, μεταποίησε το αστικό ελαφρό, έδωσε υλική υπόσταση σε ένα χίπστερ ρεύμα στην επικράτεια από τον Καμίνη μέχρι το Ποτάμι και από τον Κήπο του Μεγάρου μέχρι την Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση. Μια νέα υγειονομική ζώνη τέχνης διαμορφώθηκε που εξοστράκιζε κάθε αναφορά στην γύρω κοινωνική μηχανική. «Κελαηδήστε ωραία μου πουλάκια», στα χρόνια της φτώχειας και των δημευμένων σπιτιών. Κι αίφνης, το ρεύμα της χαρούμενης αντιπολιτικής ανοχής, έγινε θυμός και ειρωνεία. Άργησε δύο μνημόνια και δύο γενιές.
Δημοσιεύτηκε στισ

Ο καθηγητής που παρατήρησε κάτι στα ελληνικά αγάλματα που δεν είχε δει κανείς εδώ και 2.500 χρόνια 

«Η επιστήμη είναι σαν το σεξ», συνήθιζε να λέει ο κορυφαίος θεωρητικός φυσικός Ρίτσαρντ Φάινμαν, «κάποιες φορές κάτι χρήσιμο προκύπτει, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος που την κάνουμε».Στο πλαίσιο της επιστήμης για την επιστήμη, κάποιος παρατήρησε κάτι που διέφευγε από την ανθρωπότητα εδώ και τουλάχιστον 2.500 χρόνια! Για το μέγεθος και πάλι ο λόγος λοιπόν, αν και τώρα κομματάκι διαφορετικός.Τα αρχαιοελληνικά αγάλματα της κλασικής εποχής, της στιγμής-ορόσημο για την εξέλιξη της τέχνης, απεικόνιζαν το ανθρώπινο σώμα με έναν εξιδανικευμένο μεν, πιστότατο δε τρόπο. Κάθε τμήμα του συμπλέγματος υπάκουγε σε μια μαθηματική αρμονία, χαρίζοντας αισθητικά άρτιες εικόνες που βασίζονταν σε κανόνες που μόνο αιώνες αργότερα θα εξηγούνταν από τον άνθρωπο.Και βέβαια, για να δείξουν το ιδεώδες ανδρικό σώμα σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, τα περισσότερα αγάλματα ήταν αναγκαστικά γυμνά. Κάτι που επέτρεψε φυσικά σε αναλυτές, μελετητές, ακαδημαϊκούς, ιστορικούς τέχνης και κάθε μελλοντικό καλλιτέχνη να παρατηρήσει κάθε πιθανή και απίθανη λεπτομέρεια της δουλειάς των ελλήνων γλυπτών και των ρωμαίων αντιγραφέων τους.Κι εδώ ακριβώς μπαίνει στην ιστορία μας ο δρ Κρις ΜακΜάνους, ο οποίος μαγεύτηκε από την ασυμμετρία των όρχεων των αγαλμάτων της κλασικής αρχαιότητας, όπως ακριβώς και η πραγματική ανδρική ανατομία δηλαδή. Οι άντρες έχουν τον έναν όρχι πιο κάτω από τον άλλο μέσα στο όσχεο, την ίδια ώρα που οι δύο όρχεις διαφέρουν σε μέγεθος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτός που βρίσκεται ψηλότερα είναι ο δεξιός, ο οποίος είναι και ο μεγαλύτερος από τους δύο.Στα αρχαιοελληνικά αγάλματα όμως, την ώρα που ο δεξιός όρχις παραμένει πράγματι ψηλότερα από τον αριστερό, είναι ουσιαστικά ο αριστερός αυτός που είναι μεγαλύτερος! Πώς θα μπορούσαν να κάνουν ένα τέτοιο λάθος οι έλληνες γλύπτες, παροιμιώδεις για την έμφαση και την επιμονή τους στη σωστή απόδοση του ανθρώπινου σώματος; Οι αρχαίοι φιλόσοφοι, επιστήμονες και καλλιτέχνες που εξύμνησαν τον άνθρωπο όσο κανείς και απέδωσαν με πάσα τελειότητα τη μορφή του να κάνουν ένα τέτοιο ατόπημα;Μάλλον κάτι άλλο πρέπει να συμβαίνει…Ο Κρίστοφερ ΜακΜάνους, καθηγητής ψυχολογίας στο University College London, παρατήρησε σε ένα ταξίδι του στην Ιταλία, φοιτητής ιατρικής ακόμα, ότι ενώ ο δεξιός όρχις παρουσιαζόταν ψηλότερα από τον αριστερό στα αρχαιοελληνικά αγάλματα, ήταν αντιθέτως ο αριστερός αυτός που εμφανιζόταν μεγαλύτερος, λες και ήταν το μέγεθός του αυτό που τον τραβούσε προς τα κάτω.Γνώστης της ανθρώπινης ανατομίας, ο ακαδημαϊκός μελέτησε 187 αρχαιοελληνικά αγάλματα και ρωμαϊκά αντίγραφά τους, επιβεβαιώνοντας αυτό που υποψιαζόταν. Σύντομα είχε έτοιμη μια επιστημονική εργασία πάνω στην ασυμμετρία του θύλακα που φιλοξενεί τους όρχεις, με χαρακτηριστικό τίτλο «Ασυμμετρία όσχεος στον άνδρα και στα αρχαία αγάλματα», η οποία δημοσιεύτηκε σε έγκριτη επιθεώρηση το 1976, όταν ο ΜακΜάνους ήταν ακόμα φοιτητής.Στην εποχή της πέρασε όπως ήταν φυσικό -έτσι έλεγαν πικρόχολα οι φαρμακόγλωσσες- στα «ψιλά» της επιστήμης, μέχρι να του αποδοθεί το 2002 το ιδιαίτερο βραβείο Ig Nobel Βιολογίας και να αρχίσει το ερευνητικό ενδιαφέρον να ασχολείται με την μπερδεμένη ανατομία των ανδρικών αγαλμάτων της κλασικής ελληνικής αρχαιότητας.Να κάνουμε μια μικρή παρένθεση εδώ για να μιλήσουμε για το διεθνές βραβείο Ig Nobel, με το οποίο τιμήθηκε ο ΜακΜάνους το 2002 σε τελετή στο Harvard University, έχοντας επιστρέψει μόλις στο θέμα με μια νέα εργασία: «Αριστερός-δεξιός και το όσχεο στα ελληνικά αγάλματα».Έχοντας περάσει ώρες και ώρες παρατηρώντας γυμνά μαρμάρινα ανδρικά συμπλέγματα, ο καθηγητής δημοσίευσε τη νέα του έρευνα στην έγκριτη επιστημονική επιθεώρηση «Nature», η οποία του εξασφάλισε ένα από τα δέκα ετήσια βραβεία Ig Nobel που δίνονται για έρευνες που «δεν μπορούν, ή δεν πρέπει, να επαναληφθούν»! Τα βραβεία απονέμονται την ίδια εβδομάδα με τα πραγματικά Nobel και δίνονται μάλιστα στους βραβευθέντες από αληθινούς νομπελίστες, καθώς ο σκοπός των Ig Nobel είναι να αποδείξουν πως δεν υπάρχουν όρια στα τρίσβαθα της ανθρώπινης ευφυΐας.Αναφέρουμε χαρακτηριστικά μερικούς ακόμα βραβευθέντες του 2002 για να γίνει σαφές για τι βραβεία μιλάμε: ο Τσαρλς Πάξτον του St Andrews University τιμήθηκε για τη «σεξουαλική διέγερση στις στρουθοκαμήλους», ενώ ο Θίο Γκρέι του Wolfram Research επειδή έφτιαξε έναν τρισδιάστατο περιοδικό πίνακα που μπορεί να λειτουργήσει και ως τραπεζάκι του καφέ! Όσο για το Ig Nobel Φυσικής, πήγε στον Αρντ Λάικε του Πανεπιστημίου του Μονάχου που απέδειξε ότι οι μικρότερες φυσαλίδες στον αφρό της μπίρας εξαφανίζονται πιο γρήγορα από τις μεγάλες.Επιστρέφοντας στο θέμα μας, ο ΜακΜάνους ήταν ο πρώτος που παρατηρούσε κάτι που φαινόταν να έχει διαφύγει από εκατοντάδες γενιές γιατρών, ότι οι αριστεροί όρχεις των αρχαιοελληνικών αγαλμάτων είναι πάντα μεγαλύτεροι από τους δεξιούς. Αντίθετα δηλαδή από τους πραγματικούς άντρες, εκεί που το δεξί «μπαλάκι» είναι πιο ρωμαλέο.Ο καθηγητής παρέθεσε και επίσημα ιατρικά ντοκουμέντα για να αποδείξει τον ισχυρισμό του, δύο σημαντικές έρευνες στον τομέα δηλαδή που κυμαίνονται στο ίδιο μήκος κύματος. Στους περισσότερους άντρες, μας λένε οι ανατόμοι, ο δεξιός όρχις βρίσκεται σε ψηλότερη θέση και είναι μεγαλύτερος από τον αριστερό (στο 62,1% των αντρών ή το 65,1%, ανάλογα με ποια από τις δύο μελέτες θα παραθέσει κανείς), με το μέσο βάρος τους να αποκρυσταλλώνεται στα 9,95 γραμμάρια and 9,36 γραμμάρια, αντίστοιχα.shutterstock_179685554Γιατί λοιπόν, αναρωτήθηκε ευλόγως ο καθηγητής, οι έλληνες γλύπτες, τόσο σχολαστικοί στις δημιουργίες τους και εξίσου παρατηρητικοί στην ανθρώπινη ανατομία, έκαναν ένα τέτοιο κολοσσιαίο λάθος όταν απαθανάτιζαν το ανδρικό αναπαραγωγικό όργανο; Μελετώντας 187 αγάλματα, ο ΜακΜάνους διέκρινε πως ενώ οι αρχαίοι τοποθετούσαν τον δεξιό όρχι ψηλότερα (σωστά δηλαδή), έκαναν τον αριστερό μεγαλύτερο (λανθασμένα).Ο ακαδημαϊκός υπέθεσε πως δεν υπήρχε περίπτωση να έκαναν τέτοιο ολίσθημα οι έλληνες γλύπτες από απροσεξία ή πλημμελή μελέτη της ανδρικής ανατομίας. Ξακουστοί για την τελειότητα της ανθρώπινης απόδοσης, κάποιος άλλος έπρεπε να είναι ο λόγος. Κάτι ιδεολογικό ή συμβολικό, ένα εγγενές στοιχείο της κοινωνίας τους που δεν τους άφηνε να αναπαραστήσουν σωστά αυτό που αναμφίβολα γνώριζαν από πρώτο χέρι.Δύο είναι οι επικρατούσες πλέον θεωρίες για τη λάθος ανδρική ανατομία των αρχαιοελληνικών αγαλμάτων. Η μία έχει να κάνει με τη φυσιολογία. Μιας και ο δεξιός όρχις είναι ψηλότερα στο όσχεο, η λογική υπόθεση είναι πως είναι ελαφρύτερος (άρα και μικρότερος) από τον αριστερό. Είναι το μεγαλύτερο βάρος του αριστερού που τον τραβάει προς τα κάτω, έτσι πιστεύει τουλάχιστον μια μερίδα αναλυτών πως υπέθεσαν οι αρχαίοι, κάνοντας δυστυχώς λάθος.Η δεύτερη θεωρία βασίζεται σε πιο συμβολικούς λόγους και έχει συγκεντρώσει περισσότερους πιστούς. Σύμφωνα με αυτή τη γραμμή σκέψης, οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι ο ένας όρχις απέδιδε αρσενικούς απογόνους και ο άλλος θηλυκούς. Παρουσιάζοντας λοιπόν τον έναν ψηλότερα από τον άλλο, οι καλλιτέχνες υπαινίσσονταν πως ο πρόδηλος ανδρισμός του εικονιζόμενου άντρα θα παρήγε μόνο άρρενες απογόνους.Τόσο ο Πυθαγόρας όσο και ο Αριστοτέλης είχαν παγιωμένες απόψεις πάνω στο θέμα του ποιος όρχις ήταν αυτός που απέδιδε αγόρια. Όχι ότι συμφωνούσαν πάντα ή αποδέχονταν άκριτα την πρόταση του Αναξαγόρα πως ο αρσενικός σπόρος παράγεται από τον δεξιό όρχι, ενώ ο θηλυκός από τον αριστερό, το συζητούσαν πάντως σοβαρά.Οι γλύπτες τοποθετούσαν λοιπόν ψηλότερα τον δεξιό όρχι που απέδιδε αρσενικά, καθώς η ψηλότερη θέση ήταν πάντα η καλύτερη και πιο προνομιούχα. Αν όμως ο δεξιός ήταν ψηλότερα, ο αριστερός θα έπρεπε να είναι πιο κάτω. Λογικά όντα καθώς ήταν οι αρχαίοι πρόγονοί μας, θεώρησαν εύλογα πως ο αριστερός θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερος (άρα και βαρύτερος), ώστε να κρέμεται πιο κάτω από τον δεξιό.Η άποψη πάντως πως ένας από τους δύο όρχεις (όποιος κι αν είναι αυτός) είναι υπεύθυνος για το φύλο του παιδιού επιβίωσε λάθρα στη Δύση μέχρι και αρκούντως πρόσφατα. Υπήρξαν μάλιστα και ιατρικοί οδηγοί που έδιναν εντελώς άβολες συμβουλές για τη σύλληψη: στα «Βασικά της σύλληψης» του 1891, η Ida Ellis ισχυριζόταν πως «ο άντρας είναι αυτός που μπορεί να αποδώσει αρσενικό ή θηλυκό παιδί κατά βούληση, φορώντας έναν ελαστικό επίδεσμο γύρω από τον όρχι που δεν θέλει να χρησιμοποιήσει»!Το συμβολικό εκτόπισμα εξάλλου του αριστερά-δεξιά ενυπάρχει σε πάμπολλους πολιτισμούς, ακόμα και στον σημερινό δικό μας («να σου πάνε όλα δεξιά», λέει ο λαός, εννοώντας καλά), και οι αρχαίοι δεν θα μπορούσαν να ξεφύγουν από τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες.Όπως κι αν έχει, ο ΜακΜάνους παρατήρησε κάτι που κανείς δεν είχε προσέξει ποτέ, παρά τα 2.500 χρόνια που μας χωρίζουν από την κλασική αρχαιότητα και τη ρωμαϊκή αντιγραφή της. Γιατί το έκαναν οι αρχαίοι, αυτό θα παραμείνει πιθανότατα άγνωστο, καθώς μόνο εικασίες και υποθέσεις μπορούν να διατυπωθούν για έναν λαό που μελέτησε ενδελεχώς την ανθρώπινη ανατομία και πέρασε στα κιτάπια της ιστορίας της τέχνης για την πιστότητά του στην απόδοση του ανθρώπινου σώματος.shutterstock_64480420Έστω και με το μικρό αυτό λαθάκι…