Στην εποχή του παραδείσου, ο διάβολος έκανε τη γυναίκα να ντυθεί, σήμερα την κάνει να γυμνώνεται… Αλίμονο! Κι αυτός ο διάβολος διεφθάρη από τότε.
Πολύβιος Δημητρακόπουλος, 1864-1922, Έλληνας θεατρικός συγγραφέας
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Οι Έλληνες και οι υπερφυσικές δυνάμεις
Όπως γράφω στο πρώτο κεφάλαιο, οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου, παρά την αναμφισβήτητη πρόοδό τους σε πολλούς τομείς και παρά το γεγονός ότι εμφανίστηκαν ανάμεσά τους τόσο μεγάλα και τολμηρά πνεύματα, δεν έπαυαν να είναι άνθρωποι πρωτόγονοι, με την έννοια ότι έβλεπαν με δέος τις εκρήξεις οργής της φύσης, τις οποίες έσπευδαν να αποδώσουν σε θεϊκές ενέργειες. Αυτό κάνει ακόμα μεγαλύτερη τη δόξα των αρχαίων φιλοσόφων, που είχαν την περιέργεια να ερευνήσουν τα μυστικά της φύσης και την παρρησία να διακηρύξουν τα αποτελέσματα των ερευνών τους, έστω κι αν αυτό σήμαινε να κατηγορηθούν ως άθεοι.
Το σύνολο σχεδόν των ελλήνων διανοητών υπέρτατη αρχή δεν θεωρούσε τους θεούς αλλά την Ανάγκη. Η αντίληψη αυτή για την υποταγή των θεών στην αναγκαιότητα, διαμετρικά αντίθετη με την ιουδαϊκή σύλληψη για έναν παντοδύναμο και ανεξέλεγκτο θεό, «ποιητήν των πάντων», αποτέλεσε μιαν από τις αιτίες που οι πρώτοι Πατέρες της Εκκλησίας, οι θεμελιωτές της χριστιανικής δογματικής, στάθηκαν τόσο εχθρικοί απέναντι στην ελληνική σκέψη.
Σύμφωνα με την ιουδαϊκή αντίληψη, που πέρασε και στον χριστιανισμό, ο Θεός δεν έπλασε μόνο τον κόσμο αλλά και τον άνθρωπο, και μάλιστα «κατ’ εικόνα και ομοίωσίν του». Οι έλληνες σοφοί είχαν την αντίθετη ακριβώς άποψη. Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος υποστήριζε ότι πράγματι οι άνθρωποι έπλασαν τους θεούς κατ’ εικόνα και ομοίωσή τους. Σε τρία αποσπάσματα του αναπτύσσει τη σκέψη του.
Οι περισσότεροι έλληνες διανοητές της Αρχαιότητας συμφωνούν ότι οι θεοί είναι προσωποποιήσεις των φυσικών δυνάμεων. Ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης λέει: «Θέλοντας να ερμηνεύσουν τα παράξενα φαινόμενα που γίνονται στον κόσμο φαντάστηκαν την έννοια του θεού» [εἰσὶ δὲ οἱ ἀπὸ τῶν γιγνομένων κατὰ τὸν κόσμον παραδόξων
ὑπονοήσαντες εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἐληλυθέναι θεῶν] και πιο καθαρά ο Μητρόδωρος ο Λαμψακηνός υποστήριζε ότι: «Ούτε Ήρα, ούτε Αθηνά, ούτε Δίας υπάρχουν, όπως νομίζουν αυτοί που τους αφιέρωσαν ναούς και τεμένη, αλλά παραστάσεις της φύσης και απεικονίσεις των στοιχείων» [οὔτε γὰρ Ἥραν οὔτε Ἀθηνᾶν οὔτε Δία τοῦτ’ εἶναί φησιν ὅπερ οἱ τοὺς περιβόλους αὐτοῖς καὶ τεμένη καθιδρύσαντες νομίζουσιν, φύσεως δὲ ὑποστάσεις καὶ στοιχείων διακοσμήσεις.]
ὑπονοήσαντες εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἐληλυθέναι θεῶν] και πιο καθαρά ο Μητρόδωρος ο Λαμψακηνός υποστήριζε ότι: «Ούτε Ήρα, ούτε Αθηνά, ούτε Δίας υπάρχουν, όπως νομίζουν αυτοί που τους αφιέρωσαν ναούς και τεμένη, αλλά παραστάσεις της φύσης και απεικονίσεις των στοιχείων» [οὔτε γὰρ Ἥραν οὔτε Ἀθηνᾶν οὔτε Δία τοῦτ’ εἶναί φησιν ὅπερ οἱ τοὺς περιβόλους αὐτοῖς καὶ τεμένη καθιδρύσαντες νομίζουσιν, φύσεως δὲ ὑποστάσεις καὶ στοιχείων διακοσμήσεις.]
Ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης αμφέβαλλε αν υπάρχουν καν θεοί: «Για τους θεούς, εάν υπάρχουν ή σαν τι μοιάζουν, δεν μπορώ να πω τίποτα»[περὶ δὲ θεῶν οὔτε εἰ εἰσὶν οὔθ’ ὁποῖοί τινές εἰσι δύναμαι λέγειν] έλεγε, ενώ ο Επίκουρος πίστευε πως: «Οι απόψεις των πολλών (του πλήθους) για τους θεούς είναι λανθασμένες» [ὑπολήψεις ψευδεῖς
αἱ τῶν πολλῶν ὑπὲρ θεῶν ἀποφάσεις] και είχε εξορίσει τους θεούς (για τους οποίους δεχόταν ότι είχαν υλική υπόσταση, αποτελούμενοι και αυτοί από άτομα), στο διαστρικό διάστημα, όπου διέμεναν μακάριοι, αδρανείς και αμέτοχοι στα δρώμενα επί γης, και ως εκ τούτου είναι άσκοπο να τους λατρεύουμε και να προσευχόμαστε σ’ αυτούς. Υπήρχαν όμως και αυθεντικοί άθεοι, όπως ο Διαγόρας ο Μήλιος ή ο Θεόδωρος ο Άθεος.
αἱ τῶν πολλῶν ὑπὲρ θεῶν ἀποφάσεις] και είχε εξορίσει τους θεούς (για τους οποίους δεχόταν ότι είχαν υλική υπόσταση, αποτελούμενοι και αυτοί από άτομα), στο διαστρικό διάστημα, όπου διέμεναν μακάριοι, αδρανείς και αμέτοχοι στα δρώμενα επί γης, και ως εκ τούτου είναι άσκοπο να τους λατρεύουμε και να προσευχόμαστε σ’ αυτούς. Υπήρχαν όμως και αυθεντικοί άθεοι, όπως ο Διαγόρας ο Μήλιος ή ο Θεόδωρος ο Άθεος.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο γεγονός ότι μετά τον 4ο αιώνα μ.Χ., μετά δηλαδή την πλήρη επικράτηση των χριστιανών, όλα τα βιβλία (και μιλάμε για εκατοντάδες συγγράμματα) αυτών ακριβώς των διανοητών καταστράφηκαν συστηματικά, σε σημείο που να μη σώζονται σήμερα παρά ελάχιστα αποσπάσματα.
Η καταγωγή της αρχαίας ελληνικής θρησκείαςΟι ρίζες της αρχαίας ελληνικής θρησκείας βρίσκονται στη νεολιθική εποχή και συνδέονται με τη γεωργική παραγωγή. Η θρησκεία των μινωικών Κρητών φαίνεται ότι αποτέλεσε το κυριότερο συστατικό στοιχείο της θρησκείας των Ελλήνων της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής, και σ’ αυτήν ακριβώς την καταβολή οφείλεται ο μεγάλος αριθμός θεαινών. Ο μέγιστος άλλωστε των θεών, ο Δίας, ήταν κρηταγενής, και κατά την κρητική παράδοση (προς μέγα σκανδαλισμό των λοιπών Ελλήνων), πέθανε και θάφτηκε στην Κρήτη, στο βουνό Ιυκτός, το σημερινό Γιούχτα.
Η μινωική θρησκεία όμως δεν ήταν το μοναδικό συστατικό της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Στη διαμόρφωση της τελευταίας έπαιξαν σοβαρότατο ρόλο επιδράσεις και στοιχεία από λατρείες της Θράκης της Ηπείρου και της Μικρασίας, στα πλαίσια συνύπαρξης προελληνικών και ελληνικών φύλων: π.χ. η Άρτεμις ήταν αφενός μεν εξέλιξη μιας προελληνικής (μινωικής) θεάς των αγριμιών (Πότνια Θηρών), αφετέρου δε μια καινούργια θεά του κυνηγιού.
Άρχισε έτσι να διαμορφώνεται, ήδη από τη Μυκηναϊκή Εποχή, η αρχαία ελληνική θρησκεία. Στις επιγραφές με γραμμική γραφή Β διαβάζουμε πολλά ονόματα θεών και θεαινών του Δωδεκάθεου. Την οριστική της μορφή όμως η θρησκεία αυτή την πήρε κατά τους Σκοτεινούς Χρόνους και την Αρχαϊκή Εποχή, ενώ κατά την Κλασική Εποχή εξελίσσεται στη λεγόμενη θρησκεία των πόλεων.
Οι θρησκευτικές εκδηλώσεις ρυθμίζουν τον ιδιωτικό και δημόσιο βίο του Έλληνα (γέννηση, γάμος, οικογένεια, φατρία, πόλη), με αποτέλεσμα θρησκευτικές να είναι και οι σπουδαιότερες αξίες του. Μέσον επικοινωνίας με τις θεότητες, σε εκδήλωση σεβασμού ή για την εξασφάλιση της εύνοιάς τους, αποτελούσε η θυσία –αιματηρή ή αναίμακτη.
Μελετώντας την ελληνική θρησκεία, παρατηρούμε πως πέρα από το δέος και το θάμβος που προκαλεί το Θείον, χαρακτηρίζεται ως μία ευρύτατη συμβολική κατασκευή, σύνθετη, αλλά με συνοχή, που επιτρέπει στη σκέψη, όπως και στο συναίσθημα, να εκδηλώνονται σε όλα τα επίπεδά της. Οι τρεις τρόποι με τους οποίους εκδηλώνεται η θρησκευτική εμπειρία των αρχαίων Ελλήνων είναι ο μύθος, η τελετουργία και η εικαστική αποτύπωση.
Ο μύθος, δηλαδή οι αφηγήσεις οι σχετικές με θεούς και ημίθεους, παίζει τον βασικό ρόλο, ο οποίος όμως συμπληρώνεται με την εικαστική αποτύπωση των θεών και των κατορθωμάτων τους, και το σύνολο ολοκληρώνεται με τις τελετουργικές πρακτικές.
Από τα τρία αυτά συστατικά, εκείνο που έφτασε ώς εμάς με σχετική πληρότητα είναι ο μύθος. Η ελληνική μυθολογία είναι εξαιρετικά γοητευτικό τμήμα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και αστείρευτη πηγή έμπνευσης για πολλούς αρχαίους ή μεταγενέστερους καλλιτέχνες. Από την εικαστική αποτύπωση έχουν περισωθεί κυρίως γλυπτά και κεραμικά έργα, πολύ λίγα ψηφιδωτά και ελάχιστες ζωγραφικές παραστάσεις, ενώ δεν έχει διασωθεί σχεδόν τίποτα από τη μουσική επένδυση των τελετουργιών.
Κρίνοντας, είτε άμεσα, από τα στοιχεία που έφτασαν ώς εμάς (κείμενα, γλυπτά, κεραμικά και ψηφιδωτά), είτε έμμεσα (από περιγραφές συγγραφέων, από την εικαζόμενη συγγένεια της βυζαντινής με την αρχαία ελληνική μελωδία), συμπεραίνουμε πως η αρχαία ελληνική θρησκεία χαρακτηριζόταν από υψηλής στάθμης καλαισθησία. Βρισκόταν δηλαδή μέσα στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής σκέψης.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας
Η επίσημη θρησκεία του Δωδεκάθεου χαρακτηρίζεται από την απόλυτη νομοτέλειά της. Όλοι, ακόμα και οι θεοί, υπακούουν στον υπέρτατο Νόμο της Ανάγκης. Ολόκληρη η οικουμένη υπακούει σε αντικειμενικούς νόμους, που της εξασφαλίζουν την εσωτερική τάξη και αρμονία και την κάνουν Κόσμο δηλαδή στολίδι. Η παράβαση των νόμων αυτών οδηγεί στην καταστροφή και τους ισχυρότερους ή τους δικαιότερους ανθρώπους, ακόμα και τους ημίθεους.
Στο ελληνικό πάνθεον με το πλήθος των θεοτήτων, κάθε θεότητα έχει τον δικό της ρόλο, το δικό της πεδίο, τους ιδιαίτερους τρόπους δράσης της, τη δική της μορφή εξουσίας. Οι θεότητες αυτές, οι οποίες στις μεταξύ τους σχέσεις συγκροτούν μια ιεραρχημένη κοινωνία θεών, όπου οι ιδιότητες και τα προνόμια αποτελούν αντικείμενο μιας αρκετά αυστηρής κατανομής, αναγκαστικά περιορίζουν η μία την άλλη, ενώ ταυτόχρονα αλληλοσυμπληρώνονται
Εκτός από τους δώδεκα Ολύμπιους θεούς, υπήρχαν δεκάδες άλλοι, επίσης σημαντικοί, μολονότι δεν περιλαμβάνονταν στο Δωδεκάθεο, καθώς και εκατοντάδες ελάσσονες θεότητες, νύμφες, νηρηίδες, ναϊάδες, σάτυροι, που ονομάζονταν συχνά δαιμόνια ή δαίμονες. Η ονομασία αυτή στην αρχαιότητα δεν είχε τη σημασία του κακοποιού πνεύματος, που την απέκτησε πολύ αργότερα.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα του πολυθεϊσμού είναι πως το Θείον δεν συνεπάγεται τη μοναδικότητα, αλλά ούτε την παντοδυναμία, την παντογνωσία, την αιωνιότητα ή το απόλυτο. Οι θεοί των Ελλήνων δεν βρίσκονται έξω από τον κόσμο: αντίθετα, αποτελούν μέρος του. Ούτε και δημιούργησαν τον κόσμο. Αντίθετα, γεννιούνται από τον κόσμο. Το γένος των Ολύμπιων θεών, τους οποίους λάτρευαν οι Έλληνες, εμφανίζεται ταυτόχρονα με το σύμπαν. Καθώς διαφοροποιείται και ταξινομείται, παίρνει την τελειωμένη μορφή του οργανωμένου κόσμου. Υπάρχει, επομένως, μέρος του Θείου στον κόσμο, όπως υπάρχει μέρος του κοσμικού στις θεότητες. Απουσιάζει δηλαδή από την ελληνική θρησκεία η πράξη εκείνη η οποία, στην περίπτωση του ενός και μοναδικού Θεού, δηλώνει την απόλυτη υπερβατικότητά του, ως προς ένα έργο που εκπορεύεται ολοκληρωτικά από αυτόν.
Με βάση τα παραπάνω, η λατρεία δεν θα μπορούσε να αναφέρεται σε ένα ον ριζικά υπερκόσμιο, του οποίου ο τρόπος ύπαρξης δεν θα είχε τίποτα κοινό με οτιδήποτε ανήκει στη φυσική τάξη, στο φυσικό σύμπαν, στην ανθρώπινη ζωή, στην κοινωνική ύπαρξη. Αντίθετα, η (πολυθεϊστική) λατρεία μπορεί να απευθύνεται σε κάποια άστρα, όπως η Σελήνη, ή στην Αυγή, στο φως του Ήλιου, στη Νύχτα, σε μια πηγή, σε ένα ποτάμι, σε ένα δέντρο, στην κορφή ενός βουνού, όπως και σε ένα συναίσθημα ή ένα πάθος (Αιδώς, Έρως), σε μια ηθική ή νομική έννοια (Δίκη, Ευνομία). Όχι ότι πρόκειται κάθε φορά για θεότητες στην κυριολεξία, αλλά όλες, στον χώρο που τους ανήκει, δηλώνουν το Θείον με τον ίδιο τρόπο που παριστάνει τη θεότητα ένα λατρευτικό είδωλο.
Με την παρουσία του σε έναν κόσμο γεμάτο θεούς, ο Έλληνας δεν διακρίνει το φυσικό και το υπερφυσικό σαν δύο αντίθετους χώρους. Και τα δύο παραμένουν άρρηκτα συνδεδεμένα. Μπροστά σε κάποια φαινόμενα του κόσμου βιώνει το ίδιο αίσθημα ιερότητας που δοκιμάζει στη συναλλαγή του με τους θεούς, κατά τις τελετές που τον φέρνουν σε επαφή μαζί τους. Δεν πρόκειται όμως για μια θρησκεία της φύσης, οι θεοί των Ελλήνων ήταν Δυνάμεις αλλά δεν αποτελούσαν προσωποποιήσεις φυσικών δυνάμεων ή φαινομένων, ήταν κάτι τελείως διαφορετικό. Ο κεραυνός, η καταιγίδα, οι ψηλές κορυφές δεν είναι ο Δίας, αλλά του Διός. Του Διός που είναι πέραν αυτών, εφόσον τα περικλείει όλα στους κόλπους μιας Δύναμης που αγγίζει πραγματικότητες, όχι πλέον φυσικές, αλλά ψυχολογικές, ηθικές ή θεσμικές.
Αυτό που κάνει μια Δύναμη θεότητα είναι το γεγονός ότι βάζει κάτω από την εξουσία της πλήθος «εκδηλώσεις», που για μας είναι εντελώς διακριτές, στις οποίες όμως ο αρχαίος Έλληνας έβλεπε την έκφραση μιας και μόνης εξουσίας, που ασκείται στα πιο διαφορετικά πεδία. Αν ο κεραυνός ή οι ψηλές κορυφές είναι του Διός, αυτό συμβαίνει διότι ο Θεός εκδηλώνεται στο σύνολο του σύμπαντος κόσμου με όλα εκείνα τα στοιχεία που φέρουν την σφραγίδα μιας εμφανούς ανωτερότητας, μιας υπεροχής. Ο Δίας δεν είναι φυσική δύναμη. Είναι άρχων κυρίαρχος, κάτοχος εξουσίας με όλες τις μορφές που αυτή μπορεί να λάβει.
Ο πολυθεϊσμός των Ελλήνων δεν στηρίζεται σε κάποια «θεϊκή αποκάλυψη». Η προσκόλληση στη θρησκευτική παράδοση στηρίζεται στη χρήση (στα προγονικά ανθρώπινα έθιμα, τους νόμους). Όπως η γλώσσα, ο τρόπος ζωής, τα έθιμα του φαγητού και της ένδυσης, η στάση και η συμπεριφορά των ανθρώπων στις ιδιωτικές και δημόσιες συναναστροφές τους, έτσι κι η λατρεία δεν χρειάζεται άλλη αιτιολόγηση από την ύπαρξή της. Από τη στιγμή που οι άνθρωποι την ασκούν, είναι ήδη αιτιολογημένη. Εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες κατάφεραν εξαρχής να οργανώσουν τη σχέση τους με το Θείον. Το να αποκλίνουν από αυτό θα σήμαινε αυτομάτως ότι παύουν ξαφνικά να είναι ο εαυτός τους.
Η λατρεία των θεών από τους αρχαίους Έλληνες συνεπαγόταν τιμές, επειδή ακριβώς κατείχαν θέση υπεροχής έναντι των θνητών. Αν και ανήκαν στον ίδιο κόσμο με τους θνητούς, αν και είχαν κατά κάποιον τρόπο κοινή την καταγωγή τους, αποτελούσαν ένα γένος που, απαλλαγμένο από όλα τα αρνητικά χαρακτηριστικά που συνοδεύουν τα θνητά όντα –αδυναμία, μόχθους, πάθη, αρρώστιες, θάνατο– δεν ενσάρκωναν το Απόλυτο ούτε το Αιώνιο, αλλά το σύνολο των αξιών που αποτελούν τα αγαθά της ύπαρξής μας πάνω σ’ αυτήν τη γη, την ομορφιά, τη δύναμη, την αιώνια νεότητα, μια ζωή γεμάτη δόξα και λαμπρότητα.
Η θρησκεία των πόλεων
Ήδη από την αρχαϊκή εποχή, με τον παραμερισμό των βασιλέων, οι οποίοι εκτός των πολιτικών είχαν και θρησκευτικές αρμοδιότητες, εμφανίζονται τα σπέρματα της λεγόμενης θρησκείας των πόλεων, και κατά την κλασική εποχή θα έχουμε την ολοκληρωτική συγχώνευση της θρησκευτικής με την πολιτική σφαίρα. Η αρχαία ελληνική θρησκεία διαμορφώθηκε σε ένα σύστημα λατρευτικών και λειτουργικών δοξασιών και συμπεριφορών, οι οποίες σταθεροποιούν την έννοια της πόλης-κράτους.
Η ελληνική θρησκεία είχε, με τα σημερινά κριτήρια, περισσότερο πολιτικό παρά θρησκευτικό χαρακτήρα. Εξυπηρετούσε τους θεσμούς της πόλης-κράτους, της αρχαίας δημοκρατίας. Χωρίς υπερβολή μπορούμε να πούμε πως η αρχαία ελληνική θρησκεία, στην επίσημη έκφρασή της, κατά την κλασική και μετακλασική περίοδο της ελληνικής ιστορίας, είναι η θρησκεία της δημόσιας τάξης και αρμονίας, με προεκτάσεις στη φύση και στον κόσμο. Εκτός από σπάνιες, τοπικής σημασίας περιπτώσεις (όπως λ.χ. το ιερατείο των Δελφών), οι ιερείς στην Ελλάδα είχαν πολύ μικρό πολιτικό κύρος. Ουσιαστικά ήταν υπηρέτες της κοινωνίας.
Ανάμεσα στο θρησκευτικό από τη μία και το κοινωνικο-ιδιωτικό και πολιτικό από την άλλη, δεν υπάρχει επομένως αντίθεση ή ξεκάθαρη τομή, όπως επίσης δεν υπάρχει ανάμεσα σε υπερφυσικό και φυσικό, θεϊκό και κοσμικό. Η ελληνική θρησκεία δεν συνιστά ένα τμήμα ξεχωριστό, κλεισμένο στα όριά του, το οποίο θα ερχόταν να επιβληθεί πάνω στην οικογενειακή, επαγγελματική, πολιτική ζωή, ή πάνω στον ελεύθερο χρόνο των ανθρώπων, δίχως να συγχέεται με όλ’ αυτά. Αν έχουμε το δικαίωμα να μιλάμε, όσον αφορά την αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα, για «θρησκεία της πόλεως», είναι διότι σε αυτήν το θρησκευτικό περιλαμβάνεται μέσα στο κοινωνικό και, αντίστοιχα, το κοινωνικό, σε όλα τα επίπεδα και στην ποικιλία των εκφάνσεών του, διαποτίζεται από το θρησκευτικό.
Από τα παραπάνω προκύπτουν δύο συνέπειες. Σε αυτόν τον τύπο θρησκείας, το άτομο ως άτομο δεν κατέχει κεντρική θέση. Δεν μετέχει στη λατρεία ως πρόσωπο, ως ένα ιδιαίτερο ον υπεύθυνο για τη σωτηρία της ψυχής του. Αναλαμβάνει τον ρόλο που του αναθέτει η κοινωνική του υπόσταση: άρχων, πολίτης, μέλος της φατρίας, γυναίκα ηλικιωμένη, νεαρό άτομο (αγόρι ή κορίτσι) στα διάφορα στάδια της ένταξής του στην ωριμότητα. Θρησκεία που καθιερώνει μια συλλογική τάξη και η οποία ενσωματώνει σε αυτήν, στη θέση που τους αρμόζει, τα διάφορα συστατικά της στοιχεία. Θρησκεία όμως που αφήνει εκτός του πεδίου της τη μέριμνα για τον καθένα ξεχωριστά ως πρόσωπο, την πιθανή αθανασία του, τη μοίρα του πέραν του θανάτου.
Το να λέει κανείς ότι η σφαίρα του πολιτικού είναι διαποτισμένη από το θρησκευτικό στοιχείο, ισοδυναμεί με το να αναγνωρίζει ταυτόχρονα ότι και η σφαίρα του θρησκευτικού είναι συνδεδεμένη με το πολιτικό στοιχείο. Κάθε πολιτικό αξίωμα έχει έναν χαρακτήρα ιερό, αλλά και κάθε ιερατικό αξίωμα προέρχεται από την κοσμική εξουσία. Αν οι θεοί είναι θεοί της πόλεως, εντούτοις είναι η συνέλευση του λαού που έχει τον πρώτο λόγο στη διοίκηση των Ιερών, των υποθέσεων δηλαδή που αφορούν τους θεούς, όπως και τη διοίκηση των ανθρώπων. Αυτή είναι που καθορίζει το θρησκευτικό ημερολόγιο, που εκδίδει νόμους οι οποίοι ρυθμίζουν τα Ιερά, που αποφασίζει για τη διοργάνωση των εορτών, για τη διοίκηση των ναών, για την προσφορά των θυσιών, για την προσθήκη νέων θεών, καθώς και για τις τιμές που πρέπει να τους αποδοθούν.
O πιστός δεν συνάπτει, επομένως, μια προσωπική σχέση με τη θεότητα. Ένας Θεός υπερβατικός, ακριβώς επειδή βρίσκεται εκτός του κόσμου τούτου, μακριά από την επίγεια ζωή, μπορεί να βρει στα βάθη της ψυχής κάθε πιστού, αν η ψυχή αυτή έχει κατάλληλα προετοιμαστεί από τη θρησκεία, έναν χώρο πρόσφορο για επαφή και επικοινωνία.
Ακόμα και κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., όταν η επίσημη λατρεία κυριαρχεί στο σύνολο της θρησκευτικής ζωής των πόλεων, δεν απουσιάζουν από αυτήν αλλά βρίσκονται κοντά της, στις παρυφές της, τάσεις λίγο ώς πολύ περιθωριακές, με προσανατολισμό διαφορετικό. Η ίδια η θρησκεία της πόλεως, αν και υπαγορεύει τις θρησκευτικές συμπεριφορές, δεν μπορεί να διασφαλίσει πλήρως την κυριαρχία της παρά μόνο παραχωρώντας, μέσα στους κόλπους της, έναν χώρο στις μυστηριακές λατρείες και ενσωματώνοντας, για να συμπεριλάβει και αυτήν, μια θρησκευτική εμπειρία όπως είναι η διονυσιακή λατρεία, της οποίας το πνεύμα είναι τελείως αντίθετο από το δικό της.
Διαφορές της ελληνικής θρησκείας από τις μονοθεϊστικές
Σημαντικό χαρακτηριστικό της αρχαίας ελληνικής θρησκείας ήταν η απουσία κάθε σωτηριολογικής αναμονής και κάθε εσχατολογικής προσδοκίας. Τελείως ξένη προς τις ελληνικές αντιλήψεις είναι η έννοια του προπατορικού αμαρτήματος, ενώ συγκεχυμένοι και ασυστηματοποίητοι ήταν οι περί αμαρτίας θρησκευτικοί ορισμοί και κανόνες, καθώς και οι απόψεις για τη μεταθανάτια επιβράβευση των δικαίων και την τιμωρία των ασεβών. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει κατ’ ουδένα τρόπο ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν περισσότερο ή λιγότερο ηθικοί από τους άλλους συγχρόνους τους λαούς. Ενδεχομένως ήταν λιγότερο υποκριτές. Το ρητό που αποδίδεται στον Δημόκριτο: «Να αποφεύγεις τα αμαρτήματα, όχι από φόβο αλλά γιατί δεν πρέπει» [Μὴ διὰ φόβον, ἀλλὰ διὰ τὸ δέον ἀπέχεσθαι ἁμαρτημάτων] δείχνει καθαρά πόσο ηθικότερη ήταν η στάση τους
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έτρεφαν προς τους θεούς τους αισθήματα δουλικής υποταγής και αφοσίωσης. Η ευλάβειά τους δεν είχε ποτέ τον χαρακτήρα που απέκτησε επί χριστιανισμού και σπανίως συνοδευόταν από φόβο. Υπήρχε γενικό πνεύμα ανεξιθρησκείας και πολύ εύκολα ξένοι θεοί γίνονταν αποδεκτοί. Υπήρχε λατρεία πολλών θεών, αλλά οι πολίτες ήταν τρόπον τινά υποχρεωμένοι να τιμούν τους θεούς της πόλης τους και η παράλειψη αυτή επέσυρε κάποτε την κατηγορία της αθεΐας: «Αδικεί Σωκράτης, ους μεν η πόλις νομίζει θεούς ου νομίζων» όπου το ρήμα νομίζω σημαίνει «παραδέχομαι κάτι καθορισμένο από το νόμο». Η λατρεία των θεών περιλάμβανε προσευχές, αφιερώματα και θυσία, την οποία συνήθως ακολουθούσε κοινό γεύμα.
Για τους Έλληνες οι θεοί γεννήθηκαν μαζί με τον κόσμο και δρουν αξεχώριστα από αυτόν. Σε καμία περίοδο της εξέλιξης της ελληνικής θρησκείας δεν εμφανίζεται η ιδέα της δημιουργίας (του κόσμου από τους θεούς). Απουσιάζει επίσης ολοκληρωτικά η ιδέα οποιασδήποτε αποκάλυψης. Η αρχαία ελληνική θρησκεία, στην επίσημη τουλάχιστον μορφή της, ενώ χαρακτηριζόταν από λαμπρές όσο και καλαίσθητες τελετές, εντυπωσιακές γιορτές και δαπανηρές θυσίες, δεν διέθετε κεντρικά δόγματα ούτε ενιαίο σύνολο δοξασιών ούτε ιερά βιβλία, και δεν απαιτούσε από τους οπαδούς της πίστη με την έννοια που έδιναν στον όρο η ιουδαϊκή και αργότερα οι ιουδαιογενείς θρησκείες (χριστιανισμός και ισλαμισμός). Απαιτούσε κυρίως την τήρηση των λατρευτικών τύπων. Εξάλλου δεν υπήρχε ισχυρό και οργανωμένο ιερατείο (με εξαίρεση τους Δελφούς και δευτερευόντως τη Δωδώνη και την Ολυμπία).
Απουσιάζει επίσης από την ελληνική θρησκευτική αντίληψη η έννοια του Διαβόλου, ως εκπροσώπου του Κακού και κατά κάποιον τρόπο αντιπάλου του (ενός) Θεού. Στην αρχαία ελληνική σκέψη δεν υπήρχε επίσης η αντίληψη του παράδεισου και της κόλασης, όπως την εννοούσαν αργότερα οι χριστιανοί. Ο Άδης, για τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν καθόλου καλή ιδέα, δεν ήταν το ελληνικό αντίστοιχο του χριστιανικού παράδεισου ή της κόλασης. Ήταν ο χώρος των σκιών όσων άλλοτε είχαν ζήσει στη γη. Δεν βρισκόταν στους ουρανούς αλλά κάτω από τη γη, και ήταν τόπος θλιβερός και σκοτεινός, όχι όμως τόπος μεταθανάτιας ανταμοιβής ή τιμωρίας.
Οι εξαιρετικά ενάρετοι και δίκαιοι δεν πήγαιναν στον Άδη αλλά στη Νήσο των Μακάρων, ενώ οι εξαιρετικά κακοί στα Τάρταρα. Τις σκιές των νεκρών που έφταναν στην είσοδο του Άδη τις περνούσε, διαπλέοντας την Αχερουσία λίμνη, ο Χάρων με το ακάτιόν του. Το στόμιο του Άδη το φρουρούσε ο Κέρβερος. Ήταν εντούτοις γνωστά τρία τουλάχιστον στόμια του Άδη: στο Ταίναρο, στον Αχέροντα και στην Τροιζήνα. Για το τελευταίο αυτό, πολλοί πίστευαν πως βρισκόταν πολύ πλησιέστερα στον κυρίως Άδη και δεν μεσολαβούσε η Αχερουσία λίμνη. Γι’ αυτό σε όσους πέθαιναν στην Τροιζήνα οι συγγενείς τους δεν τους έβαζαν στο στόμα έναν οβολό, για το ναύλο της διαπόρθμευσής τους. Εξάλλου, όπως αναφέρεται για τον Ηρακλή, τον Ορφέα και τον Οδυσσέα, ήταν δυνατή η σύντομη επίσκεψη ζωντανών ανθρώπων στον Άδη και η επιστροφή τους από αυτόν.
Συγκεχυμένες ήταν επίσης και οι αντιλήψεις οι σχετικές με τη μέλλουσα ζωή και την αθανασία της ψυχής. Από τους φιλοσόφους την αποδέχονται ο Πυθαγόρας και ο Πλάτων, ενώ ο Δημόκριτος, ο Αριστοτέλης, ο Επίκουρος και πολλοί άλλοι δίδασκαν ότι η ψυχή έχει σωματική υπόσταση και φθείρεται μαζί με το υπόλοιπο σώμα μετά τον θάνατο του ανθρώπου.
Οι λαϊκές μυστηριακές λατρείες
Οι μυστηριακές λατρείες υπήρξαν εν ενεργεία σε όλη την αρχαιότητα παραλλήλως προς την επίσημη θρησκεία κάθε πόλης-κράτους. Σε αντίθεση δε με αυτήν ήταν εξαπλωμένες πολύ πέρα από τα όρια της πόλης. Η προέλευσή τους είναι αρχαιότατη και ξεκινά από την προϊστορική εποχή. Αρχικά ήταν αγροτικές τελετουργίες, που σχετίζονταν με την καλλιέργεια των δημητριακών ή του αμπελιού, και γι’ αυτό ήταν πολύ δημοφιλείς και διαδεδομένες, αργότερα όμως, και όσο μεγάλωνε ο μυστηριακός τους χαρακτήρας, σχετίστηκαν με τον αδιάκοπο κύκλο της ζωής καθώς και με την ιδέα του πάσχοντος και ανισταμένου θεού.
Ακόμα και στα μυστήρια, όπως για παράδειγμα στα Ελευσίνια, όπου οι μυημένοι λαμβάνουν από κοινού την υπόσχεση για μια καλύτερη τύχη στον Άδη, δεν ασχολούνται με την ψυχή, δεν υπάρχει τίποτα που να φανερώνει έναν προβληματισμό γύρω από τη φύση της ψυχής ή μια σειρά πνευματικών ασκήσεων για τον εξαγνισμό της
Υπήρχαν πολλές, ευρύτατης αποδοχής και εξαπλωμένες ανάμεσα στις λαϊκές μάζες, λατρείες, που ανήκουν σ’ αυτή την πλευρά της ελληνικής και αργότερα της ελληνιστικής και ελληνορωμαϊκής θρησκείας. Οι πιο αξιομνημόνευτες είναι η λατρεία της Περσεφόνης, του Διόνυσου, του Ορφέα και του Ηρακλή. Από την ελληνιστική εποχή και μετά διαδόθηκαν επίσης πολύ οι λατρείες της Μεγάλης Θεάς ή Κυβέλης, της Ίσιδας και του Όσιρη, της Αστάρτης και του Άδωνη, και άλλες.
Ο μύθος της Περσεφόνης, (κόρης της πανάρχαιας θεάς Δήμητρας, που την έκλεψε ο θεός του Κάτω Κόσμου Πλούτωνας, αλλά ύστερα από την επέμβαση του Δία συμφωνήθηκε να γυρίζει έξι μήνες στη μητέρα της, στον Επάνω Κόσμο), συμβολίζει τον αιώνιο κύκλο της καλλιέργειας των δημητριακών και των άλλων ετήσιων φυτών, αλλά με τον καιρό άρχισε να συμβολίζει την ανάσταση των νεκρών και την επιστροφή τους από τον Άδη.
Ο μύθος της Περσεφόνης ή Κόρης γέννησε τα Ελευσίνια Μυστήρια, κλειστές τελετουργίες, προσιτές μόνο σε μυημένα άτομα. Τα Ελευσίνια Μυστήρια ήταν η μόνη μυστηριακή λατρεία που δεν πήρε ποτέ ευρύ λαϊκό χαρακτήρα και γι’ αυτό δεν ξέρουμε πολλά πράγματα για το περιεχόμενό τους. Από τότε που η Ελευσίνα προσαρτήθηκε στο αθηναϊκό κράτος, γίνονταν δύο τελετές: τα Μικρά και τα Μεγάλα Μυστήρια. Τα Μικρά τελούνταν κατά τον μήνα Ανθεστηριώνα (μέσα Φεβρουαρίου – μέσα Μαρτίου) και ήταν η εισαγωγή στα Μεγάλα Μυστήρια, που τελούνταν κατά το μήνα Βοηδρομιώνα (μέσα Σεπτεμβρίου – μέσα Οκτωβρίου). Άρχιζαν με πομπή που ξεκινούσε από την Αθήνα και έφτανε στο Τελεστήριο της Ελευσίνας, διαρκούσαν εφτά ημέρες και περιλάμβαναν καθαρμούς, αναπαράσταση του μύθου της αρπαγής της Κόρης, και την εποπτεία, την παρουσίαση δηλαδή των ιερών συμβόλων, ένα από τα οποία ήταν το στάχυ. Οι τελετές τελείωναν με κοινό γεύμα, που είχε βάση τα δημητριακά, και με ποτό που παραγόταν, με ζύμωση, από το κριθάρι.
Η λατρεία του Διόνυσου, που ήταν πολύ διαδεδομένη και δημοφιλής κατά την αρχαιότητα, συνδυάζει την ιδέα του πάσχοντος θεού με την ιδέα της ανάστασης. Υπάρχουν πολλοί μύθοι σχετικά με τον Διόνυσο. Ο γνωστότερος είναι ότι ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης. Όταν η τελευταία έμεινε έγκυος, με την πονηρή προτροπή της Ήρας, παρακάλεσε τον Δία, δεσμεύοντας τον με όρκους, να παρουσιαστεί μπροστά της με όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Ο Δίας παρουσιάστηκε μέσα σε κεραυνούς και φλόγες, με αποτέλεσμα να καεί η Σεμέλη. Ο Δίας πήρε το έμβρυο από τη νεκρή και το έχωσε στον μηρό του ώσπου να συμπληρωθεί ο χρόνος της κύησης. Έτσι ο Διόνυσος γεννήθηκε από τον μηρό του πατέρα του.
Υπάρχει όμως και άλλος μύθος, σύμφωνα με τον οποίο ο Δίας είχε έναν αγαπημένο γιο, τον Ζαγρέα, που τον αιχμαλώτισαν οι Κορύβαντες, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τα πνεύματα του Κακού. Οι Κορύβαντες κατακρεούργησαν και έφαγαν τον Ζαγρέα. Από τη μιαρή ευωχία τους είχε γλιτώσει μόνο η καρδιά του Ζαγρέα, όταν η θεά Αθηνά σκότωσε τους Κορύβαντες κι έφερε στον Δία την καρδιά του γιου του, από την οποία εκείνος δημιούργησε έναν νέο θεό, τον Διόνυσο. Από τα σώματα των σκοτωμένων Κορυβάντων οι θεοί δημιούργησαν τη γη, τις θάλασσες, τα ζώα και τους ανθρώπους, που γι’ αυτόν τον λόγο κλείνουν μέσα τους κάτι από τη θεία ουσία. Στον μύθο του Ζαγρέα-Διόνυσου συναντάμε όλα εκείνα τα στοιχεία που, ενώ απουσιάζουν από την ελληνική θρησκεία των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων, αποτελούν δόγματα νεοτέρων θρησκειών: την ιδέα της αθάνατης ψυχής, την ιδέα του πάσχοντος και ανιστάμενου θεού, την ιδέα της θείας δημιουργίας του Κόσμου.
Από την κλασική αρχαιότητα ήδη, η λατρεία του Διονύσου πήρε μυστηριακή μορφή. Στην Ήπειρο, στη Θράκη και στη Βοιωτία οι τελετές προς τιμήν του είχαν οργιαστικό και μυστικοπαθή χαρακτήρα, μολονότι οι όροι όργιο και οργιαστικός δεν είχαν κατά την αρχαιότητα σχέση με την κραιπάλη και την ακολασία. Όπως φαίνεται, η λατρεία του περιλάμβανε τελετές μύησης, καθαρμούς, κοινά δείπνα των μυημένων κλπ. Οι Αθηναίοι είχαν ιδιαίτερη αγάπη προς τον Διόνυσο, αλλά οι τελετές τους δεν είχαν μυστηριακό χαρακτήρα. Στην Αττική γίνονταν κάθε χρόνο τέσσερις γιορτές αφιερωμένες στον θεό. Τα Μικρά ή Κατ’ αγρούς Διονύσια, τα Λήναια, τα Ανθεστήρια και τα Μεγάλα ή Εν άστει Διονύσια.
Κατά την ελληνιστική εποχή η λατρεία του Διονύσου απλώνεται ακόμη περισσότερο. Οι οπαδοί του συγκροτούν ιδιαίτερους συλλόγους, τους θιάσους, τα μέλη των οποίων αλληλοβοηθούνται και αλληλοαποκαλούνται αδελφοί. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή η λατρεία του εξαπλώνεται στην Ιταλία και, παρά την αντίδραση της Συγκλήτου και των συντηρητικών Ρωμαίων, αποκτά πολυάριθμους οπαδούς.
Η λατρεία του Ορφέα είναι μία επίσης μυστηριακή λατρεία, που ξεκίνησε αρχικά από τη Θράκη, απ’ όπου κατάγεται ο ίδιος. Κατά την παράδοση, ήταν γιος του Απόλλωνα, γεννήθηκε σε σπήλαιο, υπήρξε μαθητής του Μουσαίου και πήρε μέρος στην Αργοναυτική Εκστρατεία. Οι περισσότεροι αρχαίοι συγγραφείς τον δέχονται ως ιστορικό πρόσωπο, μολονότι ο Ηρόδοτος αμφισβητεί την ιστορικότητά του και ο Αριστοτέλης την αρνείται. Κατά την παράδοση, όταν πέθανε νεότατη η αγαπημένη του Ευρυδίκη, ο Ορφέας κατέβηκε στον Άδη για να τη βρει και να τη φέρει πίσω στη γη. Εκείνη όμως είχε πιει το νερό της λήθης και δεν τον αναγνώρισε, οπότε αυτός επέστρεψε άπρακτος και θλιμμένος στη Θράκη.
Δεν είναι εξακριβωμένο αν ο Ορφέας δημιούργησε την Ορφική λατρεία ή, αντίθετα, οι Ορφικοί και ο Ορφισμός προϋπήρχαν και ο Ορφέας δημιουργήθηκε ως προσωποποίηση αυτής της λατρείας. Το γεγονός είναι ότι από τον 7ο αιώνα πριν από τη χρονολογία μας, ο Ορφισμός είχε ήδη διαδοθεί στη μητροπολιτική Ελλάδα και στις αποικίες. Ήταν μυστηριακή λατρεία, με δικούς της λειτουργούς και μύστες, ιερά κείμενα, διαδικασίες μύησης, καθαρμούς και τελετές, καθώς και ιερούς κανόνες, μεταξύ των οποίων η αποφυγή των κουκιών, των τροφίμων που προέρχονται από έμψυχα, των μάλλινων ρούχων κ.ά.
Ο Ορφισμός ήταν λαϊκή θρησκεία, άσχετη και ξένη προς τη λατρεία του Δωδεκάθεου. Ο υπέρτατος θεός της δεν είναι ο Δίας αλλά ο Φανής, που τον υποσκέλισε ο Κρονίδης. Ο Φανής όμως θα επανέλθει και θα αναλάβει τη διακυβέρνηση του κόσμου μαζί με τον Δία. Στο σημείο αυτό έγινε αργότερα ταύτιση του Φανή με τον αναστημένο Διόνυσο, και από τότε αρχίζει η λατρεία του Διονύσου να ταυτίζεται με τη λατρεία του Ορφέα, και οι δύο μαζί με την ιδέα της αθανασίας.
Η λατρεία του Ηρακλή ήταν χωρίς μυστηριακό χαρακτήρα, αλλά εξίσου ή και περισσότερο λαϊκή. Γιος και αυτός του Δία, του υπέρτατου θεού των Ελλήνων, ήταν πολύ αγαπητός στον λαό, γιατί σε όλη την επίγεια ζωή του αγωνίστηκε κατά της Κακίας και της Αδικίας, και γι’ αυτό μετά τον θάνατό του ανέβηκε στον Όλυμπο δίπλα στον πατέρα του.
ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΣ
Advertisements
Αιξωνή Γλυφάδας:
Η δεύτερη αναγνωρισμένη ιαματική πηγή Αττικής
η πηγή Αιξωνής Γλυφάδας αναγνωρίστηκε ως ιαματική
Επίσημα και με την υπογραφή της υπουργού Τουρισμού Έλενας Κουντουρά, η πηγή Αιξωνής Γλυφάδας αναγνωρίστηκε ως ιαματική.
Με την απόφαση που υπέγραψε η Ελενα Κουντουρά και δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ η πηγή Αιξωνής είναι η δεύτερη στην Αττική αναγνωρισμένη ιαματική μετά τη λίμνη της Βουλιαγμένης.
Οι αναγνωρίσεις ιαματικών πόρων εντάσσονται στο πλαίσιο της υλοποιούμενης εθνικής τουριστικής πολιτικής, με στόχο την ανάπτυξη των θεματικών μορφών τουρισμού και εν προκειμένω την ανάπτυξη του τουρισμού υγείας-ευεξίας και την ανάδειξη νέων ιαματικών προορισμών.
Συγκεκριμένα, αναγνωρίζεται ως ιαματικός ο φυσικός πόρος «πηγή Αιξωνής » του Δήμου Γλυφάδας (γεώτρηση αντλούμενη) για λουτροθεραπεία, με ιαματικές ιδιότητες που ενδείκνυνται για ρευματικές παθήσεις, χρόνιους ρευματισμούς, ισχιαλγίες, οσφυαλγίες καθώς και για παθήσεις του νευρικού συστήματος.
Επίσης, με απόφαση της Υπουργού, αναγνωρίζεται ως ιαματικός φυσικός πόρος το «νερό Πηγής Πρέβεζας» του Δήμου Πρέβεζας με τρόπο χρήσεως τη λουτροθεραπεία, και με ιαματικές ιδιότητες που ενδείκνυνται για ρευματικές παθήσεις, χρόνιους ρευματισμούς, ισχιαλγίες, οσφυαλγίες και παθήσεις νευρικού συστήματος.
Οι δύο νέες αναγνωρίσεις δημοσιεύτηκαν στο ΦΕΚ 4744/τεύχος Β΄ /29.12.2017 και αναρτήθηκαν στη Διαύγεια στις 17.1.2018.
Δείτε ολες τις υποψηφιότητες των Οσκαρ – Σαρώνει το «The Shape of Water»
Αντίστροφη μέτρηση για την 90ή απονομή των βραβείων της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου που θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 4 Μαρτίου στο Dolby Theatre του Λος Άντζελες, με παρουσιαστή τον Αμερικανό Τζίμι Κίμελ. Φαβορί στην κούρσα των βραβείων είναι το «The Shape of Water» του Γκιγιέρμο ντελ Τόρο, συγκεντρώνοντας συνολικά 13 υποψηφιότητες.
Δείτε όλες τις υποψηφιότητες
Καλύτερη ταινία – Να με φωνάζεις με το όνομά σου (Call me by your name)- Η πιο σκοτεινή ώρα (Darkest hour)- Δουνκέρκη (Dunkirk)- Τρέξε! (Get out)- Lady Bird- Αόρατη κλωστή (Phantom Thread)- The Post: Απαγορευμένα μυστικά- Το σχήμα του νερού (The shape of water)- Οι Τρεις Πινακίδες Έξω από το Έμπινγκ, στο Μιζούρι (Three Billboards Outside Ebbing, Missouri) Σκηνοθεσία Christopher Nolan – DunkirkJordan Peele – Get OutGreta Gerwig – Lady BirdPaul Thomas Anderson – Phantom ThreadGuillermo del Toro – The Shape of Water Α’ Ανδρικός Ρόλος Τιμοθι Σαλαμέ για το “Call Me by Your Name”,Ντάνιελ Ντέι-Λιούις για το “Phantom Thread”Γκάρι Όλντμαν για το «Η πιο σκοτεινή ώρα»Ντάνιελ Καλούγια για το “Get Out” («Τρέξε!»)Ντένζελ Ουάσινγκτον για το “Roman J. Israel, Esq.”. Α’ Γυναικείος Ρόλος Σάλι Χόκινς για το «Σχήμα του νερού»,Φράνσες ΜακΝτόρμαντ για το «Τρεις πινακίδες έξω από το Έμπινγκ στο Μιζούρι»Μάργκοτ Ρόμπι για το «Εγώ, η Τόνια»Σίρσα Ρόναν για τo «Lady Bird»Μέριλ Στριπ για το «The Post: Απαγορευμένα Μυστικά». Β’ Ανδρικός Ρόλος Willem Dafoe – The Florida ProjectWoody Harrelson – Three Billboards Outside Ebbing, MissouriRichard Jenkins – The Shape of WaterChristopher Plummer – All the Money in the WorldSam Rockwell – Three Billboards Outside Ebbing, Missouri Β’ Γυναικείος Ρόλος Allison Janney – I, TonyaMary J. Blige – MudboundLesley Manville – Phantom ThreadLaurie Metcalf – Lady BirdOctavia Spencer – The Shape of Water Ξενόγλωσση Ταινία A Fantastic Woman (Χιλή)The Insult (Λίβανος)Loveless (Ρωσία)On Body and Soul (Ουγγαρία)The Square (Σουηδία) Διασκευασμένο Σενάριο Call me by your NameThe Disaster ArtistLoganMolly’s GameMudbound Πρωτότυπο Σενάριο The Big SickGet OutLady Bird The Shape of Water Three Billboards Outside Ebbing, Missouri ΜουσικήDunkirkThe Shape of WaterPhantom ThreadStar Wars: The Last JediThree Billboards Outside Ebbing, Missouri Τραγούδι “This Is Me” – The Greatest Showman”Mighty River” – Mudbound”Mystery of Love” – Call Me By Your Name”Stand up for something” – Marshall”Remember Me” – Coco πηγή thetoc.gr
Κέρδος online 24/1/2018 7:31
Αντί να διαλυθούν τα κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας, διαλύθηκε η ομάδα που έκανε τη μεγαλύτερη επιτυχία
«Αντί να διαλυθούν τα κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας, διαλύθηκε η ομάδα που έκανε τη μεγαλύτερη επιτυχία»
Το ενδιαφέρον για την αρχαιοκαπηλία είναι υποκριτικό, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε όλον τον κόσμο, σύμφωνα με τον Χρήστο Τσιρογιάννη, που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην έρευνα των κυκλωμάτων που εμπορεύονται αρχαιότητες. «Όλοι έχουν άποψη για το φαινόμενο και κανένα κράτος, οργανισμός, πανεπιστήμιο ή ιδιώτης δεν κάνει το παραμικρό για τη σοβαρή αντιμετώπιση του προβλήματος».
Χρόνος ανάγνωσης:
7
‘
Ο Χρήστος Τσιρογιάννης, ερευνητής στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ.
Τετάρτη 24 Ιανουαρίου 2018
Είναι παγκοσμίως ένας από τους ελάχιστους κυνηγούς αρχαίων· ο άνθρωπος που μπορεί να εντοπίσει τις αρχαιότητες που είναι αντικείμενα λαθρανασκαφής στις προθήκες των μουσείων, των εκθέσεων, ακόμα και σε διάσημους οίκους τέχνης. Ως συμβασιούχος του υπουργείου Πολιτισμού του ελληνικού δημοσίου, συνεργάστηκε εθελοντικά για τέσσερα χρόνια (2004-2008) με την Ελληνική Αστυνομία, βοηθώντας σε 174 υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας. Όταν η σύμβασή του δεν ανανεώθηκε, αποφάσισε να πάρει την υποτροφία που του προσέφερε το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ και να εγκατασταθεί στη Βρετανία. Από εκεί συνεχίζει το εθελοντικό του έργο, βοηθώντας τις αρχές παγκοσμίως να επαναπατρίσουν τις κλεμμένες αρχαιότητες.
Και μπορεί τα μέιλ που λαμβάνει από τον απλό κόσμο να είναι ενθαρρυντικά, αλλά όπως λέει ο ίδιος, οι κατά τόπους αρχές δεν «μπαίνουν στον κόπο» να του αποδώσουν τα εύσημα, πόσο μάλλον να τον ευχαριστήσουν.
Ο λόγος για τον Δρ. Χρήστο Τσιρογιάννη, που μιλά στο insidestory.gr για τη διαχρονική υπόθεση της παγκόσμιας αρχαιοκαπηλίας.
Υπόθεση Μάικλ ΣτάινχαρτMichael Steinhardt. Είχε προσπαθήσει να πουλήσει ελληνικές κλεμμένες αρχαιότητες μέσω του οίκου δημοπρασιών Christies το 2014. Μπορείτε να μας θυμίσετε τι είχε συμβεί τότε;
Στις αρχές Δεκεμβρίου του 2014, πριν από τη δημοπρασία των Christie’s στη Νέα Υόρκη, ταύτισαThe Steinhardt Sardinian Figure and the Medici Dossier | Looting Matters πέντε προς πώληση αρχαιότητες στα κατασχεμένα αρχεία του Giacomo Medici, των Robin Symes-Χρήστου Μιχαηλίδη και άλλων. Οι δύο σημαντικότερες από αυτές είχαν τοποθετηθεί προς πώληση από τον μεγιστάνα και συλλέκτη Μάικλ Στάινχαρντ, ο οποίος είχε απασχολήσει προηγουμένως τις αρχές διάφορων κρατών για αμφισβητούμενης προέλευσης αρχαιότητες, ως προς τη νομιμότητά τους.
steinhardt063_gyi0061284221.jpg
Ο Μάικλ Στάινχαρντ. [Jason Kempin/GETTY IMAGES NORTH AMERICA/AFP]
Ενημέρωσα αμέσως τις εισαγγελικές αρχές της Νέας Υόρκης και δημοσίευσαΔιαβάστε τη μεγάλη έρευνα της Καθημερινής για την αρχαιοκαπηλία με τίτλο «Στο φως η διεθνής των αρχαιοκαπήλων» μέσω ειδικευμένων ιστοτόπων τις σχετικές φωτογραφίες από τα κατασχεμένα αρχεία, ώστε να αποκτήσει άμεση πρόσβαση όλος ο κόσμος στα συγκεκριμένα στοιχεία και να ασκηθεί αυτομάτως μεγαλύτερη πίεση στον συλλέκτη και τους Christie’s να αποσύρουν τις ταυτισμένες αρχαιότητες. Η αρμόδια τότε εισαγγελέας όρισε δύο αστυνομικούς του FBI για την υπόθεση και συνεργάστηκα μαζί τους για τις επόμενες δύο περίπου εβδομάδες, μέχρι που και οι πέντε αρχαιότητες αποσύρθηκαν πριν από τη δημοπρασία.
Επέστρεψαν αυτές οι αρχαιότητες στην Ελλάδα;
Μετά την απόσυρση και των πέντε αρχαιοτήτων, δεν πληροφορήθηκα τίποτα άλλο σχετικό. Ουδεμία χώρα (Ελλάδα, Ιταλία ή άλλη) ήρθε ουδέποτε σε επαφή μαζί μου για το παραμικρό. Εξακολουθώ να μην έχω καμία ενημέρωση εάν κάποια χώρα έπραξε έστω κάτι.
Γνωρίζετε τα 15 αντικείμενα που κατέσχεσεLooted Antiques Seized From Billionaire’s Home, Prosecutors Say | The New York Times πριν από λίγες μέρες η αστυνομία από το σπίτι του; Σας έχουν καλέσει οι Αρχές;
Η υπόθεση του Δεκεμβρίου του 2014 που αποκάλυψα τότε, αλλά ακόμα βρίσκεται υπό έρευνα, οδήγησε τις αμερικανικές αρχές σε αλλεπάλληλες έρευνες εναντίον του Στάινχαρντ, τόσο στην οικία όσο και στο γραφείο του. Έτσι, από το καλοκαίρι του 2017 και μετά, εντοπίστηκανSources for Steinhardt seizure revealed | Looting Matters τρεις κλεμμένες μαρμάρινες αρχαιότητες από αρχαιολογικό χώρο του ΛιβάνουJewish philanthropist Steinhardt raided over suspected antiquities thefts | The Times of israel, ενώ στις αρχές Ιανουαρίου 2018 άλλες 15 αρχαιότητες.
eshmun_bull.jpg
Ένα από τα αντικείμενα που κατασχέθηκαν με προέλευση τον Λίβανο είναι αυτή η κεφαλή ταύρου, από τον ναό του Εσμούν. [ARCA]
Σε καμία από τις κατοπινές αυτές έρευνες δεν ζητήθηκε η βοήθειά μου, αλλά γνωρίζω ότι δεν μπορώ να συμμετέχω ως αμειβόμενος ερευνητής καθώς, όπως μου έχουν εξηγήσει οι εισαγγελείς, δεν είμαι αμερικανός υπήκοος. Κατόπιν, μου προτάθηκε να τους βοηθήσω δωρεάν, αλλά αρνήθηκα ευγενικά, καθώς έχω ήδη δώσει δωρεάν πολλά στοιχεία για πολλές υποθέσεις και επιπλέον έχει ιδρυθεί αρμόδια ομάδα αρχαιοτήτων στην αμερικανική εισαγγελία. Συνεπώς εκτιμώ ότι θα έχουν όλη την απαιτούμενη εμπειρία, τη γνώση και την ειδίκευση ώστε να έχουν και τα κατάλληλα αποτελέσματα.
Έχει ξεκινήσει η διαδικασία διεκδίκησης των αντικειμένων αυτών; Ποια είναι η διαδικασία; Ξέρετε αν έχουν συλλέξει οι ελληνικές αρχές τα απαραίτητα στοιχεία;
Όπως εξήγησα, δεν έχω την παραμικρή ενημέρωση για κανένα από αυτά τα ζητήματα, από καμία αρχή οποιασδήποτε χώρας. Δεν θα μου κάνει εντύπωση, εάν αργότερα αποκαλυφθεί ότι δεν έχει γίνει απολύτως τίποτε από την απόσυρση των αντικειμένων από τη δημοπρασία τον Δεκέμβριο του 2014 μέχρι τώρα.
medici_steinhardt_owl_comp.jpg
Αριστερά, φωτογραφία πρωτοκορινθιακής κουκουβάγιας από το αρχείο Medici, παραχωρημένη από τον Χρήστο Τσιρογιάννη. Δεξιά, το αντικείμενο που κατασχέθηκε πρόσφατα από τη συλλογή του Στάινχαρντ στα γραφεία του εισαγγελέα της Νέας Υόρκης. [Looting Matters]
Πάμπλουτος, φιλάνθρωπος, για αρκετούς υπεράνω υποψίας. Ποιο είναι το προφίλ των ανθρώπων που εμπορεύονται κλεμμένα αρχαία παγκοσμίως και στην Ελλάδα;
Μπορεί να είναι κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης, επιπέδου γνώσης ή οικονομικής επιφάνειας. Έχω εντοπίσει διεθνώς ανθρώπους που καλύπτουν όλες τις κατηγορίες και οποιονδήποτε συνδυασμό τους.
Πώς λειτουργούν τα κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας;
Υπάρχουν πολλές παραλλαγές, αλλά ο βασικός τρόπος διακίνησης αφορά στη συλλογή των παράνομων αρχαιοτήτων από έναν τοπικό μεσάζοντα μόλις αυτές έχουν λαθρανασκαφεί, και κατόπιν στην προώθησή τους σε έναν μεγαλύτερο μεσάζοντα, ο οποίος τις εξάγει παράνομα από τη χώρα. Έπειτα, οι αρχαιότητες συντηρούνται και αποκτούν πλαστά ή ελλιπή πιστοποιητικά του πρόσφατου ιστορικού συλλογής τους και πωλούνται ως νόμιμα στην διεθνή αγορά.
Ισχυρίζεστε ότι η αρχαιοκαπηλία εξακολουθεί να οργιάζει στην Ελλάδα. Γιατί συμβαίνει αυτό και πώς μπορεί να σταματήσει;
lekythos.jpg
Και αυτή η αττική λευκή λήκυθος είναι ανάμεσα στα αντικείμενα που κατασχέθηκαν πρόσφατα από τον Μάικλ Στάινχαρντ. Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο της Σχοινούσας και οδήγησε στην αναγνώριση του αντικειμένου.
Πολλοί παράγοντες οδηγούν έναν αρχαιοκάπηλο στη λαθρανασκαφή: η οικονομική ανάγκη, ο γρήγορος πλουτισμός, το πάθος της ανεύρεσης κ.ά. Εάν όλα αυτά συνδυαστούν και με μία περίοδο οικονομικής κρίσης, τότε έχετε αυτομάτως έναν εκρηκτικό συνδυασμό, καταστροφικό για κάθε χώρα. Το έγκλημα αυτό είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί, εάν το κράτος οργανωμένα διδάσκει τα καταστροφικά αποτελέσματα αυτής της δράσης στα σχολεία, ήδη από την πρωτοβάθμια βαθμίδα εκπαίδευσης, αλλά και τους νόμιμους και ηθικούς τρόπους αντίδρασης στην περίπτωση που ο οποιοσδήποτε γίνει μάρτυς περιστατικών ή γνώστης ή κάτοχος σχετικών αποδεικτικών στοιχείων. Δυστυχώς, μόνο από την Ένωση Ερευνητών για Εγκλήματα κατά της ΤέχνηςAssociation for Research Into Crimes Against Art γίνονται ετησίως διδακτικές προσπάθειες, σε διεθνές επίπεδο. Τα κράτη, οι οργανισμοί και τα πανεπιστήμια απουσιάζουν τραγικά από μία τέτοια βασική προσπάθεια.
Εχετε πει ότι για κάθε δύο, ακόμα και δέκα αντικείμενα που επαναπατρίζονται, 10.000 δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Ποια είναι η εκτίμησή σας για τα αρχαία αντικείμενα που έχουν κλαπεί;
Συνηθίζω να κάνω αυτόν τον παραλληλισμό για να καταδείξω το μέγεθος της πολιτιστικής αιμορραγίας που υφίσταται η χώρα μας. Δυστυχώς, είναι πέρα για πέρα αληθής, ενώ υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η αναλογία μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη.
Υπάρχουν και ακαδημαϊκοί στα κυκλώματα που έχουν ως κίνητρο το κέρδος αλλά και την επαγγελματική ανέλιξη
Ετοιμάζετε ένα βιβλίο για τη διεθνή αρχαιοκαπηλία και πρόκειται να αναφέρετε ότι έχουν εμπλακεί γνωστοί Έλληνες ακαδημαϊκοί και όχι μόνο. Από την εμπειρία σας, τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να εμπορεύονται την πολιτιστική τους κληρονομιά;
Βασικό κίνητρο είναι το κέρδος. Στην περίπτωση των ακαδημαϊκών, είναι η πρόσβαση σε νέο, αλλά παράνομο υλικό, που δεν θα έχουν οι υπόλοιποι συνάδελφοί τους, επειδή εκείνοι αρνήθηκαν να εξυπηρετήσουν το κύκλωμα, αλλά και η ενδυνάμωση σχέσεων που ήδη υπάρχουν και που μπορούν να επηρεάσουν θετικά την επαγγελματική τους ανέλιξη.
oinochoe.jpg
Άλλο ένα από τα αντικείμενα που έχει ταυτίσει κατά καιρούς ο Τσιρογιάννης είναι αυτή η αττική οινοχόη με τη μορφή γυναικείας κεφαλής. Αριστερά, η φωτογραφία από το αρχείο του Ιταλού αρχαιοκάπηλου Τζιανφράνκο Μπεκίνα. Δεξιά, η οινοχόη σε έκθεση του οίκου Christie’s.
Αλήθεια, έχετε έρθει σε προσωπική επαφή με τους αρχαιοκαπήλους; Τι σας λένε ως δικαιολογία;
Κατά τη διάρκεια της εθελοντικής μου εργασίας σε καθημερινή βάση με το Τμήμα Δίωξης Αρχαιοκαπηλίας της Ελληνικής Αστυνομίας, μετείχα σε 174 εγγράφως βεβαιωμένες υποθέσεις εναντίον αρχαιοκαπήλων, κυρίως στην Ελλάδα, αλλά και το εξωτερικό. Ο λόγος ήταν πάντοτε ένας και δηλωνόταν πάντοτε ευθαρσώς: το κέρδος.
Μπορείτε να ξεχωρίσετε την πιο σημαντική υπόθεση που χειριστήκατε με την ΕΛ.ΑΣ. και τους πρωταγωνιστές της;
Οι έρευνες στην ΠάροΟ μοναχικός αγώνας ενός αρχαιολόγου – «Κάλαχαν» | Η Καθημερινή τον Μάρτιο του 2006, στη βίλα της Μάριον Τρου, πρώην εφόρου αρχαιοτήτων του πλουσιότερου μουσείου στον κόσμο, του Γκέτυ στην Καλιφόρνια, αλλά και στη Σχοινούσα, 15 μέρες αργότερα, οδήγησαν για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους στην καρδιά του διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας. Με τη σειρά τους, αυτές οι έρευνες οδήγησαν στους πρώτους μεγάλους επαναπατρισμούς για τη χώρα, ταυτόχρονα χτυπώντας τα κυκλώματα αυτά.
kouros000_was3873838.jpg
Επισκέπτες κοιτάζουν έναν αρχαιοελληνικό κούρο στη βίλα Γκέτυ στο Μαλιμπού. Το μουσείο διαθέτει μεγάλη συλλογή ελληνορωμαϊκών αρχαιοτήτων. [AFP PHOTO/GABRIEL BOUYS GABRIEL BOUYS/AFP]
Οι πρωταγωνιστές αυτών των επιτυχιών ήταν οι αστυνομικοί που ήταν μέλη του αρμοδίου τμήματος τότε (σήμερα ούτε ένας δεν έχει μείνει σε αυτήν την υπηρεσία), ο τότε διοικητής Γιώργος ΓληγόρηςΟ αστυνόμος που έφερε τ’ αρχαία | Ελευθεροτυπία (που μετατέθηκε και κατόπιν σκοτώθηκε), ο εισαγγελέας Ιωάννης ΔιώτηςΙωάννης Διώτης (που του αφαιρέθηκαν οι υποθέσεις), ο δημοσιογράφος Νικόλας Ζηργάνος (που δεν θέλησε να ασχοληθεί ξανά βλέποντας τη θλιβερή κατάσταση που διαμορφωνόταν).
Η ομάδα αυτή, μαζί με τους δικηγόρους Κωνσταντίνο Κυριόπουλο και Ρένια Σταματούδη διαλύθηκε, αντί να διαλυθούν τα κυκλώματα. Κι εγώ, που είχα την τιμή να οριστώ αρχαιολόγος αυτής της ομάδας, έμεινα άνεργος γιατί δεν μου ανανεώθηκε η σύμβαση που είχα με το υπουργείο Πολιτισμού. Βέβαια, για τον ίδιο λόγο που έμεινα άνεργος στην Ελλάδα, μου προσφέρθηκε θέση διδακτορικού ερευνητή στο ΚαίμπριτζThe dark side of the art world | University of Cambridge News.
Ζείτε πλέον στο Καίμπριτζ και ειδικεύεστε στην ταυτοποίηση κλεμμένων αρχαιοτήτων και την έρευνα διεθνών κυκλωμάτων αρχαιοκαπηλίας. Υπάρχει ενδιαφέρον παγκοσμίως για το θέμα αυτό; Υπάρχουν στην Ελλάδα ειδικοί που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη διαδικασία εντοπισμού των ελληνικών αρχαιοτήτων ανά τον κόσμο;
Υπάρχει διεθνώς ένα υποκριτικό ενδιαφέρον: όλοι έχουν άποψη για το φαινόμενο και κανένα κράτος, οργανισμός, πανεπιστήμιο ή ιδιώτης δεν κάνει το παραμικρό για μία μακρόπνοη έρευνα, διδασκαλία, ή σοβαρή αντιμετώπιση του προβλήματος. Κατά καιρούς έχουν επικοινωνήσει μαζί μου, από την Ελλάδα και όλον τον κόσμο, αρχαιολόγοι και μη, που με πάθος ζητούν να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Πάντοτε όμως απουσιάζουν οι ελάχιστοι πόροι που απαιτούνται, ενώ χρειάζεται και εμπειρία, γνώση, συνεργασία και σωστός χειρισμός των υποθέσεων, στοιχεία που λείπουν από τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που το έγκλημα αυτό διαιωνίζεται.
Σπούδασε στο Αριστοτέλειο και το ΕΚΠΑ και εκπονεί διδακτορικό στο Πάντειο. Έχει δουλέψει για το “Έθνος”, την πρωινή εκπομπή του MEGA και το “Ρεπορτάζ Χωρίς Σύνορα” της ΕΡΤ. Μετά μια 3ετή θητεία στο αστυνομικό ρεπορτάζ, σήμερα ζει στις Βρυξέλλες, απ’ όπου στέλνει ανταποκρίσεις.
Μην Παίρνετε Τίποτα Προσωπικά (DON MIGUEL RUIZ)
Να μην παίρνετε τίποτε προσωπικά. Ό,τι κι αν συμβαίνει γύρω σας, δεν πρέπει να το παίρνετε προσωπικά. Αν σας συναντήσω στο δρόμο και σας πω ότι είστε βλάκας, χωρίς να σας γνωρίζω, το πρόβλημα δεν το έχετε εσείς, αλλά εγώ. Αν το πάρετε προσωπικά, τότε ίσως πιστέψετε ότι είστε βλάκας. “Πώς το ξέρει;” μπορεί να σκεφτείτε. “Έχει σημαντικές ικανότητες ή είναι τόσο ολοφάνερο ότι είμαι βλάκας;”
Το παίρνετε προσωπικά επειδή συμφωνείτε με ό,τι ακούσατε. Από τη στιγμή που συμφωνείτε, το δηλητήριο σας διαποτίζει και βρίσκεστε παγιδευμένοι στο όνειρο της κόλασης. Εκείνο που σας παγιδεύει είναι αυτό που εγώ αποκαλώ προσωπική σπουδαιότητα. Η προσωπική σπουδαιότητα, το να παίρνουμε δηλαδή τα πράγματα προσωπικά, είναι η μέγιστη εκδήλωση εγωισμού, επειδή υποθέτουμε ότι τα πάντα περιστρέφονται γύρω από εμάς. Μαθαίνουμε να τα παίρνουμε όλα προσωπικά κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής μας ή της εξημέρωσής μας. Πιστεύουμε ότι είμαστε υπεύθυνοι για τα πάντα. Το εγώ μας κυριαρχεί.
Όμως, οι άλλοι δεν κάνουν τίποτε εξαιτίας σας. Το κάνουν για δικούς τους λόγους. Όλοι οι άνθρωποι ζουν στο δικό τους όνειρο, εγκλωβισμένοι στο δικό τους νου: βρίσκονται σ’έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο απ’αυτόν που ζούμε εμείς. Όταν παίρνουμε κάτι προσωπικά, είναι σαν να υποθέτουμε ότι οι άλλοι γνωρίζουν από τι αποτελείται ο κόσμος μας και προσπαθούμε να επιβάλουμε αυτό τον κόσμο στον δικό τους.
Ακόμα κι όταν μια κατάσταση φαίνεται απόλυτα προσωπική, όταν για παράδειγμα κάποιοι σας προσβάλλουν άμεσα, πάλι η προσβολή δεν έχει καμία σχέση μ’έσας. Ό,τι κι αν πουν, ό,τι κι αν κάνουν, όποια αρνητική άποψη κι αν εκφράσουν, θα είναι με γνώμονα τις παραδοχές που έχουν στο δικό τους μυαλό. Ο τρόπος που βλέπουν τα πράγματα προέρχονται από τα δεδομένα στα οποία προγραμματίστηκαν κατά τη διάρκεια της εξημέρωσής τους.
Αν κάποιος εκφράσει τη γνώμη του και σας πει, “Είσαι πολύ χοντρός/ή”, εσείς μην το πάρετε προσωπικά, επειδή η αλήθεια είναι ότι ο άνθρωπος αυτός είναι αντιμέτωπος με τα δικά του συναισθήματα και τις δικές του πεποιθήσεις ή εντυπώσεις. Ο άνθρωπος αυτός επιχείρησε να σας δηλητηριάσει και αν το πάρετε προσωπικά, τότε οικειοποιείστε το δικό του δηλητήριο. Με το να παίρνετε κάτι προσωπικά, γίνεστε εύκολη λεία για τους κυνηγούς- αυτούς που εξασκούν τη μαύρη μαγεία. Μπορούν να αιχμαλωτίσουν την προσοχή σας με μια μόνο άποψη και να ενσταλάξουν μέσα σας όσο δηλητήριο επιθυμούν, ακριβώς επειδή εσείς πήρατε προσωπικά αυτό που σας είπαν.
Φορτώνεστε, έτσι, όλα τα συναισθηματικά τους σκουπίδια. Αν, όμως, δεν παίρνατε τίποτε προσωπικά, θα ήσαστε προστατευμένοι κι ας βρισκόσαστε στη μέση της κόλασης. Η ανοσία στο δηλητήριο της κόλασης είναι το δώρο αυτής της συμφωνίας.
Φορτώνεστε, έτσι, όλα τα συναισθηματικά τους σκουπίδια. Αν, όμως, δεν παίρνατε τίποτε προσωπικά, θα ήσαστε προστατευμένοι κι ας βρισκόσαστε στη μέση της κόλασης. Η ανοσία στο δηλητήριο της κόλασης είναι το δώρο αυτής της συμφωνίας.
Όταν παίρνετε κάτι προσωπικά, τότε νιώθετε προσβεβλημένοι και η αντίδρασή σας είναι να υπερασπιστείτε τις πεποιθήσεις σας δημιουργώντας έτσι εντάσεις. Μεγαλοποιείτε κάτι ασήμαντο, επειδή νιώθετε την ανάγκη να έχετε εσείς δίκιο κι όλοι οι άλλοι άδικο. Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, τους μεταφέρετε τις δικές σας απόψεις. Με τον ίδιο τρόπο, ό,τι νιώθετε ή κάνετε δεν είναι παρά μια προβολή του προσωπικού σας ονείρου, μια αντανάκλαση των δικών σας παραδοχών. Ό,τι λέτε, ό,τι πράττετε, ό,τι πιστεύετε βασίζονται στις παραδοχές που έχετε κάνει- συνεπώς, οι απόψεις σας δεν έχουν καμιά σχέση μ’εμένα.
Εγώ δεν δίνω σημασία στη γνώμη που έχετε για το άτομό μου και δεν παίρνω προσωπικά την άποψή σας. Δεν το παίρνω προσωπικά, όταν κάποιοι μου λένε, “Μιγκέλ, είσαι ο καλύτερος άνθρωπος που έχω γνωρίσει”, όπως δεν το παίρνω προσωπικά όταν μου λένε το αντίθετο. Ξέρω πολύ καλά πως όταν κάποιος είναι ευτυχισμένος, θα μου πει, “Μιγκέλ, είσαι υπέροχος άνθρωπος”, ενώ όταν ο ίδιος αυτός άνθρωπος θυμώσει μαζί μου, θα μου πει, “Μιγκέλ είσαι ανυπόφορος! Πώς τολμάς να λες τέτοια πράγματα;” Εγώ δεν επηρεάζομαι σε καμιά από τις δύο περιπτώσεις, γιατί γνωρίζω τι είμαι. Δεν αισθάνομαι την ανάγκη της αποδοχής. Δεν αποζητώ την καλή γνώμη κάποιου ούτε με φοβίζει η κακή του γνώμη.
Όχι, δεν το παίρνω προσωπικά. Ό,τι κι αν πιστεύετε, ό,τι κι αν νιώθετε για μένα, ξέρω ότι το πρόβλημα δεν είναι δικό μου αλλά δικό σας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο βλέπετε τον κόσμο. Δεν το παίρνω προσωπικά, γιατί στην ουσία είστε αντιμέτωποι με τον εαυτό σας, κι όχι μ’εμένα. Η γνώμη που θα σχηματίσουν οι άλλοι βασίζεται στο δικό τους σύστημα πίστης, συνεπώς οτιδήποτε σκεφτούν για μένα αφορά, στην πραγματικότητα, τους ίδιους.
Μπορεί να μου πείτε, για παράδειγμα, “Μιγκέλ, με πληγώνει αυτό που λες”. Ωστόσο, δεν είναι αυτό που σας λέω εκείνο που σας πονάει- σας πονούν οι ήδη υπάρχουσες πληγές σας, τις οποίες άγγιξα με τα λόγια μου. Εσείς πληγώνετε τον εαυτό σας. Εγώ δεν πρόκειται ποτέ να το πάρω προσωπικά. Όχι επειδή δεν σας εκτιμώ ή δεν σας εμπιστεύομαι, αλλά γιατί ξέρω ότι βλέπετε τον κόσμο μέσα από διαφορετικό πρίσμα- το δικό σας πρίσμα. Δημιουργείτε μέσα στο μυαλό σας μια ολοκληρωμένη κινηματογραφική ταινία, στην οποία εσείς είστε ο σκηνοθέτης, ο παραγωγός και ο πρωταγωνιστής ή η πρωταγωνίστρια. Όλοι οι άλλοι παίζουν δεύτερους ρόλους. Το έργο είναι δικό σας.
Ο τρόπος που βλέπετε αυτό το έργο στην οθόνη σας, έχει να κάνει με τις συμφωνίες που έχετε συνάψει με τη ζωή. Το δικό σας πρίσμα είναι κάτι προσωπικό – είναι μονάχα η δική σας αλήθεια. Έτσι, όταν θυμώνετε μαζί μου, ξέρω ότι με τον εαυτό σας έχετε έρθει αντιμέτωποι. Εγώ αποτελώ μόνο την αφορμή της οργής σας. Και θυμώνετε επειδή φοβάστε, επειδή είστε παγιδευμένοι στα δίχτυα του φόβου. Αν δεν φοβάστε, τότε αποκλείεται να θυμώσετε μαζί μου. Αν δεν φοβάστε, αποκλείεται να με μισήσετε. Αν δεν φοβάστε, αποκλείεται να αισθανθείτε ποτέ ζήλια ή θλίψη.
Δεν υπάρχει χώρος για αρνητικά συναισθήματα όταν ζείτε χωρίς φόβο, όταν αγαπάτε. Είναι λογικό να αισθάνεστε καλά όταν είστε απαλλαγμένοι από αυτά τα συναισθήματα. Κι όταν αισθάνεστε καλά, τα πάντα γύρω σας είναι καλά και, κατά συνέπεια, τα πάντα σας κάνουν ευτυχισμένους. Αγαπάτε όλο τον κόσμο, επειδή αγαπάτε τον εαυτό σας. Επειδή σας αρέσει ο εαυτός σας. Επειδή νιώθετε ικανοποιημένοι από τη ζωή σας. Επειδή είστε απόλυτα ευχαριστημένοι με την ταινία που γυρίζετε, ευχαριστημένοι με τις συμφωνίες που έχετε συνάψει με τη ζωή. Είστε ήρεμοι κι ευτυχισμένοι. Ζείτε σε μια κατάσταση μακαριότητας, όπου τα πάντα είναι υπέροχα γύρω σας. Μέσα σε αυτή τη μακαριότητα, κάνετε διαρκώς έρωτα με κάθε τι που αντικρίζετε.
ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ
DON MIGUEL RUIZ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ
Όπως όλοι (ελπίζω) γνωρίζουμε, το επίσημο όνομα της χώρας μας είναι «Ελληνική Δημοκρατία«. Αναγνωρισμένο διεθνώς, και erga omnes, που λέει ο λόγος. Η επίσημή του μετάφραση στην αγγλική γλώσσα είναι «Hellenic Republic», στην δε γαλλική «Republique Hellenique».
Κι όμως, αυτή την επίσημη ονομασία της χώρας μας, που δεν είναι τυχαία (εκφράζει την ιστορική συνέχεια του ελληνικού έθνους, αλλά και μια ακόμα σχέση με την κλασική αρχαιότητα, το δημοκρατικό πολίτευμα), δεν την χρησιμοποιεί κανένας, μα κανένας στον κόσμο, πέραν των επίσημων εγγράφων. Πώς μας αποκαλούν πέρα από τα συνορά μας;
Ο δυτικός κόσμος, αλλά και οι σλαβικές χώρες, προτιμούν να χρησιμοποιούν παράγωγα του λατινικού Graecia.
Οι Άγγλοι μας αποκαλούν Greece, οι Γάλλοι (που κι εμείς τους «ξεβαφτίσαμε» για να είμαστε δίκαιοι) Grèce, οι Γερμανοί Griechenland, οι Αλβανοί Greqi, οι «αδελφοί» Σέρβοι Grčka, το ξανθό γένος των Ρώσων που μονίμως αναμένουμε να μας σώσει Gretsiya. Οι δε Φυρομίτες γείτονες Grcija.
Αλλά ας πιάσουμε και άλλες βαρβαρικές διαλέκτους, οι οποίες μας περιποιούνται καταλλήλως: Οι Άραβες μας λένε yunan. Οι λατρεμένοι μας γείτονες Τούρκοι Yunanistan. Αλλά και οι Ινδοί μας λένε grees, οι Αρμένιοι Hunastan, οι Τσέχοι Řecko, οι Γιαπωνέζοι Girisha, οι Εσθονοί Kreeka, οι Γεωργιανοί saberdzneti, ο γλυκούλης Κιμ Γιονγκ Ουν μας λέει geuliseu, ακόμα και στα σουαχίλι μας φωνάζουν Ugiriki. Και οι Ισραηλίτες grikhnland. Οι Ουαλλοί πάλι, εντελώς στον κόσμο τους, μας αποκαλούν Gwlad Groeg. Ακόμα και οι Μαορί μας φωνάζουν Kariki. Ορίστε μας…
Θα έγραφα κι άλλα, αλλά θα με χαστουκίσετε. Πάμε στοίχημα ότι αν πάτε σε οποιαδήποτε από αυτές τις χώρες και τους πείτε «Είμαι από την Hellenic Republic», θα σας ρωτήσουν σε ποιον πλανήτη βρίσκεται και πότε προσγειώθηκε το διαστημόπλοιό σας..
Η Ελληνική Δημοκρατία, αλλά και παλαιότερα η «Ελληνική Πολιτεία», και το «Βασίλειον της Ελλάδος» δεν κατάφεραν ποτέ το επίσημο όνομα της χώρας να χρησιμοποιείται διεθνώς στις συναλλαγές, στο εμπόριο, ούτε καν στα ιστορικά βιβλία, ούτε καν στους άτλαντες της γεωγραφίας. Ούτε καν το «Ελλάδα» δεν μπορέσαμε να δούμε να χρησιμοποιείται.
Τί θέλω να πω; Όποια κι αν είναι τελικά η επίσημη ονομασία «erga omnes» του γειτονικού κράτους, όσο κι αν όλοι μας θα προτιμούσαμε να μην υπάρχει ο όρος «Μακεδονία» στο όνομά του, ας αναρωτηθούμε, με ειλικρίνεια. Πώς θα το αποκαλούν όλοι; Όπως, δυστυχώς, το αποκαλούν από την ίδρυσή του. Κι έχουν περάσει εικοσιπέντε χρόνια.
Ασφαλώς και δεν χαίρομαι γι’ αυτό. Νιώθω όμως ότι αυτό το ζήτημα… το χάσαμε εδώ και καιρό. Και ελπίζω τουλάχιστον κάποιος κάποτε εκεί έξω να μάθει πως τη χώρα μου δεν τη λένε Greece αλλά Ελλάδα
Πάρνηθας τοπιογραφία
Γιατί σήμερα ζούμε 40 χρόνια περισσότερο σε σύγκριση με το 1880;
Τα τέλη του 19ου και οι αρχές του 20ου αιώνα ήταν μια χρυσή εποχή για τον τομέα της υγείας. Ανακαλύψεις όπως η θεωρία των μικροβίων, τα αντιβιοτικά, η ευρεία χρήση των εμβολίων, καθώς και σημαντικές εξελίξεις για τη δημόσια υγεία που αφορούν την υγιεινή, καταπολέμησαν πολλές σημαντικές αιτίες θανάτου. Το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε πολύ, όμως αυτό έφερε νέους δαίμονες.
Τα τελευταία 50 χρόνια, η έρευνα στην ιατρική έχει επικεντρωθεί λιγότερο στην εξάλειψη των ασθενειών και περισσότερο στη διαχείριση των χρόνιων παθήσεων. Μήπως αυτό δείχνει ότι υπάρχει επιβράδυνση στην πρόοδο της ιατρικής και ότι πιάσαμε το όριο του προσδόκιμου ζωής; Ή μήπως βρισκόμαστε σε ένα διάλειμμα πριν από το επόμενο κύμα μεγάλης προόδου;
Στον παρακάτω πίνακα βλέπουμε την μεταβολή του προσδόκιμου ζωής των Αμερικανών από το 1880 μέχρι σήμερα, ενώ στη συνέχεια αναφέρουμε τους σημαντικότερους παράγοντες που συνέβαλαν σ’ αυτή την αύξηση.
—-
Οι σημαντικότεροι παράγοντες
στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής
1880: Κατασκευάστηκε τo πρώτο εκτεταμένο σύγχρονο σύστημα αποχέτευσης.
1889: Οι νοσοκόμες ξεκίνησαν να χρησιμοποιούν λαστιχένια γάντια. Οι χειρούργοι δεν τα χρησιμοποιούσαν υποχρεωτικά για μερικές δεκαετίες ακόμα.
1901: Ανακαλύφθηκαν οι διαφορετικοί τύποι αίματος.
1908: Το New Jersey έγινε η πρώτη πόλη που χρησιμοποίησε χλώριο για την απολύμανση του πόσιμου νερού.
1918: O ιός της γρίπης εξαπλώθηκε σ’ όλο τον κόσμο από τα στατεύματα που πολεμούσαν στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Πέθαναν περίπου 25 εκατομμύρια άνθρωποι.
1921: Το εμβόλιο κατά της φυματίωσης. Μετά από 4 χρόνια, η φυματίωση έπαυσε να είναι κύρια αιτία θανάτου.
1924: Ξεκίνησε η διανομή ιωδιούχου αλατιού, εμποδίζοντας την βρογχοκήλη και τη νοητική υστέρηση.
1928: Ανακαλύφτηκε η πενικιλίνη. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως μόνο αφού αποδείχτηκε επιτυχής για τους στρατιώτες του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου.
1945: Πρώτη επιτυχημένη αιμοκάθαρση. Μετά από λίγια χρόνια, η νεφρική νόσος έπαυσε να αποτελεί κύρια αιτία θανάτου.
1947: Πρώτη πετυχημένη χρήση φαρμάκων καταπολέμησης της υψηλής αρτηριακής πίεσης.
1953: Πρώτη πετυχημένη εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς.
1955: Ανακαλύφτηκε το εμβόλιο της πολιομυελίτιδας.
1960: Κυκλοφορεί το πρώτο αντισυλληπτικό χάπι.
1964: Πρώτη πετυχημένη χρήση της χημειοθεραπείας.
1969: Αντικαπνιστικό μήνυμα στα πακέτα τσιγάρων.
1987: Ο Οργανισμός Φαρμάκων δίνει έγκριση για το πρώτο χάπι που βοηθάει στη μείωση της χοληστερίνης.
1998: Τα πρώτα βλαστικά κύτταρα από ανθρώπινο έμβρυο.
2001: Η πρώτη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος.
_____
by Αντικλείδι , http://antikleidi.com
Η εταίρα και φιλόσοφος Λεόντιον
Η πορνεία αποτελούσε στοιχείο του βίου των αρχαίων Ελλήνων ήδη από την αρχαϊκή εποχή. Στις περισσότερες ελληνικές πόλεις και κυρίως στα λιμάνια, αποτελούσε σημαντική οικονομική δραστηριότητα απασχολώντας σημαντικό μέρος του πληθυσμού. Σε καμία περίπτωση δεν θεωρούταν παράνομη, οι πόλεις δεν την απαγορεύουν και η λειτουργία των οίκων ανοχής ήταν φανερή.
Στην Αθήνα, στο μεγάλο νομοθέτη Σόλωνα αποδίδεται η ίδρυση κρατικών πορνείων με προσιτές τιμές. Ωστόσο η δραστηριότητα αυτή δεν κατανεμόταν ίσα ανάμεσα στα δύο φύλα, γυναίκες όλων των ηλικιών καθώς και νεαρά αγόρια εκδίδονταν, για μια πελατεία που απαρτιζόταν σχεδόν αποκλειστικά από άνδρες.
Οι εκδιδόμενες γυναίκες μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες κατηγορίες.
Τελευταίες στην κλίμακα κατατάσσονταν οι πόρνες, οι οποίες σύμφωνα και με την ετυμολογία της λέξης που προέρχεται από το ρήμα «πέρνημι» που σημαίνει «πουλώ», ανήκαν δε στους «πορνοβοσκούς», δηλαδή σε προαγωγούς, που κρατούσαν τμήμα των εσόδων τους. Οι τελευταίοι μπορούσαν να είναι πολίτες και τα έσοδα από την πορνεία αντιμετωπίζονταν όπως αυτά από άλλες δραστηριότητες. Ο Θεόφραστος αναφέρει τον προαγωγό πλάι στον πανδοχέα και τον συλλέκτη φόρων σε έναν κατάλογο επαγγελμάτων που είχε συντάξει.
Μια βαθμίδα παραπάνω βρίσκονταν οι ελεύθερες πόρνες που κάποτε ήταν δούλες και έχουν κερδίσει την ελευθερία τους. Η προέλευση αυτών των γυναικών ποικίλλει: γυναίκες μέτοικοι που δεν έβρισκαν άλλο επάγγελμα στη νέα τους πατρίδα, φτωχές χήρες, παλαιές πόρνες που εξαγόρασαν την ελευθερία τους. Στην Αθήνα ήταν υποχρεωμένες να καταγράφονται σε μητρώα και να καταβάλλουν φόρους. Ορισμένες μάλιστα κατάφεραν να φτιάξουν περιουσία από το επάγγελμά τους.
Υπήρχε μάλιστα την εποχή εκείνη και μία άλλη δραστηριότητα – ιδιότητα η οποία χαρακτηρίζεται από την ίδια την λέξη «πορνοδιδάσκαλος», δηλαδή εκπαιδευτής πορνών. Ακόμη και ο ξακουστός Σωκράτης έκανε αυτή την δουλειά όπως μας πληροφορεί ο Ξενοφώντας στα «Απομνημονεύματά του» (ΙΙΙ, 11)
Οι εταίρες βρίσκονταν στην κορυφή των εκδιδόμενων γυναικών. Δεν περιορίζονται στο να προσφέρουν σεξουαλικές υπηρεσίες, με την ίδια τη λέξη «εταίρα» να σημαίνει «σύντροφος». Στις περισσότερες περιπτώσεις διέθεταν ευρεία μόρφωση και μπορούσαν να λάβουν μέρος σε συζητήσεις καλλιεργημένων ανθρώπων, για παράδειγμα στα συμπόσια. Αποτελούν τις μοναδικές γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα, με εξαίρεση τις Σπαρτιάτισσες, που απολάμβαναν την ανεξαρτησία τους και μπορούσαν να διαθέτουν προσωπική περιουσία. Ένα τέτοιο είδος παλλακίδας δεν πληρωνόταν για κάθε συνεύρεση, αλλά έπαιρνε δώρα από τους «εταίρους» και τους «φίλους» της ώστε να ζει μια άνετη ζωή. Παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν οι γκέισες στην Ιαπωνική παράδοση.
Κρυφτό στον κήπο του Επίκουρου. Λεόντιον και Τερνίσσα- William Stott
Η φιλοχρηματία και η απληστία των εταιρών αναφέρεται συχνά από Έλληνες συγγραφείς. Η βασική αρχή της εταίρας Φιλιμάτιον ήταν:
«Εσείς ποθείτε την ομορφιά, εγώ τα χρήματα. Ας ικανοποιήσουμε λοιπόν αμοιβαία την επιθυμία μας, έτσι είναι οι καλές συμφωνίες. (Αρισταίνετος Ι, 14).
Ο Αλκίφρων βάζει στο στόμα της εταίρας Πετάλης τα εξής λόγια:
«Μας χρειάζεται χρυσάφι, ρουχισμός, κοσμήματα, υπηρέτριες. Δεν έχω κανένα κτήμα στη Μυρριούντα ούτε ασήμι στα μεταλλεία. Έχω μόνο το μεροκάματο και τα πολυστέναχτα δώρα των ανόητων εραστών μου».
Ακόμη οξύτερος είναι ο τόνος του γράμματος που στέλνει η εταίρα Φιλουμένη στον Κρίτωνα:
«Τι κουράζεσαι γράφοντας τόσα; μου χρειάζονται πενήντα χρυσά νομίσματα και όχι γράμματα. Αν λοιπόν μ’ αγαπάς, δώστα. Αν τσιγκουνεύεσαι, μη μ’ ενοχλείς. Γεια σου.».(Αλκίφρων Εταιρικαί επιστολαί).
Οι εταίρες έχουν εξέχουσα θέση στην αθηναϊκή κοινωνία. Οι πιο πολλές είναι ξένες, από τα νησιά του Αιγαίου και τις ακτές της Ιωνίας, την Κόρινθο και την Ναύκρατη. Τις σέβονται και τις τιμούν όσο λίγες γυναίκες στην αρχαιότητα. Γράφει για αυτές ο Διογένης «αι εύμορφοι εταίραι εισίν βασίλισσαι». Ήταν πανέμορφες, έξυπνες, πολύ μορφωμένες, κάποιες μάλιστα ανήλθαν και σε ανώτατα αξιώματα. Συναναστρέφονταν συνήθως καλλιτέχνες, φιλοσόφους, πολιτικούς, ποιητές. Είχαν θέση σημαντική στην πνευματική και κοινωνική ζωή και επηρέαζαν προφανώς την εξουσία, αφού βρισκόταν πολλές φορές στο περιβάλλον πολιτικών.
Είναι γνωστό ότι διάσημοι γλύπτες και ζωγράφοι όπως ο Πραξιτέλης, ο Απελλής και άλλοι χρησιμοποίησαν μοντέλα εταίρες. Σχεδόν όλα τα ελληνικά αγάλματα που παριστάνουν θεές και προπάντων οι Αφροδίτες του 5ου και 4ου αιώνα είχαν για πρότυπά τους εταίρες. Αναρίθμητοι αγγειογράφοι ζωγράφιζαν στα αγγεία έναν τύπο γυναικείου στήθους. Το στήθος αυτό ήταν το στήθος της Λαϊδας.(Πατριαρχία σ.339). Θα πρέπει όμως να διευκρινίσουμε ότι η δόξα που κέρδισε ο θεσμός της εταίρας με το πέρασμα των αιώνων οφείλεται, αποκλειστικά και μόνο, σε εκείνες τις λίγες που απέκτησαν φήμη και πλούτο, εκπέμποντας μια εκτυφλωτική λάμψη με την εικόνα των ωραίων, μορφωμένων και εξευγενισμένων γυναικών, που επιδεικνύοντας το πνεύμα τους εντυπωσίαζαν τους συνδαιτυμόνες τους.
Ένας σημαντικός αριθμός από αυτές αναφέρεται ότι ανήκαν και σε φιλοσοφικές σχολές. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε την Θεανώ, την Μέλισσαν, την Πτολεμαίδα της Πυθαγορείου Σχολής, την Διοτίμη και Ασπασία της Σωκρατικής, την Λαίδα και Αρήτη της Κυρηναϊκής, την Ιππαρχία της Κυνικής την αργεία Αρτεμισία και Νικαρέτη της Μεγαρικής. Θα αναφερθούμε όμως ιδιαίτερα στις εταίρες της Σχολής του Επίκουρου και συγκεκριμένα στην Λεόντιον. Στον Κήπο μαζί με την Λεόντιον αναφέρονται και η Ηδεία, η Βοΐδιον, η Νικήδιον, η Ερώτιον, η Μαμμάριον και άλλες.
Η Λεόντιον αναφέρετε ακόμη και στον 14ο αι. Ο Giovanni Boccaccio (1313-1375) tην συμπεριλαμβάνει στο έργο του «Βιβλίο των Διάσημων Γυναικών» ( De mulieribus claris), μια συλλογή από 106 σύντομες βιογραφίες διάσημων και κακόφημων γυναικών. Μια εικόνα της Λεόντιον βρίσκουμε σ ένα χειρόγραφο μιας γαλλικής μετάφρασής του
Από όλες όμως ποιο διάσημη ήταν η Λεόντιον.
Δεν γνωρίζουμε την καταγωγή της, αλλά εκείνο που μας είναι γνωστό εκτός από τα σωματικά της θέλγητρα είναι ότι είχε και αξιόλογη πνευματική μόρφωση η οποία μάλιστα προκαλούσε τον θαυμασμό γνωστών συγγραφέων. Όταν άρχισε να φιλοσοφεί μέσα στον Κήπο έπαυσε να ασκεί το επάγγελμα της εταίρας
Είναι γνωστό ότι ήταν ερωμένη του Επίκουρου, φημολογείται ότι για κάποια στιγμή τα είχε και με τον Έρμαχο, ο Αλκίφρων αναφέρει ότι είχε ερωτικές σχέσεις με έναν πολύ ωραίο νεαρό ονόματι Τίμαρχον, καθώς επίσης και με τον Μητρόδωρο με τον οποίο μάλιστα έκανε και έναν γιό ονόματι Επίκουρο, στον οποίο αναφέρεται ο δάσκαλος στην διαθήκη του.
Λέγεται ότι είχε και μία κόρη ονόματι Δανάη, επίσης εταίρα και οπαδό της Επικούρειας φιλοσοφίας, η οποία υπήρξε ερωμένη του Έπαρχου της Εφέσου Σώφρονος. Πιθανολογείται ότι η γέννηση της Δανάης προηγήθηκε αυτής του γιού του Μητρόδωρου αλλά δεν γνωρίζουμε τίποτα για τον πατέρα της. Κάποιες αναφορές θέλουν την Δανάη κόρη του Μητρόδωρου.
Ο Θεοδωρίδης αναφέρει (σ.280) ότι ο Επίκουρος εκτιμούσε και θαύμαζε τη Λεόντιον. Της εμπιστευόταν ακόμη και την προεδρία, που οι τρόφιμοι του Κήπου την έπαιρναν διαδοχικά. Η πράξη βέβαια αυτή διασύρθηκε από τους αντιπάλους σαν αίσχος απερίγραπτο, γιατί μία εταίρα παρουσιάσθηκε προεδρίνα της Κοινότητας. Σε κάποιο άλλο σημείο σε απάντηση κάποιου γράμματος της Λεοντίου, όπου την χαρακτηρίζει αχώριστη του Κήπου, γράφει:
«Σωτήρα, αφέντισσα, αγαπητό Λεονταράκι, σπάσαμε στα ζήτω και στα παλαμάκια άμα διαβάσαμε το γραμματάκι σου». (σ 144)
Και παρακάτω συνεχίζοντας ο Θεοδωρίδης:
«Από τις πηγές ξέρουμε καλά πως η Λεόντιον ήταν σοβαρό πρόσωπο, πως τιμούσε πολύ τον Επίκουρο και πως αποδεικνύεται αυτό από τα απομεινάρια των επιστολών της».
Μην διακόπτετε κάποιον που διαβάζει. Λεπτομέρεια από τη γαλλική μετάφραση του βιβλίου Des cleres et nobles femmes 1425
Κατά το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα και πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.χ. δύο μαρτυρίες αναφέρουν την ύπαρξη εταίρας με το όνομα Λεόντιον και μάλιστα πολύ ονομαστές.
Η πρώτη είναι αυτή που αναφέρει ο Αθήναιος στο 13ο βιβλίο του στους Δειπνοσοφιστές, Η Λεόντιον του Αθήναιου χρωστούσε την μόρφωσή της και την πνευματική της φήμη αφενός στον σοφό της ελεγειακής ποιήσεως Φιλητά του Κώου και αφετέρου στον Ερμησιάνακτα τον Κολοφώνιο, μαθητή του Φιλητά με τον οποίο η Λεόντιον είχε ερωτικούς δεσμούς και ο οποίος έγραψε τρία ελεγειακά βιβλία και τα εξέδωσε με τον τίτλο «Λεόντιον». Ο Αθήναιος στα έργα του αναφέρει αποσπάσματα υπό μορφή διαλόγων των ελεγειών του Ερμησιάνακτα.
Η δεύτερη ήταν περιώνυμη για τα θέλγητρα και για το πνεύμα της.Δύο ονομαστοί ζωγράφοι της αρχαιότητας, ο Θέωρος και ο Αριστείδης ο Θηβαίος, ζωγράφισαν την εικόνα της, όπως μας αναφέρει ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος. Ήταν ερωμένη του Επίκουρου και άλλων εκπροσώπων της σχολής του. Χειριζόταν άνετα την αττική διάλεκτο και η φήμη της έγινε γνωστή αφενός από την ομορφιά της και αφετέρου από την συγγραφική της ικανότητα.
Επικρατούσα άποψη σήμερα είναι ότι πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο, το οποίο όταν ήρθε στην Αθήνα και εντάχτηκε στον Κήπο είχε ήδη καλλιεργημένο το πνεύμα της. Φαίνεται ότι με τον Ερμησιάνακτα συναναστράφηκε κατά την πρώτη της νεότητα. Ως εκ τούτου μπορούμε να υποθέσουμε από την καταγωγή του Ερμησιάνακτα, ότι υπάρχει η πιθανότητα η Λεόντιον να ξεκίνησε την επαγγελματική της καριέρα ως εταίρα από την Κωλοφώνα. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε το ίδιο για την καταγωγή της γιατί συνήθως οι εταίρες δεν ασκούσαν το επάγγελμά τους στον τόπο καταγωγής των.
Όπως αναφέραμε και παραπάνω η Λεόντιον είχε μεγάλη συγγραφική ικανότητα. Έργα της δεν διασώθηκαν, αλλά η φήμη για τα έργα της ήταν μεγάλη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι, όταν ο Θεόφραστος ο γνωστός μαθητής του Αριστοτέλη και διάδοχός του στο Λύκειο, συνέγραψε βιβλίο περί γάμου στο οποίο δεν εκφραζόταν και τόσο τρυφερά για το γυναικείο φύλλο, η Λεόντιον του επετέθη με σφοδρότητα και απέσπασε τον γενικό θαυμασμό γράφοντας μία πραγματεία με τίτλο «ΚΑΤΑ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ».
Ακόμη και ο Κικέρων μετά από 250 χρόνια, εκφράζει τον θαυμασμό του για το έργο της Λεοντίου, αλλά και γιατί μία γυναίκα τόλμησε να γράψει μία πραγματεία εναντίον ενός ανδρός γνωστότατου για την σοφία του. Αυτό μας το μαρτυρεί ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος στην εισαγωγή της φυσικής του ιστορίας. Το γεγονός ότι μία εταίρα ήταν τόσο έξυπνη, ήξερε να γράφει τόσο καλά και είχε τόσο λίγο σεβασμό για τη φήμη των ανδρών φιλοσόφων, οδήγησε στην αθηναϊκή έκφραση «βρες ένα δένδρο να κρεμαστείς!». (Πατριαρχία σ.459)
Το περί γάμου αυτό έργο της Λεοντίου έχει χαθεί μαζί με σχεδόν όλα τα έργα των επικούρειων, σώθηκε όμως απόσπασμα από το έργο του Θεόφραστου που έγινε η αφορμή να συγγράψει η Λεόντιον την πραγματεία της, σε μετάφραση από την λατινική του έτους 1892 και το οποίο παραθέτω σε επιτοίχια ανακοίνωση.
Ο Αλκίφρων, ο συγγραφέας εταιρικών επιστολών, περιέχει στα έργα του μία αξιοπερίεργη επιστολή της Λεοντίου προς την Λάμιαν την γνωστή εταίρα και ερωμένη του Δημητρίου Πολιορκητή, στην οποία επιστολή γίνονται γνωστές οι τεταμένες σχέσεις μεταξύ αυτής και της φιλοσόφου. Στην επιστολή αναφέρεται ότι η Λεόντιον είχε ερωτικές σχέσεις με τον νεαρό Τίμαρχο τον οποίο χαρακτηρίζει μάλιστα και παίδαρο, ο οποίος την παράτησε για να ενταχθεί στην επικούρεια κοινωνία. Αναρωτιόταν: «τι μπορεί να του προσφέρει ο γεροεπίκουρος περισσότερο από ότι εγώ».
Στην επιστολή αυτή υπάρχουν πολλές ανακρίβειες. Είναι πολύ δύσκολο να δεχτούμε αυτά που γράφει ο Αλκίφρων ως πραγματικά, γιατί οι επιστολές του είχαν χιουμοριστικό και σατιρικό χαρακτήρα και προφανώς ο συγγραφέας τις φόρτωσε με αρκετή μυθοπλασία για να τις κάνει πιο εύθυμες. Εξάλλου και ο Θεοδωρίδης γράφει για την συγκεκριμένη επιστολή ότι «η Λεόντιον γράφει τάχα στη Λάμια» υποστηρίζοντας την ανακρίβεια της επιστολής και σε άλλο σημείο υπερασπιζόμενος τον Επίκουρο και τη Λεόντιον «Είναι από τις φθηνές εξυπνάδες που πιπιλίζουν για τους φιλοσόφους και τους γραμματιζούμενους».
Αν όμως δεχθούμε τα γεγονότα της επιστολής ως πραγματικά τότε ίσως ο Τίμαρχος να ήταν και η αιτία που η Λεόντιον ασπάσθηκε την Επικούρεια Φιλοσοφία και εντάχθηκε στον Κήπο.
Δυστυχώς οι πηγές είναι πάρα πολύ λίγες, μόνο σκόρπιες αναφορές, που μας αναγκάζουν να υποθέσουμε πράγματα και καταστάσεις, με συνέπεια να μην μπορούμε να έχουμε μια πλήρη και σαφή εικόνα της Λεοντίου. Είναι γεγονός όμως ότι υπερασπιζόταν τα δικαιώματα των γυναικών με πολύ πάθος και με όλα τα μέσα που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την εποχή εκείνη όπως ήταν και οι επιστολές.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι στην αθηναϊκή κοινωνία η γυναίκα τελούσε μονίμως υπό ανδρική κηδεμονία. Η νέα κοπέλα μέχρι το γάμο της εξαρτάται άμεσα από τον πατέρα της. Όταν έφθανε στην αποδεκτή κοινωνικά ηλικία γάμου, η οποία σύμφωνα με τις τότε αντιλήψεις υπολογίζονταν με βάση τη γυναικεία ήβη, ο πατέρας της επέλεγε το μέλλοντα σύζυγό της, έκτοτε ήταν υπό την κηδεμονία του συζύγου της. Η βασική ευθύνη της, όμως, ήταν η διαχείριση του οίκου. Μέσω της χρηστής διαχείρισης ενός αθηναϊκού οίκου από τη νοικοκυρά θα επιτυγχάνονταν η ευημερία και η μακροημέρευση του. Για το λόγο αυτό ο σύζυγος και κύριος του οίκου, από την πρώτη στιγμή αναλάμβανε να εξηγήσει τη βασική αυτή υποχρέωση στην νεαρή γυναίκα του. Ο Επίκουρος όμως έλεγε για την σχέση των δύο φύλων :
«Η γυναίκα σου πρέπει μάλλον να σε ντρέπεται και όχι να σε φοβάται. Διότι δεν την πήρες για υπηρέτρια αλλά για συμμέτοχο της Ζωής σου».(Επίκουρος «Γνώμαι συλλεγείσαι» Ιωάννου Γεωργίδη)
Ο Θεοδωρίδης γράφει (σ.280) για την γυναίκα μέσα στον Κήπο.
«Στον Κήπο έγινε κάτι που ξεπερνάει ό,τι ως τότε είχε γίνει στην Ελλάδα. Η γυναίκα κέρδισε κάποιο βάθρο, ανασαίνει ανετότερα, αναμετρά το μυαλό της με το ανδρικό και βλέπει πως η χιλιοειπωμένη κατωτερότητά της είναι μύθος. Κάποιος ή κάποιοι αναγνωρίζουν πως έχει ψυχή, νοιάζονται γι αυτή, την τριγυρίζουν με εκτίμηση και στοργή. Δεν αργεί ν’ αποδειχθεί, όπως στα δικά μας χρόνια, πως η γυναίκα μπορεί ν’ αποδώσει.
Λόγω της έντονης δραστηριότητας της Λεοντίου ως φιλοσόφου, για την ελευθερία και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών, που βασίζεται στην αρχή ότι τα φύλα είναι διαφορετικά αλλά ίσα, καθώς και με το πάθος που αντιμετώπιζε τα γυναικεία προβλήματα, θα μπορούσαμε να την εντάξουμε σ’ αυτούς που φιλοσοφώντας μέσα στα πλαίσια της επικούρειας φιλοσοφίας, βάλανε τα θεμέλια, για να έρθουν πολλούς αιώνες αργότερα οι πρωτεργάτες της ανεξαρτησίας των γυναικών και να ανεγείρουν το οικοδόμημα της ισότητας των δύο φύλλων.
***
Κώστας Καλεύρας
Βιβλιογραφία:
1. «Πατριαρχία» του Έρνεστ Bornrman έκδοση M.I.E.T. 1988
2. «Επικουρείων Δόξαι» Χρήστου Γιαπιτζάκη Εκδ. Παπαδημητρίου
3. Εθνικόν Ημερολόγιον 1892
4. «Επίκουρος η αληθινή όψη του αρχαίου κόσμου» Χ. Θεοδωρίδη έκδοση Εστία
5.Αλκίφρωνος «Επιστολαί» έκδοση Πατάκη
6. Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, «Περί της Αρχαίας Ελληνικής Ζωγραφικής», 35ο βιβλίο της «Φυσικής Ιστορίας»
Πηγή: epicuros.net
Αντικλείδι , http://antikleidi.com