ΟΡΕΙΝΟΣ

Λεξιλογικά των γιατρών

Καθώς σε όλη την Ευρώπη οι κοινωνίες ετοιμάζονται με δειλά βήματα να βγουν από την καραντίνα, περνώντας στη δεύτερη φάση, της συμβίωσης με τον κορονοϊό, δεν πρέπει να ξεχάσουμε τους ήρωες της πρώτης φάσης, τους επαγγελματίες της υγείας, το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, που έδωσαν τη μάχη από την πρώτη γραμμή, με τεράστιο προσωπικό κόστος -και σε ανθρώπινες ζωές. Οπότε, στο σημερινό σημείωμα θα λεξιλογήσουμε για τους γιατρούς.

Λέμε γιατρός στην καθημερινή γλώσσα, αλλά ιατρός στο πιο επίσημο, που είναι λέξη αρχαία, ομηρική μάλιστα. Στο Λ της Ιλιάδας λένε για τον Μαχάονα, τον γιο του Ασκληπιού και γιατρό των Αχαιών, ότι ἰητρὸς γὰρ ἀνὴρ πολλῶν ἀντάξιος ἄλλων, ο γιατρός αξίζει όσο πολλοί άντρες -ιητρός είναι ο ιωνικός τύπος. Η λέξη ετυμολογείται από το ρήμα ιάομαι, θεραπεύω, γιατρεύω, που έχει επιβιώσει στα ιαματικά λουτρά και στην ιατρική ιδιόλεκτο.

Στα μεσαιωνικά χρόνια, με συνίζηση και ημιφωνοποίηση του ι, η λέξη έγινε γιατρός (όπως και η εορτή έγινε γιορτή), και στα νεότερα χρόνια οι δυο τύποι συνυπάρχουν, και το ίδιο ισχύει και με τα σύνθετα και παράγωγά τους, αφού πλάι στην ιατρική υπάρχει το γιατρικό και δίπλα στο ιατρείο η γιατρειά, πάντοτε με τη διαφορά ύφους. Εμφανίστηκε και η μεταφορική χρήση της λέξης, για κάποιον ή κάτι που θεραπεύει ψυχικά πάθη, «εις κάθε ανάγκη και κακόν εσύ ήσουν ο γιατρός μου» στον Ερωτόκριτο.

Είπαμε ότι οι τύποι «ιατρός» και «γιατρός» συνυπάρχουν, αλλά στη σύνθεση, πχ σε διάφορες ειδικότητες γιατρών, η λόγια εκδοχή επικρατεί σχεδόν απόλυτα, πχ οφθαλμίατρος, παιδίατρος, κτηνίατρος, αθλητίατρος (και ο απλολογημένος αθλίατρος) κτλ. Μόνο στον οδοντίατρο έχει αισθητή παρουσία η λαϊκή παραλλαγή οδοντογιατρός, εκτός αν ξεχνάω κάποιον άλλον τύπο.

Σε αντίθεση με άλλα επαγγέλματα, γυναίκες που ασκούσαν την (εμπειρική) ιατρική υπήρχαν από παλιά, οπότε υπάρχουν πολλοί τύποι του επαγγελματικού θηλυκού: γιατρίνα, γιάτρισσα, γιάτραινα, γιατρέσσα.

Υπάρχει και το δημοτικό: Φέρνει γιατρό απ’ τη Βενετια και γιάτρισσα απ’ την πόλη / να γιάνουνε τους πόνους του, τους αναστεναγμούς του.

Ωστόσο, ακριβώς επειδή οι έμφυλοι αυτοί τύποι αναφέρονται ακριβώς στην εμπειρική ιατρική, οι σημερινές γυναίκες που ασκούν την επιστημονική ιατρική προτιμούν, όχι παράλογα, τον επίκοινο τύπο, η γιατρός, και ακόμα καλύτερα, η ιατρός, που φαίνεται να έχει και περισσότερο κύρος. Ο τύπος «γιατρίνα» βέβαια, σαν λαϊκή εναλλακτική, ακούγεται αρκετά.

Μια άλλη λέξη που τη χρησιμοποιούμε συχνά για να προσφωνήσουμε ή να αναφερθούμε σε γιατρό είναι και ο δόκτορας, από το λατινικό doctor που σήμαινε διδάσκαλος και που πήρε και τη σημασία του γιατρού στους πρώτους αιώνες των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, χωρίς όμως να χάσει τη σημασία του κατόχου του ανώτατου πανεπιστημιακού τίτλου, που έχει άδεια διδασκαλίας, κι έτσι είναι συνηθισμένο το μπέρδεμα να θεωρούνται γιατροί όλοι οι κάτοχοι διδακτορικού τίτλου που έχουν το Dr. μπροστά στο όνομά τους και να δέχονται ερωτήσεις ιατρικού χαρακτήρα ενώ μπορεί να είναι π.χ. νομικοί ή μηχανικοί.

Αντίστοιχα του δόκτορα υπάρχουν στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες (doctor, docteur, dottore κτλ.), αν και δεν αποτελούν τον κατεξοχήν όρο για τον επιστήμονα της υγείας αλλά συνήθως μια προσφώνηση ή αναφορά σε ανεπίσημο ύφος. Στις ρωμανικές γλώσσες ο γιατρός λέγεται medecin στα γαλλικά, medico στα ισπανικά και στα ιταλικά, λέξεις που όλες ανάγονται στο λατινικό medicus· της ίδιας οικογένειας και τα medicine, medical της αγγλικής.

Γενικά οι Έλληνες γιατροί έχαιραν μεγάλης εκτίμησης από την αρχαιότητα και τα συγγράμματά τους διαβάζονταν πολύ -αλλά και οι ίδιοι έγραφαν πολύ. Τα διασωθέντα έργα του Γαληνού ξεπερνούν σε όγκο όλα τα διασωθέντα έργα της κλασικής αρχαιότητας. Η ιατρική ορολογία είναι γεμάτη από ελληνικούς ή ελληνογενείς όρους, ενώ και κάποιες ιατρικές λέξεις έχουν ελληνική αρχή που δύσκολα φαίνεται.

Για παράδειγμα, οι Γερμανοί λένε Arzt τον γιατρό, και στοιχηματίζω πως δύσκολα θα πιστέψετε ότι η λέξη αυτή έχει ελληνική αρχή, κι όμως έτσι είναι, από τη λ. αρχίατρος μέσω λατινικών (archiater). Γούστο έχει ότι η γερμανική λέξη Arztpraxis, που σημαίνει ιατρείο, και είναι με τα τόσα συνεχόμενα σύμφωνά της σχεδόν απρόφερτη για ελληνικά λαρύγγια, έχει ελληνική προέλευση και στα δυο συνθετικά της.

Μια ακόμα ιατρική λέξη που έχει ελληνική αρχή χωρίς να φαίνεται είναι η αγγλική surgeon, ο χειρούργος (ή χειρουργός), που ανάγεται, ακριβώς, στο αρχαίο χειρουργός, μέσω του λατινικού chirurgia και του παλαιογαλλικού cirurgien, surgien. Να πούμε εδώ ότι αρχικά χειρουργός ήταν ο οποιοσδήποτε χειρώνακτας ή χειροτέχνης και μόνο στην ελληνιστική εποχή εμφανίστηκε η ιατρική σημασία, ενώ το ρήμα χειρουργώ είχε και άσεμνη σημασία.

Τον νεαρό και άπειρο γιατρό τον λέμε γιατρουδάκο, ενώ ο κατεξοχήν μειωτικός όρος για τον κακό γιατρό είναι κομπογιαννίτης, που κανονικά σημαίνει τον εμπειρικό γιατρό αλλά και τον αγύρτη που εξαπατά τους ασθενείς, τον ψευτογιατρό. Μπορούμε επίσης να τον πούμε αλμπάνη, λέξη που κανονικά σημαίνει κτηνίατρος-πεταλωτής, ή, απλώς, χασάπη.

Ο χρόνος είναι ο καλύτερος γιατρός, λέει μια παροιμία που την έχουμε από την αρχαιότητα (ο κοινός ιατρός σε θεραπεύσει χρόνος), ενώ μια συνηθισμένη κατάρα σε κάποιον που μας αδίκησε και μας πήρε χρήματα είναι «στους γιατρούς να τα φας». Στα παλιά καφενεία, όταν κάποιος άφηνε ανοιχτή την πόρτα και έμπαινε το ξεροβόρι, του φώναζαν «Κλείσε τον γιατρό έξω!».

Μια έμμετρη παροιμία συμβουλεύει:

Έχε τα πόδια σου ζεστά, την κεφαλήν σου κρύα,

τον στόμαχό σου αλαφρύ, γιατρού δεν έχεις χρεία.

Πηγή : sarantakos WordPress.com

Λεξιλογικά των γιατρών

Καθώς σε όλη την Ευρώπη οι κοινωνίες ετοιμάζονται με δειλά βήματα να βγουν από την καραντίνα, περνώντας στη δεύτερη φάση, της συμβίωσης με τον κορονοϊό, δεν πρέπει να ξεχάσουμε τους ήρωες της πρώτης φάσης, τους επαγγελματίες της υγείας, το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, που έδωσαν τη μάχη από την πρώτη γραμμή, με τεράστιο προσωπικό κόστος -και σε ανθρώπινες ζωές. Οπότε, στο σημερινό σημείωμα θα λεξιλογήσουμε για τους γιατρούς.

Λέμε γιατρός στην καθημερινή γλώσσα, αλλά ιατρός στο πιο επίσημο, που είναι λέξη αρχαία, ομηρική μάλιστα. Στο Λ της Ιλιάδας λένε για τον Μαχάονα, τον γιο του Ασκληπιού και γιατρό των Αχαιών, ότι ἰητρὸς γὰρ ἀνὴρ πολλῶν ἀντάξιος ἄλλων, ο γιατρός αξίζει όσο πολλοί άντρες -ιητρός είναι ο ιωνικός τύπος. Η λέξη ετυμολογείται από το ρήμα ιάομαι, θεραπεύω, γιατρεύω, που έχει επιβιώσει στα ιαματικά λουτρά και στην ιατρική ιδιόλεκτο.

Στα μεσαιωνικά χρόνια, με συνίζηση και ημιφωνοποίηση του ι, η λέξη έγινε γιατρός (όπως και η εορτή έγινε γιορτή), και στα νεότερα χρόνια οι δυο τύποι συνυπάρχουν, και το ίδιο ισχύει και με τα σύνθετα και παράγωγά τους, αφού πλάι στην ιατρική υπάρχει το γιατρικό και δίπλα στο ιατρείο η γιατρειά, πάντοτε με τη διαφορά ύφους. Εμφανίστηκε και η μεταφορική χρήση της λέξης, για κάποιον ή κάτι που θεραπεύει ψυχικά πάθη, «εις κάθε ανάγκη και κακόν εσύ ήσουν ο γιατρός μου» στον Ερωτόκριτο.

Είπαμε ότι οι τύποι «ιατρός» και «γιατρός» συνυπάρχουν, αλλά στη σύνθεση, πχ σε διάφορες ειδικότητες γιατρών, η λόγια εκδοχή επικρατεί σχεδόν απόλυτα, πχ οφθαλμίατρος, παιδίατρος, κτηνίατρος, αθλητίατρος (και ο απλολογημένος αθλίατρος) κτλ. Μόνο στον οδοντίατρο έχει αισθητή παρουσία η λαϊκή παραλλαγή οδοντογιατρός, εκτός αν ξεχνάω κάποιον άλλον τύπο.

Σε αντίθεση με άλλα επαγγέλματα, γυναίκες που ασκούσαν την (εμπειρική) ιατρική υπήρχαν από παλιά, οπότε υπάρχουν πολλοί τύποι του επαγγελματικού θηλυκού: γιατρίνα, γιάτρισσα, γιάτραινα, γιατρέσσα.

Υπάρχει και το δημοτικό: Φέρνει γιατρό απ’ τη Βενετια και γιάτρισσα απ’ την πόλη / να γιάνουνε τους πόνους του, τους αναστεναγμούς του.

Ωστόσο, ακριβώς επειδή οι έμφυλοι αυτοί τύποι αναφέρονται ακριβώς στην εμπειρική ιατρική, οι σημερινές γυναίκες που ασκούν την επιστημονική ιατρική προτιμούν, όχι παράλογα, τον επίκοινο τύπο, η γιατρός, και ακόμα καλύτερα, η ιατρός, που φαίνεται να έχει και περισσότερο κύρος. Ο τύπος «γιατρίνα» βέβαια, σαν λαϊκή εναλλακτική, ακούγεται αρκετά.

Μια άλλη λέξη που τη χρησιμοποιούμε συχνά για να προσφωνήσουμε ή να αναφερθούμε σε γιατρό είναι και ο δόκτορας, από το λατινικό doctor που σήμαινε διδάσκαλος και που πήρε και τη σημασία του γιατρού στους πρώτους αιώνες των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, χωρίς όμως να χάσει τη σημασία του κατόχου του ανώτατου πανεπιστημιακού τίτλου, που έχει άδεια διδασκαλίας, κι έτσι είναι συνηθισμένο το μπέρδεμα να θεωρούνται γιατροί όλοι οι κάτοχοι διδακτορικού τίτλου που έχουν το Dr. μπροστά στο όνομά τους και να δέχονται ερωτήσεις ιατρικού χαρακτήρα ενώ μπορεί να είναι π.χ. νομικοί ή μηχανικοί.

Αντίστοιχα του δόκτορα υπάρχουν στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες (doctor, docteur, dottore κτλ.), αν και δεν αποτελούν τον κατεξοχήν όρο για τον επιστήμονα της υγείας αλλά συνήθως μια προσφώνηση ή αναφορά σε ανεπίσημο ύφος. Στις ρωμανικές γλώσσες ο γιατρός λέγεται medecin στα γαλλικά, medico στα ισπανικά και στα ιταλικά, λέξεις που όλες ανάγονται στο λατινικό medicus· της ίδιας οικογένειας και τα medicine, medical της αγγλικής.

Γενικά οι Έλληνες γιατροί έχαιραν μεγάλης εκτίμησης από την αρχαιότητα και τα συγγράμματά τους διαβάζονταν πολύ -αλλά και οι ίδιοι έγραφαν πολύ. Τα διασωθέντα έργα του Γαληνού ξεπερνούν σε όγκο όλα τα διασωθέντα έργα της κλασικής αρχαιότητας. Η ιατρική ορολογία είναι γεμάτη από ελληνικούς ή ελληνογενείς όρους, ενώ και κάποιες ιατρικές λέξεις έχουν ελληνική αρχή που δύσκολα φαίνεται.

Για παράδειγμα, οι Γερμανοί λένε Arzt τον γιατρό, και στοιχηματίζω πως δύσκολα θα πιστέψετε ότι η λέξη αυτή έχει ελληνική αρχή, κι όμως έτσι είναι, από τη λ. αρχίατρος μέσω λατινικών (archiater). Γούστο έχει ότι η γερμανική λέξη Arztpraxis, που σημαίνει ιατρείο, και είναι με τα τόσα συνεχόμενα σύμφωνά της σχεδόν απρόφερτη για ελληνικά λαρύγγια, έχει ελληνική προέλευση και στα δυο συνθετικά της.

Μια ακόμα ιατρική λέξη που έχει ελληνική αρχή χωρίς να φαίνεται είναι η αγγλική surgeon, ο χειρούργος (ή χειρουργός), που ανάγεται, ακριβώς, στο αρχαίο χειρουργός, μέσω του λατινικού chirurgia και του παλαιογαλλικού cirurgien, surgien. Να πούμε εδώ ότι αρχικά χειρουργός ήταν ο οποιοσδήποτε χειρώνακτας ή χειροτέχνης και μόνο στην ελληνιστική εποχή εμφανίστηκε η ιατρική σημασία, ενώ το ρήμα χειρουργώ είχε και άσεμνη σημασία.

Τον νεαρό και άπειρο γιατρό τον λέμε γιατρουδάκο, ενώ ο κατεξοχήν μειωτικός όρος για τον κακό γιατρό είναι κομπογιαννίτης, που κανονικά σημαίνει τον εμπειρικό γιατρό αλλά και τον αγύρτη που εξαπατά τους ασθενείς, τον ψευτογιατρό. Μπορούμε επίσης να τον πούμε αλμπάνη, λέξη που κανονικά σημαίνει κτηνίατρος-πεταλωτής, ή, απλώς, χασάπη.

Ο χρόνος είναι ο καλύτερος γιατρός, λέει μια παροιμία που την έχουμε από την αρχαιότητα (ο κοινός ιατρός σε θεραπεύσει χρόνος), ενώ μια συνηθισμένη κατάρα σε κάποιον που μας αδίκησε και μας πήρε χρήματα είναι «στους γιατρούς να τα φας». Στα παλιά καφενεία, όταν κάποιος άφηνε ανοιχτή την πόρτα και έμπαινε το ξεροβόρι, του φώναζαν «Κλείσε τον γιατρό έξω!».

Μια έμμετρη παροιμία συμβουλεύει:

Έχε τα πόδια σου ζεστά, την κεφαλήν σου κρύα,

τον στόμαχό σου αλαφρύ, γιατρού δεν έχεις χρεία.

Πηγή : sarantakos WordPress.com

Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς

1957: Ο Διάδοχος Κωνσταντίνος με τον Διευθυντή των Αναβρύτων Jocelin Winthrop-Young. Φωτογραφικό αρχείο Μουσείου Μπενάκη.

Τον Μάιο 1949 αποφασιζόταν η ίδρυση ενός νέου σχολείου «εις την παρά τα Ανάβρυτα έπαυλιν Ανδρέου Συγγρού». Σκοπός του νέου σχολείου ήταν η διαμόρφωση του χαρακτήρα και του ήθους των παιδιών και της σωματικής τους ευεξίας και ρώμης. Ως προς τους σκοπούς δεν διέφεραν με τα υπόλοιπα σχολεία. Μόνον που στην συγκεκριμένη περίπτωση το Σχολείο θα λειτουργούσε ως Οικοτροφείο και η απόφαση για την ίδρυσή του είχε ληφθεί από το «Εθνικόν Ίδρυμα» που τελούσε υπό την προεδρία του Βασιλέως. Τα εγκαίνια του Σχολείου πραγματοποιήθηκαν στις 5 Οκτωβρίου 1959 και με την αρχική του μορφή έμελλε  να λειτουργήσει μέχρι το 1976, χρονικό διάστημα κατά το οποίο αποφοίτησαν 399 μαθητές.

Σύμφωνα με το νόμο που εκδόθηκε περίπου ένα χρόνο αργότερα και αφού το Σχολείο είχε αρχίσει την λειτουργία του, η επίσημη ονομασία του ήταν «Εθνικόν Εκπαιδευτήριον Αναβρύτων». Επρόκειτο για μία σοβαρή πειραματική εκπαιδευτική προσπάθεια, στην οποία μπορούσαν να συμμετάσχουν παιδιά κάθε κοινωνικής προελεύσεως και η οποία εκ των αποτελεσμάτων θεωρήθηκε επιτυχημένη. Βάση του συστήματος τέθηκε η εφαρμογή των αρχών της Πλατωνικής φιλοσοφίας. Όπως μας ενημερώνει ο Σπυρίδων Α. Διονυσιάδης που εργάσθηκε επί 25ετία στο Εθνικό Ίδρυμα χρησιμοποιήθηκε η τριακονταετής πείρα δύο εκ των μεγαλυτέρων σχολείων της Ευρώπης, του Γερμανικού Σάλεμ και του Σκωτικού Γκόρντονστον, αμφότερα ιδρυθέντα από τον Γερμανό παιδαγωγό Δρα Κουρτ Χαν.

Βεβαίως είναι γνωστό ότι κυρίαρχο στοιχείο της ιδρύσεως του σχολείου υπήρξε η φοίτηση του Διαδόχου και αργότερα Βασιλέως Κωνσταντίνου, ο οποίος παρέμεινε στο σχολείο επί εννέα έτη, δηλ. τις τρεις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού και τις έξι του Γυμνασίου. Τα Ανάβρυτα του Αμαρουσίου, όπως ήταν γνωστό το Κτήμα από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας αποκτούσαν νέο χαρακτήρα, τον οποίο διατήρησαν όχι μόνον κατά το διάστημα που φοίτησε εκεί ο Διάδοχος αλλά και τα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι το 1971. Όταν το καθεστώς της 21ης Απριλίου το «Εθνικόν Εκπαιδευτήριον Αναβρύτων» μετονομάσθηκε σε «Γυμνάσιον Αριστούχων “Ανάβρυτα”» και η λειτουργία του εναρμονίσθηκε με τις διατάξεις που ίσχυαν για την Μέση Εκπαίδευση.

Mέγαρο Συγγρού. Ανάβρυτα, 1952.

Δηλαδή λειτούργησε ως πλήρες δημόσιο ημερήσιο Γυμνάσιο, καταργουμένων των τριών τάξεων του Δημοτικού, διατήρησε ωστόσο την μορφή του Οικοτροφείου. Η επιλογή των εισακτέων μαθητών πραγματοποιείτο με πολύπλοκη διαδικασία διαγωνισμού των αποφοίτων των Δημοτικών Σχολείων όλης της χώρας.  Ο επόμενος μεγάλος σταθμός θα σημειωθεί το 1976 όταν μετατρέπεται σε «Πρότυπο Εκπαιδευτήριο Αναβρύτων» και σύντομα σε «Πρότυπο Γυμνάσιο – Λύκειο Αναβρύτων». Το 1982 πλέον άρχισαν να εισάγονται οι μαθητές με κλήρωση και το 1991 καταργήθηκε το Οικοτροφείο  και κάθε επαφή του Σχολείου με  το «Εθνικόν Ίδρυμα».

Η τελευταία έξαρση ανάλογης πανδημίας που ταλαιπώρησε την ανθρωπότητα ήταν η Ισπανική γρίπη το 1918, η οποία σκότωσε 50 εκατομμύρια ανθρώπους. Πριν από αυτήν, η βουβωνική πανώλη (γνωστή και ως Μαύρος Θάνατος) – που, όπως εικάζεται και για τον σημερινό κοροναϊό, προήλθε από την Ασία – εξολόθρευσε 75 έως 200 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη και την Ασία στα μέσα του 14ου αιώνα. Πάλι στην Ιταλία, που είναι ένα από τα επίκεντρα και της τρέχουσας πανδημίας, μέσω των λιμανιών της, έμποροι με τα πλοία τους πιστεύεται ότι έφεραν τον Μαύρο Θάνατο στην Ευρώπη. Τουλάχιστον το 1/3 του ευρωπαϊκού πληθυσμού εκτιμάται ότι χάθηκε.

Είναι αυτονόητο ότι μαζική υστερία κατέλαβε τον πληθυσμό και οι μειονότητες κατηγορήθηκαν και υπέστησαν διωγμούς. Γνωρίζουμε από διασωθέντες μύθους ότι οι λοιμοί που είχαν συμβεί στην Αίγυπτο αποδόθηκαν σε θεϊκή τιμωρία λόγω της καταπίεσης των σκλάβων. Και κατά τη διάρκεια της τρέχουσας υγειονομικής κρίσης, πολλά θρησκευτικά κινήματα επαναλαμβάνουν τη θρηνολογία τους και τις φαντασιώσεις τους για το τέλος του κόσμου και για την υποτιθέμενη συλλογική αμαρτία μας, με κάποιους να γιορτάζουν ενεργά και να εφαρμόζουν τις τρέχουσες ιδεοληψίες τους για το πώς πρέπει να τελειώσει ο κόσμος και άλλοι να προβαίνουν σε ψευδείς και επικίνδυνες αξιώσεις σχετικά με την ιαματική δύναμη της πίστης και αποθαρρύνοντας την εμπιστοσύνη στην επιστήμη. Όσοι από εμάς δεν πάσχουμε από τον πυρετό για το τέλος του κόσμου θα αναζητήσουμε με μεγαλύτερη σύνεση πράγματα που πρέπει να γίνουν στον παρόντα χρόνο μας.

Βραδιάζει στα ορεινά