Η συνήθεια είναι η πιο ήσυχη δύναμη που κυβερνά τη ζωή μας. Δεν επιβάλλεται με βία ούτε με εντυπωσιακές ανατροπές· εγκαθίσταται αργά, επαναληπτικά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Κι όμως, όταν παγιωθεί, γίνεται νόμος εσωτερικός, συχνά ισχυρότερος από τη βούληση και τη λογική.
Ο Οβίδιος δεν μιλά για τη συνήθεια μόνο ως πρακτική ευκολία, αλλά ως δύναμη διαμόρφωσης του ανθρώπου. Μέσα από τη συνήθεια, το προσωρινό γίνεται μόνιμο και το τυχαίο μετατρέπεται σε χαρακτήρα. Αυτό που επαναλαμβάνεται παύει να αμφισβητείται· γίνεται φυσικό, σχεδόν αναπόφευκτο.
Η συνήθεια μπορεί να είναι σωτήρια. Μας δίνει σταθερότητα, ρυθμό, συνέχεια. Χτίζει αρετές, καλλιεργεί δεξιότητες, στηρίζει την καθημερινότητα. Αλλά μπορεί και να γίνει δεσμώτης. Όταν αντικαθιστά τη σκέψη, όταν νεκρώνει την επίγνωση, τότε δεν μας στηρίζει — μας περιορίζει.
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της συνήθειας είναι ότι δεν μοιάζει με φυλακή. Μοιάζει με άνεση. Και γι’ αυτό δύσκολα την αμφισβητούμε. Ζούμε μέσα της χωρίς να τη βλέπουμε, όπως ζει το ψάρι στο νερό.
Η ρήση του Οβίδιου λειτουργεί έτσι ως προειδοποίηση αλλά και ως υπόμνηση ευθύνης. Αφού τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από τη συνήθεια, τότε το ερώτημα δεν είναι αν έχουμε συνήθειες, αλλά ποιες. Γιατί τελικά δεν ζούμε τη ζωή που θέλουμε, αλλά τη ζωή που συνηθίσαμε.
