Το 2014, ο διακεκριμένος ιστορικός και διανοούμενος είχε συνομιλήσει με τον Νίκο Αλιάγα για την αθανασία, τους προσωκρατικούς φιλοσόφους και το τέλος του κόσμου. Απόσπασμα της συνέντευξης του από την Καθημερινή:

Ο κόσμος πάσχει από μια μορφή τύφλωσης. Οχι επειδή του λείπουν οι πληροφορίες, αλλά επειδή συχνά του λείπει η κατανόηση. Οι άνθρωποι σπάνια εκπαιδεύονται ώστε να αγκαλιάζουν την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. Μαθαίνουν περισσότερο να τεμαχίζουν τον κόσμο σε ξεχωριστά διαμερίσματα παρά να διακρίνουν τους αόρατους δεσμούς που ενώνουν τα πάντα. Αναλύουμε αποσπασματικά αυτό που μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο ως σύνολο. Είμαστε συνδεδεμένοι ασταμάτητα με τα πάντα και τους πάντες αλλά δεν επικοινωνούμε.

Η εποχή μας διαπερνάται από χίλιες πληγές, όμως μία από τις βαθύτερες είναι ίσως η υπνοβασία. Μπροστά σε ένα μέλλον που έχει γίνει αβέβαιο, πολλοί άνθρωποι ζουν μέρα με τη μέρα. Η μνήμη ξεθωριάζει. Το παρελθόν δεν εξετάζεται πλέον με απόσταση και κρίση· συχνά απλοποιείται, εργαλειοποιείται. Ένας πολιτισμός που χάνει τη μνήμη του κινδυνεύει να χάσει και την ικανότητά του να προβλέπει και να προετοιμάζεται για το μέλλον. Αν αυτή η συλλογική αμνησία συνεχιστεί, θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές καταστροφές.

Η αθωότητα του παιδιού, το πάθος της νιότης, η γαλήνη και η ισορροπία της ωριμότητας, αλλά και η πίκρα ή η εριστικότητα που συχνά συνοδεύει τα γηρατειά. Αυτά τα τέσσερα στάδια, πίστευε ο Γέητς*, δεν χαρακτηρίζουν μόνο τη ζωή του ανθρώπου αλλά και την πορεία ολόκληρων πολιτισμών. Και δύσκολα μπορεί κανείς να διαφωνήσει. Από τα δελτία ειδήσεων μέχρι τις μικρές και μεγάλες αντιπαραθέσεις της καθημερινότητας, συχνά έχεις την αίσθηση ότι ο κόσμος μας ξυπνά κάθε πρωί έτοιμος για σύγκρουση. Λες και έχει ξεθωριάσει κάθε φωτεινή πλευρά της ζωής και έχει κυριαρχήσει η διάθεση για αντιπαλότητα, πικρία και μικρές ή μεγάλες εκδικήσεις.

*υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του 20ού αιώνα και κορυφαία μορφή της ιρλανδικής λογοτεχνίας. Το 1923 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Η περίφημη διαπίστωσή του ότι «τα πράγματα διαλύονται, το κέντρο δεν μπορεί να κρατήσει» («Things fall apart; the centre cannot hold») από το ποίημα The Second Coming παραμένει έως σήμερα μία από τις πιο συχνά αναφερόμενες περιγραφές εποχών κρίσης και παρακμής.

Από τη στιγμή που θα αρχίσεις να ασχολείσαι με τα καλά και τα κακά των συνανθρώπων σου, ανοίγεις μια πόρτα για να μπει μέσα η κακία. Το να ελέγχεις, να ανταγωνίζεσαι και να κριτικάρεις τους άλλους σε αδυνατίζει και σε νικά.

Moriher Ueshiba Γιαπωνέζος ιδρυτής του Aikido

Το πριν

Και το μετά

Φρίξον, ήλιε στέναξον γη .. Η Πολις εάλω….

λίγες λέξεις, αλλά με βάρος αιώνων

Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ πίστευε ότι “Ο γέρος και η θάλασσα” ήταν το καλύτερο βιβλίο που είχε γράψει. Μαζί του συμφώνησαν τόσο οι κριτικοί όσο και το κοινό. Πρόκειται για ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα που μιλάει για την ιστορία ενός γέρου ψαρά που είναι μόνος και αβοήθητος παλεύοντας απελπισμένα στον ωκεανό, στα ανοιχτά της Κούβας, με έναν τεράστιο ξιφία. Χρησιμοποιεί όλη την τέχνη και το μυαλό του. Η μάχη θα διαρκέσει για τρεις μέρες και ο Σαντιάγκο θα νικήσει. Αργά την τρίτη νύχτα, θα μπει στο λιμάνι, δίπλα στη μικρή του βάρκα… Τότε θα πλέει μονάχα το άσπρο κόκαλο από το τεράστιο ψάρι που καταβρόχθισαν στη διαδρομή τους οι καρχαρίες.

Ένα ακόμη παλιό βιβλίο από αυτά που ανασύρω τελευταία από την βιβλιοθήκη μου.

Τίτλος του: «Οι θεμελιώδεις νόμοι της καπιταλιστικής οικονομίας» του Ζαν Μπαμπύ (Jean Baby), είναι ένα εισαγωγικό έργο εκλαϊκευμένης μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας.

Το διαβάσαμε στα νιάτα μας μαζί με κάποια άλλα παρόμοια αλλά τελικά δεν μας συγκίνησαν οι μαρξιστικές ιδέες. Κάποιες τις βρήκαμε ουτοπιστικές και κάποιες άλλες να τις εντάσσω σε αυτές που έρχονται σε αντίφαση με την ανθρώπινη φύση αλλά και με τον κόσμο γενικότερα όπως βέβαια εγώ τον αντιλαμβανόμουν.

Να επανέλθουμε ξανά στο βιβλίο:

Ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει — με απλό και παιδαγωγικό τρόπο — πώς λειτουργεί το καπιταλιστικό σύστημα σύμφωνα με τη θεωρία του Μαρξ.
Το βασικό του θέμα είναι:

η εργασία ως πηγή αξίας, το κεφάλαιο και το κέρδος, η εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, η υπεραξία, οι οικονομικές κρίσεις και η συγκέντρωση του πλούτου και των μέσων παραγωγής.

Το απόσπασμα στο εξώφυλλο είναι χαρακτηριστικό της μαρξιστικής ανάλυσης και προέρχεται από το Το Κεφάλαιο του Karl Marx:

«Το εμπόρευμα που δημιουργεί περισσότερη αξία από όση κοστίζει είναι η εργατική δύναμη».

Δηλαδή, σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, ο εργάτης παράγει περισσότερη οικονομική αξία από εκείνη που αμείβεται ως μισθό, και από αυτή τη διαφορά γεννιέται το καπιταλιστικό κέρδος.

Το βιβλίο το αγόρασα το 1974, κυκλοφόρησε στην Ελλάδα τις δεκαετίες 1960–1970 από τις εκδόσεις «Στοχαστής», που τότε εξέδιδαν πολλά έργα πολιτικής οικονομίας, φιλοσοφίας και αριστερής θεωρίας. Για πολλούς ανθρώπους εκείνης της εποχής αποτέλεσε ένα πρώτο «σχολείο» κατανόησης του μαρξισμού και της οικονομικής σκέψης.

Έχει ενδιαφέρον ότι το εξώφυλλο και η γλώσσα του αποπνέουν εκείνη την παλιά εποχή των ιδεολογικών αναζητήσεων, όταν τα οικονομικά συστήματα δεν θεωρούνταν απλώς τεχνικά μοντέλα, αλλά σχεδόν κοσμοθεωρίες για το πώς πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία.

Ο Θρύλος είναι ο βασιλιάς: Πρωταθλητής Ευρώπης για 4η φορά ο Ολυμπιακός, 92-85 τη Ρεάλ Μαδρίτης

Ο Ολυμπιακός είναι ο πανάξιος Πρωταθλητής Ευρώπης για το 2026. Μια ονειρική πορεία, με ένα ολοκληρωτικό μπάσκετ σε άμυνα και επίθεση, από τους παίκτες του Γιώργου Μπαρτζώκα, ολοκληρώθηκε με τον καλύτερο και πιο ξεχωριστό τρόπο στη Euroleague. Με νίκη, 92-85, επί της Ρεάλ Μαδρίτης στον τελικό, στο Telekom Center Athens και στην ερυθρόλευκη φανέλα… ράβεται ήδη το 4ο αστέρι. Ο Ολυμπιακός «έσπασε» και την κατάρα που ήθελε να μην κατακτά ποτέ τον τίτλο, η πρώτη ομάδα στη regular season.

Με σύνολο 31 νίκες – 12 ήττες, η ομάδα του Πειραιά επιβεβαίωσε τα προγνωστικά και ανέβηκε στο ψηλότερο σκαλί ξανά, μετά από 13 χρόνια. Ρώμη 1997, Κωνσταντινούπολη 2012, Λονδίνο 2013 και Αθήνα 2026… η Ιστορία γράφτηκε. Όπως και το ότι ο Ολυμπιακός μείωσε σε 3-2 σε τελικούς με τη Ρεάλ Μαδρίτης των 11 τίτλων!

του ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΧΡΥΣΟΓΕΛΟΥ

Στη Μ.Λ. για την έμπνευση

Την ώρα που τα πράγματα αποκτούν το σχήμα τους ακούσαμε έναν εκκωφαντικό θόρυβο· το υπόστεγο είχε καταρρεύσει. Ο πατέρας στεκόταν με τη νυχτικιά ν’ ανεμίζει ελαφρά, σαν κάππα σχεδόν, κοιτάζοντας γεμάτος απορία, τα μάτια του μία πάνω, μία κάτω. Η μάνα μες στο σπίτι πήγαινε πέρα δώθε, ίδια τίγρη ανήμερη, και μαζί με το αγέρι άκουγες αναμεμειγμένα τα μουρμουρητά της.

Το απόγευμα σαν να είχαμε κάπως ηρεμήσει, αν και κατά τη γνώμη μου υπήρχε ένα μεγάλο αρκούδι ανάμεσά μας και όλοι προσποιούμασταν ότι δεν το βλέπαμε. Κάποια στιγμή χτύπησε η πόρτα και ο πατέρας συνέχισε να καθαρίζει τη γραφίδα του, ενώ η μάνα κίνησε ν’ ανοίξει. Τα βήματά της μου θύμισαν την προχθεσινή πομπή στη Μητρόπολη, με τα μαργαριταρένια μάρμαρα κάτω από τα εύθραυστα πόδια μας. Ήταν ο ταχυδρόμος που είχε φέρει επιστολή από τον αλληλογράφο του πατέρα – σπουδαίο πρόσωπο· αδιάφορο το όνομά του. Ο πατέρας αναπήδησε από το κάθισμα σαν κατσικάκι. Έτρεξε και πήρε το γράμμα από τα χέρια της μητέρας και ταυτόχρονα όρισε στον παραγιό να δώσει φρούτα και ένα τυλιγμένο κομμάτι περγαμηνής στον άνθρωπο, ως δώρο για τον αποστολέα.

Μου έδωσε την επιστολή και με κοίταξε με μισόκλειστο, πονηρό βλέμμα. Για να δούμε τώρα τι μου μάθαιναν στη Μητρόπολη… Έριξε απαλά το σώμα του στο ίδιο κάθισμα και η μητέρα ακούμπησε ελαφρά στον τοίχο, ενώ εγώ ξετύλιγα το πολύτιμο αντικείμενο. Ακόμα και το αρκούδι, αν υπήρχε, θα είχε καλοκάτσει με τα αυτιά τεντωμένα και το μουσούδι κολλημένο στα χείλη μου. Ξερόβηξα κι άρχισα ν’ απαγγέλλω. Ο πατέρας είχε κλείσει τα μάτια και τα δάχτυλά του είχαν πλεχτεί σε έναν σχηματισμό ερωτικό. Απορροφούσε, κατανάλωνε και χώνευε κάθε λέξη, κάθε γράμμα του χάιδευε την ακοή του.

Διάβαζα με δυνατή και σταθερή φωνή, αλλά από ένα σημείο και μετά η ένταση έπεσε και το αρκούδι, ξανανιωμένο, σίγουρα θα διέκρινε το τρέμολο στη χροιά μου. Όταν τελείωσα σήκωσα δειλά τα μάτια κι αναζήτησα εκείνα των γονιών μου. Η μητέρα τα είχε καρφώσει στον πατέρα. Αν πετούσαν βέλη, τώρα θα ψάχναμε για καινούργιο. Ο πατέρας μετρούσε το δάπεδο και από εκεί που στεκόμουν το βλέμμα του φάνταζε γυάλινο· λίγο ακόμα και θα δάκρυζε.

«Μάλιστα, μας είπε κι επαρχιώτες», είπε αδιάφορα η μητέρα και κίνησε για τα ενδότερα.

«Παιχνίδι είναι, μωρέ», ψέλλισε ο πατέρας, αλλά σε τόσο χαμηλή ένταση που φαινόταν λες κι απευθυνόταν αποκλειστικά στον εαυτό του. Μετά σήκωσε αργά το βλέμμα του και το έστρεψε σ’ εμένα, λέγοντας αρκετά καθαρά: «Παιχνίδι είναι». Μου πήρε χρόνια να καταλάβω τι εννοούσε τη δεύτερη φορά.

Όπως και να έχει, η μητέρα τελικά είχε σταθεί μπροστά από ένα παράθυρο και κοιτούσε επίμονα τα υπόστεγο. Όταν το πρόσεξε ο πατέρας, διπλώθηκε σαν τις περγαμηνές που σκάλιζε -με επιμέλεια που δεν έδειχνε για το σπίτι- κάθε μέρα κι όλη μέρα. Και ξαφνικά στυλώθηκε, σαν να τον τσίμπησε μέλισσα, και όρμησε στο τραπεζάκι με τα σύνεργα συγγραφής. Ξεδίπλωσε το υλικό με βία και γράπωσε τη γραφίδα κι άρχισε να γράφει και να γράφει και να γράφει. Τόση ένταση δεν είχα ξαναδεί να βγαίνει από τα χέρια του. Η μητέρα ξεφύσηξε και πήγε μέσα· εγώ είχα μαγνητιστεί. Του πήρε κάμποση ώρα αυτό που έφτιαχνε. Όταν τελείωσε άνοιξε ένα άλλο κομμάτι και αντέγραψε με ολοστρόγγυλα, καθαρά γράμματα, ό,τι περιείχε η πρώτη. Μετά μου επέδωσε τη δεύτερη με βασιλική επισημότητα.

«Τρέχα να βρεις τον γιο της Ρ. να του πεις να του το πάει χωρίς καθυστέρηση». Στην ορατή πλευρά του διπλώματος είχε γράψει με καθαρά γράμματα το όνομα του παραλήπτη· ήταν ο ίδιος που μας είχε πικράνει λίγες ώρες νωρίτερα. Ικανοποίησα την επιθυμία του, αν και όλοι ξέραμε πως θα έκανε πολλές ημέρες να φτάσει και άλλες τόσες να πάρουμε απάντηση.

Πέρασε πάντως ο καιρός, μ’ εμάς στο σακατεμένο οίκημα – το υπόστεγο μπαλωμένο, τα αντικείμενα μαραμένα, ο παραγιός καλοσυνάτος αλλά άφαντος, το αρκούδι σταθερό μέλος πια της οικογένειας. Ήταν η ώρα που τα σχήματα κατάπιναν το σπίτι και τους ανθρώπους. Η πόρτα χτύπησε κι έφερε το πολυπόθητο γράμμα. Το άνοιξα χωρίς αντιστάσεις, ο πατέρας στο κάθισμά του, αλλά τώρα με τον λυγισμένο δείκτη ανάμεσα στα χείλη και η μάνα μου σε ασυνήθιστη τοποθεσία, πίσω από την πλάτη του.

Ξερόβηξα και διάβασα. Διάβασα… τα λόγια έρρεαν ζεστά και φιλικά. Εκεί που ήταν η έπαρση, είχες τώρα την ταπεινότητα· εκεί που σε συνέτριβε η ειρωνεία, τώρα σε κέρδιζε η παραμυθία. Η μάνα απόθεσε το χέρι της στον ώμο του πατέρα κι εκείνος ενστικτωδώς το έπιασε με το δικό του κι άρχισε να σφίγγει και να σφίγγει. Νομίζω ότι την πόνεσε, διότι πρόσεξα τον μορφασμό της, ίσως όμως και να υποδήλωνε αυτό που έλεγε με το βλέμμα πάντα, ποτέ με τα λόγια της: «Αχ, ανόητε… Ανόητε, αλλά καλοσυνάτε σύζυγε».

Πηγή: neoplanodion.gr

Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Bertrand Russell* διατύπωσε ένα παράδοξο που τάραξε τα θεμέλια των μαθηματικών και της φιλοσοφίας. Δεν επρόκειτο για κάποιο περίπλοκο επιστημονικό εύρημα, αλλά για μια απλή ερώτηση που οδηγούσε τη λογική σε αδιέξοδο.

Το γνωστό παράδειγμα είναι εκείνο του κουρέα ενός χωριού: ο κουρέας ξυρίζει όλους όσοι δεν ξυρίζονται μόνοι τους. Το ερώτημα φαίνεται αθώο: ξυρίζει ο κουρέας τον εαυτό του; Αν ναι, τότε δεν ανήκει σε αυτούς που πρέπει να ξυρίζει. Αν όχι, τότε οφείλει να ξυρίζει και τον εαυτό του. Η λογική εγκλωβίζεται σε έναν φαύλο κύκλο.

Πίσω όμως από αυτό το παιχνίδι σκέψης κρύβεται κάτι βαθύτερο. Το παράδοξο του Ράσελ αποκάλυψε ότι ακόμη και τα πιο αυστηρά συστήματα γνώσης μπορούν να περιέχουν ρωγμές. Ότι η ανθρώπινη διάνοια, όσο ισχυρή κι αν είναι, δεν μπορεί πάντοτε να οικοδομήσει έναν κόσμο απόλυτης βεβαιότητας.

Τελικά το μεγαλύτερο μάθημα αυτού του παραδόξου να μην αφορά μόνο τα μαθηματικά, αλλά την ίδια τη ζωή. Συχνά προσπαθούμε να τακτοποιήσουμε τα πάντα σε καθαρές κατηγορίες, σε απόλυτες βεβαιότητες, σε αδιαμφισβήτητες αλήθειες. Όμως η πραγματικότητα αντιστέκεται. Ο άνθρωπος δεν είναι εξίσου προβλέψιμος με μια εξίσωση ούτε η ζωή υπακούει πάντοτε σε άκαμπτους κανόνες.

Το παράδοξο του Ράσελ μας υπενθυμίζει με έναν σχεδόν ταπεινωτικό τρόπο ότι η αμφιβολία δεν είναι αδυναμία της σκέψης αλλά μέρος της ωριμότητάς της. Η σοφία δεν βρίσκεται στην απόλυτη βεβαιότητα, αλλά στην ικανότητα να ζούμε δημιουργικά ακόμη και μέσα στις αντιφάσεις.

*Ο Bertrand Russell (1872–1970) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους, μαθηματικούς και διανοουμένους του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε στην Ουαλία και σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ.

Για το συνολικό συγγραφικό και φιλοσοφικό έργο του τιμήθηκε με το Νόμπελ λογοτεχνίας το 1950.

Ο κόσμος είναι γεμάτος ανθρώπους που εργάζονται· λιγότεροι όμως δημιουργούν πραγματικά. Η διαφορά δεν βρίσκεται μόνο στο ταλέντο ή στις γνώσεις. Βρίσκεται κυρίως στη σχέση που έχει κανείς με αυτό που κάνει. Γι’ αυτό και η φράση του Steve Jobs —«Ο μόνος δρόμος για να κάνεις εξαιρετική δουλειά, είναι να αγαπάς αυτό που κάνεις»— παραμένει διαχρονική.

Η αγάπη για το έργο σου λειτουργεί σαν εσωτερική δύναμη. Σε κάνει να αντέχεις τις δυσκολίες, να επιμένεις όταν οι άλλοι εγκαταλείπουν, να ψάχνεις λεπτομέρειες που οι περισσότεροι θεωρούν ασήμαντες. Όποιος αγαπά πραγματικά αυτό που κάνει, δεν εργάζεται μόνο για τον μισθό ή την αναγνώριση. Εργάζεται γιατί μέσα από το έργο του εκφράζει ένα κομμάτι του εαυτού του.

Η ιστορία δείχνει ότι τα μεγάλα δημιουργήματα —στην τέχνη, στην επιστήμη, στις επιχειρήσεις, ακόμη και στην καθημερινή ζωή— γεννήθηκαν από ανθρώπους που είχαν πάθος. Το πάθος δεν εγγυάται πάντοτε την επιτυχία, αλλά χωρίς αυτό η αριστεία δύσκολα κατακτάται. Η δουλειά γίνεται μηχανική υποχρέωση, όχι δημιουργική πράξη.

Βέβαια, η αγάπη για αυτό που κάνεις δεν σημαίνει ότι όλα θα είναι εύκολα. Αντίθετα, πολλές φορές σημαίνει περισσότερη αγωνία, περισσότερη κούραση και μεγαλύτερη ευθύνη. Όμως ακόμη και τότε, ο άνθρωπος που αγαπά το έργο του βρίσκει νόημα μέσα στην προσπάθεια. Κουράζεται, αλλά δεν αδειάζει εσωτερικά.

Τελικά αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα της φράσης του Steve Jobs: η εξαιρετική δουλειά δεν είναι μόνο αποτέλεσμα ικανότητας. Είναι αποτέλεσμα ψυχικής συμμετοχής. Όταν η καρδιά και ο νους συμπορεύονται, τότε η εργασία παύει να είναι απλώς βιοπορισμός και γίνεται δημιουργία, προσφορά και τελικά τρόπος ζωής.

Η φράση «ούτε η πενία καλόν ούτε ο πλούτος φαύλος, αλλά η χρήσις μετά της διαθέσεως του χρωμένου» κρύβει μέσα της μια από τις πιο διαχρονικές αλήθειες της ανθρώπινης ζωής.
Ούτε η φτώχεια είναι από μόνη της αρετή ούτε ο πλούτος από μόνος του διαφθορά. Η ηθική αξία δεν βρίσκεται στα πράγματα, αλλά στον τρόπο που τα χρησιμοποιεί ο άνθρωπος.

Συχνά οι κοινωνίες εξιδανικεύουν την ένδεια σαν να γεννά αυτόματα την καθαρότητα και αντιμετωπίζουν τον πλούτο περίπου ως ύποπτο. Όμως η ιστορία διαψεύδει και τις δύο απλουστεύσεις. Υπήρξαν φτωχοί μικρόψυχοι και πλούσιοι μεγαλόψυχοι· άνθρωποι χωρίς τίποτε που έγιναν σκληροί και άνθρωποι με αφθονία που στάθηκαν ευεργέτες ολόκληρων κοινωνιών.

Ο πλούτος λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός. Δεν δημιουργεί πάντα τον χαρακτήρα· συχνά τον αποκαλύπτει. Στα χέρια ανθρώπου άπληστου γίνεται εργαλείο αλαζονείας και εξουσίας. Στα χέρια ανθρώπου με παιδεία και αίσθημα ευθύνης μετατρέπεται σε δημιουργία, προσφορά και πολιτισμό. Το ίδιο ισχύει και για την πενία. Μπορεί να γεννήσει αξιοπρέπεια και αγώνα, αλλά μπορεί επίσης να γεννήσει φθόνο, μνησικακία ή παραίτηση.

Η κρίσιμη λέξη της φράσης είναι η «διάθεσις». Δηλαδή η εσωτερική ποιότητα του ανθρώπου. Η στάση της ψυχής απέναντι στη δύναμη, στα αγαθά, στις δυνατότητες που του δίνονται. Γιατί τελικά ο άνθρωπος δεν κρίνεται τόσο από όσα κατέχει όσο από όσα υπηρετεί μέσω αυτών.

Όπως ένα μαχαίρι μπορεί να γίνει είτε εργαλείο χειρουργού είτε όπλο εγκλήματος, έτσι και ο πλούτος ή η φτώχεια αποκτούν νόημα μόνο μέσα από την ανθρώπινη χρήση τους. Εκεί βρίσκεται η αληθινή ηθική δοκιμασία: όχι στο «πόσα», αλλά στο «πώς».

Η φράση που αποδίδεται στον William Wallace* δεν μιλά για τον θάνατο. Μιλά για τη ζωή. Για εκείνη τη λεπτή, αλλά καθοριστική διαφορά ανάμεσα στο να υπάρχουμε και στο να ζούμε.

Όλοι περνάμε από τον κόσμο. Μετράμε χρόνια, υποχρεώσεις, επιτυχίες, αποτυχίες, απώλειες. Όμως το ερώτημα δεν είναι πόσο χρόνο μας δόθηκε, αλλά τι κάναμε με αυτόν. Αν ζήσαμε με φόβο ή με θάρρος. Αν αρκεστήκαμε στην ασφάλεια της συνήθειας ή αν τολμήσαμε να σταθούμε όρθιοι απέναντι σε όσα πιστεύαμε.

Το να ζει κανείς πραγματικά δεν σημαίνει να κυνηγά μεγάλες περιπέτειες ή να κάνει μεγαλειώδεις πράξεις. Σημαίνει να έχει επίγνωση. Να αγαπά, να εργάζεται με νόημα. Να υπερασπίζεται την αξιοπρέπειά του. Να μη σπαταλά τη ζωή του μόνο για να αποφύγει τους κινδύνους της.

Γιατί υπάρχει ένας θάνατος πριν από τον θάνατο: η παραίτηση. Η ζωή χωρίς πάθος, χωρίς σκοπό, χωρίς εσωτερική ελευθερία. Εκεί όπου ο άνθρωπος επιβιώνει, αλλά δεν ανθίζει.

Το ζητούμενο δεν είναι να νικήσουμε τον θάνατο. Αυτό δεν μπορεί κανείς να το πετύχει. Το ζητούμενο είναι, όταν έρθει η ώρα, να μη μας βρει άδειους. Να μπορούμε να πούμε πως σταθήκαμε παρόντες στη ζωή μας. Πως δεν περάσαμε απλώς από τον κόσμο, αλλά αφήσαμε κάπου ένα ίχνος ψυχής, ένα αποτύπωμα που είμαστε υπερήφανοι,

*ήταν Σκωτσέζος ιππότης και μία από τις σημαντικότερες μορφές της σκωτσέζικης αντίστασης απέναντι στην αγγλική κυριαρχία στα τέλη του 13ου αιώνα.

Αν κανείς απαλλάξει τον ιουδαϊσμό από τους προφήτες και τον χριστιανισμό, όπως το δίδαξε ο Ιησούς Χριστός, από όλες τις επόμενες προσθήκες, ειδικά από αυτές των ιερέων, τότε μας μένει μια διδασκαλία που είναι ικανή να θεραπεύσει όλες τις κοινωνικές ασθένειες της  ανθρωπότητας.

Είναι καθήκον κάθε ανθρώπου με καλή θέληση να αγωνιστεί ακλόνητα στο μικρό του κόσμου, για να κάνει αυτή την διδασκαλία ζωντανή δύναμη του αγνού ανθρώπου. Αν κάνει μια τίμια προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς να αφήσει να συνθλιβεί και να ποδοπατηθεί από τους σύγχρονους του, μπορεί να θεωρήσει τον εαυτό του και την κοινότητα στην οποία ανήκει τυχερούς

Απόσπασμα από το βιβλίο για τονΑλμπερτ Αιστάιν: πώς βλέπω τον κόσμο