Έχεις ελαχιστοποιήσει τον internet browser για να αφοσιωθείς στο Excel. Δεν τα καταφέρνεις. Το αχνό γαλάζιο LED φωτάκι αναβοσβήνει για να σου υπενθυμίζει ότι η ειδοποίηση είναι εκεί. Περιμένει να τη διαβάσεις. Αντιστέκεσαι. Τι είναι πια τόσο σημαντικό που να αξίζει την προσοχή σου; Ένα νέο αίτημα φιλίας, ένα like σε μια φωτογραφία, μία πρόσκληση σε εκδήλωση; Είναι αυτά αρκετά σημαντικά για να σταματήσεις ό,τι κάνεις και να πάρεις το smartphone στο χέρι;
Και βέβαια δεν είναι.

mob-0.jpg

Και βέβαια θα σταματήσεις ό,τι κάνεις για να πάρεις το smartphone στο χέρι και να ελέγξεις το περιεχόμενο της ειδοποίησης. Είπαμε, τίποτα από όλα αυτά δεν είναι τόσο σημαντικό ώστε να αξίζει την προσοχή σου. Τίποτα δεν μπορεί να διεκδικεί μερίδιο από τον πολύτιμο χρόνο σου. Το συνειδητοποιείς, το γνωρίζεις καλά, αλλά δεν μπορείς να αντισταθείς. Δεν μπορείς παρά να διαθέσεις άπλετα τον χρόνο σου.
Αγγίζεις την οθόνη. Η ειδοποίηση αφορά στα γενέθλια μιας παλιάς σου συμμαθήτριας. Έχεις να τη δεις από το σχολείο. Κι όμως αποφάσισες να διακόψεις τη δουλειά σου, για να διαβάσεις μια προτροπή να της ευχηθείς. Ναι, το μετανιώνεις τη στιγμή που το κάνεις. Όλοι το κάνουμε, όλοι μετανιώνουμε για τον χαμένο χρόνο, και όλοι το ξανακάνουμε. Όλοι, ή τέλος πάντων όλοι όσοι διαβιούμε σε αυτό το παράλληλο ψηφιακό σύμπαν.
Σε αυτό το γοητευτικό, επαναστατικό, καινοτόμο σύμπαν που έχει αλλάξει οριστικά και αναπόδραστα τη ζωή μας. Σε θετική κατεύθυνση, και σε αυτό είμαστε κάθετοι. Δεν μπορούμε καν να φανταστούμε την καθημερινότητά μας χωρίς Google και Facebook, την ψυχαγωγία χωρίς YouTube και Spotify, την επικοινωνία μας χωρίς Messenger και WhatsApp. Μπορούμε όμως να μην τους επιτρέψουμε να ελέγχουν το μυαλό και τη ζωή μας;

Όλες αυτές οι πλατφόρμες μας προσφέρουν τόσες δυνατότητες δωρεάν και εμείς δεν έχουμε παρά να τις εκμεταλλευτούμε. Φαινομενικά δωρεάν. Γιατί στην πραγματικότητα, πληρώνουμε πολύ ακριβά τις υπηρεσίες τους. Το τίμημα δεν είναι άλλο από τον χρόνο μας. Και είναι πανάκριβο. Όταν ο Μπέντζαμιν Φράνκλιν έγραφε την εμβληματική φράση «ο χρόνος είναι χρήμαΣτο “Advice to a Young Tradesman”» δεν μπορούσε καν να φανταστεί ότι διακόσια εβδομήντα χρόνια αργότερα, η φράση του θα αποκτούσε ακόμη πιο βαρύνουσα αξία. Στην ψηφιακή εποχή, το πολυτιμότερο νόμισμα είναι ο χρόνος και η συνεπαγόμενη προσοχή μας. Αυτή ζητούν όλοι οι κολοσσοί του internet και της τεχνολογίας.
Και οι χρήστες τους τη δίνουν. Κάθε ώρα. Κάθε λεπτό. Νύχτα και μέρα. Εργάσιμες και αργίες. Όπως είχε πει ένας αμφιλεγόμενος «ψηφιακός προφήτης», ο Ντέιβιντ ΣινγκΗ ιστοσελίδα του Ντέιβιντ Σιγνκ, «δεν υπάρχει πλέον κατάσταση online και offline, υπάρχει online και ύπνος». Αυτό επιβεβαίωσε πρόσφατα με δήλωσή του και ο CEO της Netflix: «Ανταγωνιστές μας δεν είναι μόνο το YouTube και το Snapchat. Ο μεγαλύτερος ανταγωνιστής μας είναι ο ύπνος».

Είναι όμως αρκετά δυνατός ανταγωνιστής ο ύπνος; Από έρευνες επιβεβαιώνεταιTeenagers ‘checking mobile phones in night’ | BBC News ότι σχεδόν οι μισοί έφηβοι ελέγχουν το κινητό τουςSleepless in school? The social dimensions of young people’s bedtime rest and routines | Journal of Youth Studies κατά τη διάρκεια της νύχτας, αλλά και ότι ένας στους τρεις ενήλικες ελέγχειΈρευνα της Deloitte για τα μοτίβα χρήσης των smartphones τα social media αν τύχει να ξυπνήσει.
Πλέον, τα wearable gadgets σου δίνουν τη δυνατότητα να βλέπεις τις ειδοποιήσεις σου ακόμη κι όταν το κινητό είναι στην τσέπη ή στην τσάντα. Ακόμη κι όταν κάνεις τζόγκινγκ ή κολυμπάς.

gear-fit2-pro.jpg

«Η πληθώρα πληροφοριών δημιουργεί φτώχεια προσοχής», δήλωνε ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 ο Χέρμπερτ ΣάιμονHerbert A. Simon, που έμεινε γνωστός ως ο εισηγητής της θεωρίας της «Οικονομίας της ΠροσοχήςΑπόσπασμα από το βιβλίο “The Attention Economy: Understanding the New Currency of Business”», η οποία εξελίσσεται διαρκώς έκτοτε. «Ταυτόχρονα γεννιέται η ανάγκη να διατεθεί η προσοχή αποτελεσματικά μεταξύ της υπεραφθονίας των πηγών πληροφόρησης», συμπλήρωνε ο Σάιμον.
Όταν ο Σάιμον διατύπωνε τη θεωρία του βέβαια, δεν μπορούσε καν να φανταστεί ότι ο μέσος χρήστης αγγίζειPutting a Finger on Our Phone Obsession | dscout την οθόνη του κινητού του 2.617 φορές κάθε μέρα.
2.617 φορές. Χωρίς να συνυπολογίζουμε τις άλλες συσκευές. Προσπαθήστε να σκεφτείτε αν υπάρχει κάποια άλλη κίνηση που να επαναλαμβάνουμε όχι 2.617 φορές, αλλά 617 ή και 17. Πιστέψτε μας, θα βρείτε ελάχιστες.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Στιβ Τζομπς δεν επέτρεπε στα παιδιά του να χρησιμοποιούν το iPad. Δεν είναι ανάγκη να είσαι γκουρού της τεχνολογίας για να αντιληφθείς γιατί το έκανε. Δώστε σε ένα παιδί ένα tablet και παρακολουθήστε πόσο γρήγορα θα βυθιστεί στις εφαρμογές και τις λειτουργίες του. Όχι μόνο γιατί είναι βατό ως μέσο, αλλά γιατί είναι κατασκευασμένο να απομυζά τον χρόνο σου. Οι περισσότερες εφαρμογές είναι επιστημονικά σχεδιασμένες ώστε να μην σου επιτρέπουν να αντλήσεις (μόνο) την πληροφορία που θέλεις, αλλά να κάνουν τα πάντα για να σε κρατήσουν στη σελίδα/πλατφόρμα.
Στο YouTube για παράδειγμα, όλα φωνάζουν ότι θέλουν να κρατήσουν τον χρήστη στην πλατφόρμα. Οι λίστες, τα προτεινόμενα, τα αγαπημένα, αλλά κυρίως το πιο εκνευριστικό (;) χαρακτηριστικό που ταχύτατα συνηθίσαμε: αμέσως μόλις τελειώσει το βίντεο που επέλεξες, ξεκινά αυτόματα να παίζει το επόμενο.
Στο Snapchat, τη δημοφιλέστατη υπηρεσία ανταλλαγής μηνυμάτων ειδικά για μικρότερες ηλικίες, οι χρήστες ενθαρρύνονταιΣυμβουλές σε παιδιά για τη διατήρηση του λεγόμενου Snapstreak, της συνεχόμενης επικοινωνίας με κάποιον/α φίλο/η τους να μένουν διαρκώς σε επαφή με τους φίλους τους. Ακόμη κι αν δεν έχουν κάτι να πουν. Ένα στίκερ για κάθε ημέρα που έστειλαν μήνυμα σε κάποια από τις επαφές τους –ακόμη κι αν αυτό το μήνυμα είναι ένα σύμβολο, μια φωτογραφία του ταβανιού. Μπορούν μάλιστα να δίνουν τον κωδικό τους σε κάποιο φίλο σε περίπτωση που λείψουν για λίγες ημέρες, μη τυχόν και χαθεί το σερί.

snapstreak.jpg

To Snapstreak.

Το Facebook και το Twitter έχουν αναπτύξει αντίστοιχες στρατηγικές, στη λογική των προτεινόμενων («Δείτε τι χάσατε»), αλλά και των φορτικών ειδοποιήσεων.

facebook_notification2.jpg

Το email από το Facebook που σας ζητάει να επιβεβαιώσετε ότι είστε εσείς στη φωτογραφία που σας έκαναν tag, δεν έχει μόνο στόχο τη σύμφωνη γνώμη σας, αλλά να διασφαλίσει ότι θα συνδεθείτε για να δείτε τη φωτογραφία. Και πιθανότατα να αποδεχθείτε τη δημοσίευση στον τοίχο σας. Και, εχμ, να μείνετε λίγο ακόμη για να δείτε ποιος έκανε like. Αλήθεια, γιατί αργείτε τόσο να κάνετε like;
Σχεδόν όλες οι πλατφόρμες ακολουθούν αντίστοιχα μοντέλα. Ο Νιρ Εγιάλ, συγγραφέας του βιβλίου#1 Bestseller της Amazon στην κατηγορία Σχεδιασμός Βιομηχανικών Προϊόντων με τον πρόδηλο τίτλο “Hooked: How to Build Habit-Forming Products” έγραψε πρόσφατα ένα άκρως κατατοπιστικό άρθροHow Facebook, Twitter, and Pinterest Hook Users | Magenta για τα κόλπα που αξιοποιούν οι κολοσσοί της πληροφορικής και της τεχνολογίας για να μας εθίζουν. Δεν ξέρουμε αν είναι οι τύψεις για την έως τώρα δραστηριότητά του, αλλά το μήνυμα του Εγιάλ είναι σαφές: «Μην τους αφήνετε να κοντρολάρουν το μυαλό σας».

nir-eyal.jpg

Ο Νιρ Εγιάλ.

Δεν είναι ο μόνος.
Η εταιρεία Asana CommunicationsΗ ιστοσελίδα δημιουργεί λύσεις για αύξηση της παραγωγικότητας. Ιδρυτής της ο Τζάστιν Ρόζενσταϊν, με βαρύ βιογραφικό στη Σίλικον Βάλεϊ, καθώς εργάστηκε ως μηχανικός λογισμικού τόσο στη Google (συνέδραμε στον σχεδιασμό του chat), όσο και στη Facebook, όπου ανάπτυξε και υλοποίησε την ιδέα του Like.

justin-rosenstein.jpg

Ο Τζάστιν Ρόζενσταϊν.

Συνειδητοποιώντας πόσο δύσκολο είναι να αντισταθεί στους πειρασμούς, ο Ρόζενσταϊν έχει μπλοκάρει το Reddit, έχει οικειοθελώς αποκλειστεί από το Snapchat και έχει επιβάλει αυστηρά όρια στη χρήση όλων των social media. Επειδή όμως όλα αυτά δεν ήταν αρκετά, μόλις απέκτησε το νέο του iPhone, ενεργοποίησε τη λειτουργία γονικού ελέγχου, προκειμένου να μην μπορεί να κατεβάσει οποιαδήποτε εφαρμογή. Και του Facebook. Κυρίως του FacebookMan who invented “like” button deletes Facebook app over addiction fears | Independent .
Ο έμπειρος προγραμματιστής δεν στέκεται μόνο στη μειωμένη παραγωγικότηταWorker, Interrupted: The Cost of Task Switching | Fast Company που προκαλείται από τη χρήση εφαρμογών και την εμμονική επίσκεψη σε websites και κοινωνικά δίκτυα. Αναφέρεται και στις ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις που έχει αυτή η όψιμη τάση. «Η προσοχή μας αποσπάται διαρκώς», λέει χαρακτηριστικά. «Ακόμη κι όταν δεν χρησιμοποιούμε το κινητό». Μια επιστημονική μελέτη τον επιβεβαιώνειBrain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity | Journal of the Association for Consumer Research . «Η απλή παρουσία του smartphone μειώνει τη γνωσιακή ικανότητα του ατόμου», είναι ο τίτλος της.
Ο Ρόζενσταϊν είναι ένας από τους πολυάριθμους executives της Σίλικον Βάλεϊ που τόσο με το ατομικό τους παράδειγμα όσο και με τις πράξεις τους φιλοδοξούν να βάλουν τέλος στην εκρηκτική άνοδο της οικονομίας της προσοχής. «Είναι σημαντικό να μιλήσουμε εμείς γι’ αυτό το ζήτημα, γιατί είμαστε η τελευταία γενιά που μπορεί να θυμηθεί τη ζωή πριν το smartphone», τονίζει.

O Τριστάν Χάρις, τέως Design Ethicist της Google και νυν ιδρυτής της μη κερδοσκοπικής πρωτοβουλίας Time Well SpentΗ ιστοσελίδα, υπερθεματίζει: «Θεωρώ ότι αυτό που συμβαίνει με την ανθρώπινη προσοχή είναι ενδεχομένως μη αναστρέψιμο. Είναι κάτι παραπάνω από απλή απόσπαση της προσοχής και κάτι χειρότερο από μια απλή εθιστική συμπεριφορά. Η αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος θα μπορούσε πραγματικά να γίνει μια καθοριστική πολιτική και ηθική πρόκληση της εποχής μας».

Ο Χάρις έχει περάσει τα τελευταία χρόνια περιοδεύοντας όλο τον κόσμο για να μιλήσει σε συνέδρια, πανεπιστήμια και μεγάλους οργανισμούς, αλλά και να δώσει συνεντεύξειςThe Binge Breaker -Bianca Bosker – The Atlantic – November 2016 σε σημαντικά ΜΜΕ, σε μια προσπάθεια να αφυπνίσει το κοινό αλλά και τους εργαζόμενους στην tech βιομηχανία αναφορικά με το συγκεκριμένο φαινόμενο.

Ξεκινώντας μάλιστα την προσπάθειά «αφύπνισης», κατόρθωσε να οργανώσει μια θρυλική συνάντησηGoogle seeks out wisdom of Zen master Thich Nhat Hanh | The Guardian μεταξύ 20 CEOs της Σίλικον Βάλεϊ και μιας ομάδας ζεν μοναχών με επικεφαλής τον Τικ Νιατ Χαν.
«Η προσοχή μας, ο χρόνος μας, είναι το αντικείμενο του ανταγωνισμού για όλες τις εταιρείες τεχνολογίας οι οποίες τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούν επιστημονικές και συστηματικές μεθόδους για να την προσελκύσουν», δήλωσε ο Χάρις. «Προφανώς έχουν στόχο να κατευθύνουν την προσοχή μας προς τους δικούς τους στόχους, που είναι εντελώς διαφορετικοί από τους δικούς μας. Ας σκεφτούμε ποιοι είναι οι δικοί μας στόχοι: Θέλω να περάσω περισσότερο χρόνο με την οικογένειά μου, θέλω να μάθω πιάνο, θέλω να κάνω αυτό το ταξίδι. Αυτοί είναι οι πραγματικοί ανθρώπινοι στόχοι, αλλά αν αναλογιστούμε τους στόχους που έχει η τεχνολογία θα καταλήξουμε στο εξής: τη μεγιστοποίηση του χρόνου που δαπανούμε στην εκάστοτε πλατφόρμα».
Αυτό που υπονοεί ο Τριστάν Χάρις είναι ότι η τεχνολογία έχει πλέον όλες τις δυνατότητες για να μας βοηθήσει να πραγματοποιήσουμε τους δικούς μας στόχους, αλλά φυσικά δεν το κάνει γιατί οι δικοί της στόχοι κρίνονται σαφώς σημαντικότεροι και πιο κερδοφόροι. Σε αυτή την ομιλία του στο Ted, ο Χάρις αναφέρεται αναλυτικά στα κόλπα που χρησιμοποιούν οι εταιρείες προκειμένου να ελέγξουν τα μυαλά δισεκατομμυρίων χρηστών καθημερινά.

Οι τεχνολογικές πλατφόρμες έχουν τη δυνατότητα να πάρουν τον έλεγχο του νου δισεκατομμυρίων ανθρώπων, με τον τρόπο που ένας αεροπειρατής παίρνει τον έλεγχο ενός αεροσκάφους, ισχυρίζεται ο Χάρις. Γιατί όμως δεν το καταλαβαίνουμε ή γιατί ακόμη κι όταν το κατανοούμε τείνουμε να το αγνοούμε; «Είναι πιο εύκολο να ξεγελάσουν τους ανθρώπους παρά να τους πείσουν ότι έχουν ξεγελαστεί», απαντάει ο Χάρις μέσω του motto που επέλεξε ως προμετωπίδα του μακροσκελέστατου μανιφέστουHow Technology is Hijacking Your Mind — from a Magician and Google Design Ethicist | Thrive Global του.

timewellspent.png

Ως ειδικός στον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία εκμεταλλεύεται τα τρωτά σημεία της ψυχολογίας μας, ο Τριστάν Χάρις παραλληλίζει τον τρόπο που παίζουν οι μάγοι με τα μυαλά των παιδιών με τις αντίστοιχες τακτικές των σχεδιαστών εφαρμογών και ψηφιακών προϊόντων. Και παραθέτει 10 τρόπους:

1. Αυτός που ελέγχει το μενού μιας εφαρμογής ελέγχει και τις επιλογές που θα κάνει ο χρήστης. Ο Χάρις ισχυρίζεται ότι οι «μάγοι» δίνουν στους ανθρώπους την ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής, ενώ στην πραγματικότητα έχουν σχεδιάσει το μενού των διαθέσιμων επιλογών ώστε να βγαίνουν κερδισμένοι ό,τι κι αν κάνει ο χρήστης. Κανείς, ή τέλος πάντων ελάχιστοι θα αναρωτηθούν: «Τι δεν υπάρχει στο μενού;» ή «Γιατί μου δίνετε αυτές τις επιλογές και όχι άλλες;». Με τον ίδιο τρόπο λειτουργεί και η λίστα ειδοποιήσεων στο smartphone, η οποία προσφέρει φαινομενικά στον χρήστη μια συνοπτική εικόνα όσων έχασε από την τελευταία φορά που άγγιξε την οθόνη του, αλλά στην πράξη λειτουργεί ως φάκα για να παγιδευτεί ο διαθέσιμος χρόνος του.

Ο Τζο Ένταλμαν αναλύει τον τρόπο που οι ειδοποιήσεις μάς παγιδεύουν σε μια διαρκή διαδικασία μάταιης ανατροφοδότησης.

2. Ο Τριστάν Χάρις παρομοιάζει το smartphone με έναν κουλοχέρη. Ο τρόπος που τραβάμε τον μοχλό του κουλοχέρη, άλλωστε, θυμίζει τον τρόπο που κατεβάζουμε την μπάρα προς τα κάτω για να ελέγξουμε για τυχόν νέες ειδοποιήσεις. «Το τράβηγμα του μοχλού ή της μπάρας συνδυάζεται με μια μεταβλητή ανταμοιβή, η οποία μπορεί να είναι είτε ιδιαίτερα δελεαστική, είτε μέτρια, είτε το απόλυτο τίποτα», λέει. «Όταν τραβήξουμε το τηλέφωνό μας από την τσέπη, παίζουμε κουλοχέρη για να δούμε τι ειδοποιήσεις πήραμε».
3. Το FOMSI (Fear of Missing Something Important) είναι ο τρόπος με τον οποίο οι εφαρμογές και τα sites εισβάλλουν στο μυαλό μας, υποσχόμενα ότι δεν θα μας επιτρέψουν να χάσουμε οτιδήποτε σημαντικό. Αλλά όπως τονίζει «ζούμε με το φόβο μην τυχόν χάσουμε κάτι, αλλά δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ζούμε έτσι. Είναι εκπληκτικό το πόσο γρήγορα –όταν ξεπεράσουμε αυτόν τον φόβο– ξυπνάμε από την ψευδαίσθηση. Όταν αποσυνδεθούμε για περισσότερες από μία ημέρες ή καταργήσουμε την εγγραφή σε όλες αυτές τις ειδοποιήσεις, καμία από τις ανησυχίες μας δεν πρόκειται να επιβεβαιωθεί». Πράγματι, η σκέψη «κι αν χάσω κάτι πραγματικά σημαντικό;» γεννιέται πάντα πριν από την αποσύνδεση, την κατάργηση της εγγραφής ή την απενεργοποίηση –ποτέ μετά.

mob02.jpg

4. Η ανάγκη για κοινωνική αποδοχή, η ανάγκη του ανήκειν σε μια μικρότερη ή μεγαλύτερη ομάδα, είναι ένα επιχείρημα που δεν διατυπώνουμε ευθέως, αλλά μας κρατάει καρφωμένους στις οθόνες. Το εγώ μας πλέον επιβεβαιώνεται με likes και retweets και πρέπει να βιώνουμε την επιβεβαίωση τη στιγμή που συμβαίνει.
5. Μια νεόκοπη μορφή κοινωνικής αμοιβαιότητας υποχρεώνει τους χρήστες να μένουν περισσότερη ώρα συνδεδεμένοι στα social media, λίγο ως πολύ για να βγάλουν την υποχρέωση. «Tit-for-tat», που λέει ο Χάρις. Εν ολίγοις, σου κάνω like γιατί μου έκανες κι εσύ. Ή σε κάνω follow γιατί με ακολούθησες κι εσύ. Το LinkedIn είναι αρκετά πιο προχωρημένο και σαφώς πιο επιθετικό, καθώς ενημερώνει τους χρήστες για το ποιοι επισκέφθηκαν το προφίλ σου. «Δεν θέλεις να χάσεις την επόμενη επαγγελματική ευκαιρία», σε ενημερώνει το διαβολάκι της προσοχής και επιστρατεύει τον αλγόριθμο για να σου δείξει νέες πιθανές συνδέσεις.
6. Ο αλγόριθμος της αυτόματης αναπαραγωγής βίντεο χωρίς τη συγκατάθεση του χρήστη έχει εξελιχθεί τόσο εντυπωσιακά, που ο χρήστης δέχεται «αδιαμαρτύρητα» τη μετάβαση σε ένα βίντεο που δεν επέλεξε, τόσο στο YouTube όσο και στο Facebook,
7. Σχεδόν όλες οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων επιλέγουν μια επιθετική –για την προσοχή μας– τακτική. Pop-up μηνύματα, ειδοποιήσεις που εισέρχονται με κάθε πιθανό και απίθανο τρόπο στο οπτικό πεδίο του χρήστη, προκειμένου να τον αναγκάσουν να διακόψει ό,τι κάνει και να στραφεί στο διακριτό πλαίσιο της συνομιλίας. Ακόμη πιο ύπουλες είναι οι ειδοποιήσεις ανάγνωσης –αφού ο άλλος διάβασε το μήνυμα, οφείλει να σου απαντήσει.

notifications.jpg

8. Παραλληλίζοντας την τακτική των κοινωνικών δικτύων με την αντίστοιχη των σούπερ μάρκετ, ο Χάρις παρατηρεί ότι τα πιο δημοφιλή προϊόντα και αυτά που θεωρούνται «πρώτης ανάγκης», όπως πχ το γάλα ή το ψωμί, είναι συνήθως τοποθετημένα στην πίσω πλευρά του καταστήματος. Με αυτό τον τρόπο ο καταναλωτής καλείται να περάσει από διαδρόμους που του επιφυλάσσουν πειρασμούς. Αντίστοιχα στο Facebook δεν μπορείτε να δείτε τη λίστα των αποψινών εκδηλώσεων χωρίς να δείτε το feed, στο οποίο πιθανότατα θα σταθείτε γιατί (νομίζετε ότι) είδατε κάτι ενδιαφέρον. Ή δεν μπορείτε να δημοσιεύεστε ένα tweet χωρίς να δείτε τη ροή του Twitter κ.λπ.
9. Οι «άβολες», όπως τις αποκαλεί, επιλογές συνοψίζονται στο «αν δεν σας αρέσει, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ένα διαφορετικό προϊόν ή εφαρμογή, να καταργήσετε την εγγραφή σας ή να το απεγκαταστήσετε από το τηλέφωνό σας». Το κάνουν ακριβώς όπως οι μάγοι, λέει ο Χάρις. «Καθιστούν ευκολότερο για τον θεατή να πάρει αυτό που θέλει ο μάγος, και πολύ πιο δύσκολο αυτό που δεν θέλει».
10. Η στρατηγική που ο ίδιος περιγράφει ως «πόδι στην πόρτα» συνοψίζεται στο ότι δεν μας δίνουν την πληροφορία παράλληλα με τις ενδεχόμενες «συνέπειες» από τη χρήση της. Το TripAdvisor πχ ζητά ένα κλικ για τη βαθμολόγηση ενός ξενοδοχείου και ακολουθεί ένα ερωτηματολόγιο πολλών σελίδων. Πόσοι όμως θα πατούσαν την ειδοποίηση «δείτε αυτή τη φωτογραφία» αν ήξεραν ότι το κλικ θα τους κρατήσει στην πλατφόρμα για τα επόμενα 20 λεπτά; *Αυτός είναι ο λόγος που στο inside story προσθέτουμε τον χρόνο ανάγνωσης.

​

ios11.jpg

Αυτές οι δέκα τεχνικές είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Όλες σχεδόν οι εταιρείες τεχνολογίας που διεκδικούν μερίδιο από την πίτα χρησιμοποιούν αντίστοιχες τακτικές. Απασχολούν αναρίθμητους μηχανικούς και designers προκειμένου να εφευρίσκουν νέους τρόπους να μας κρατούν αγκιστρωμένους στα sites και τα apps τους. «Ο χρόνος των ανθρώπων είναι πολύτιμος. Και θα πρέπει να τον προστατεύσουμε με ανάλογη αυστηρότητα με το ιδιωτικό απόρρητο και άλλα ψηφιακά δικαιώματα», καταλήγει ο ιδρυτής του Time Well Spent.

Καλά τα ευχολόγια, ακόμη καλύτερες οι θεωρητικές αναλύσεις, αλλά πώς θα βάλουμε φρένο σε όλο αυτό; Ο Τριστάν Χάρις προτείνει κάτι που ακούγεται αρκετά ρομαντικό, αλλά ταυτόχρονα φαντάζει εφαρμόσιμο: Έναν «όρκο του Ιπποκράτη» για designers λογισμικού, εφαρμογών και περιεχομένου. Αναφέρεται μάλιστα και στη θεμελιώδη αρχή του όρκου αυτού, που δεν είναι άλλη από τον περιορισμό της εκμετάλλευσης των ψυχολογικών αδυναμιών των χρηστών.

tristanharris2.jpg

Το πρώτο βήμα, σύμφωνα με τον ιδρυτή του Time Well Spent, είναι η αναγνώριση εκ μέρους των εταιρειών και των υπαλλήλων τους ότι όλοι είμαστε ευάλωτοι και εν δυνάμει θύματα της οικονομίας της προσοχής. Ακόμη όμως και αν οι κολοσσοί της τεχνολογίας αναγνωρίσουν ότι εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα του ανθρώπινου μυαλού, θα πρέπει να κάνουν πολλά βήματα για να πάψουν να «ταΐζουν την αδηφάγο σαύρα που κρύβεται στο μυαλό μας». ΠροτείνειCalling All Technology Makers: We want you to re-imagine your products to put our best interests first. μάλιστα συγκεκριμένα βήματα στους σχεδιαστές εφαρμογών.
Πιστεύει ότι είναι εφικτά αυτά που προτείνει; Ο Χάρις συχνά παραπέμπει σε ενώσεις καταναλωτών που κατά καιρούς έχουν επιτύχει σημαντικές δικαστικές και εξωδικαστικές νίκες έναντι κολοσσών του εμπορίου. Στο διαδίκτυο βέβαια, τα πράγματα είναι σαφώς πιο περίπλοκα. Ίσως γι’ αυτό επιμένει ότι το πρώτο βήμα για τη λύση του προβλήματος θα ήταν η συντονισμένη προσπάθεια από επαγγελματίες και χρήστες, ούτως ώστε να πιεστούν στο μέγιστο βαθμό οι υπερδυνάμεις της Silicon Valley. «Προτείνουμε μια ψηφιακή χάρτα δικαιωμάτων που περιγράφει με σαφήνεια τα πρότυπα σχεδιασμού, ώστε να μπορούν οι χρήστες να περιηγηθούν κατευθείαν σε αυτό που θέλουν χωρίς να χρειάζεται να περάσουν από σκοπίμως τοποθετημένους περισπασμούς.

Προφανώς η λύση δεν είναι να πετάξουμε τα smartphone. Αν και κάποιοι το εισηγούνταιThis Infographic Will Make You Want to Throw Away Your Phone | Wanderlust ως μονόδρομο. Ο Χάρις προτείνει έναν μεσοβέζικο συμβιβασμό. «Ελαχιστοποιήστε τον καταναγκαστικό έλεγχο, την ασυνείδητη χρήση και τον φόβο ότι θα χάσετε κάτι σημαντικό», υποδεικνύει. Αυτό μπορεί να γίνει –σχετικά– εύκολα, αν προσαρμόσετε την αρχική σας οθόνη με τις απολύτως απαραίτητες εφαρμογές (αυτές που είναι πράγματι εργαλεία, πχ Google Maps, ξυπνητήρι, σημειώσεις), με στόχο να μην έχετε τύψεις κάθε φορά που ανοίγετε το κινητό.
Αν όμως στην αρχική οθόνη υπάρχει το εικονίδιο του Gmail, ακόμη κι αν είστε εγκρατείς ο αριθμός των αδιάβαστων emails (στρατηγικά τοποθετημένος στην κόκκινη κουκίδα) θα σας βάλει στον πειρασμό να τα ελέγξετε. «Τι κι αν χάσω κάποια σημαντική ειδοποίηση;», θα αναρωτηθεί ο ανήσυχος χρήστης. Εχμ, τίποτα. Πάντα θα σας περιμένουν νέα emails, πάντα αυτός που τα στέλνει θα θεωρεί σημαντικό να του απαντήσετε ASAP. Τι κι αν δεν το κάνετε; Τι κι αν αρχίσετε να θεωρείτε τον δικό σας χρόνο σημαντικότερο από τον χρόνο των άλλων; Και ναι, αν είναι κάτι πραγματικά σημαντικό θα σας πάρουν τηλέφωνο.
Α, και να φορτίζετε το κινητό έξω από το υπνοδωμάτιο. Ναι, θα πρέπει να ξεθάψετε το παλιό σας ξυπνητήρι.
Ένα προφανές, αν και όχι απολύτως αποτελεσματικό μέτρο είναι το ad-blockerAd blocking.

adblocker.jpg

Τα ad-blockers είναι ιδιαίτερα διαδεδομένα προγράμματα που αποτρέπουν την εμφάνιση διαφημίσεων. Ο έτερος συνιδρυτής του Time Well Spent, Τζέιμς Γουίλιαμς αρθρογραφείWhy It’s OK to Block Ads | University of Oxford, Practical Ethics σχετικά. Το πρόβλημα βέβαια που δημιουργεί η αθρόα χρήση ad-blockers είναι ότι μαζί με τα ξερά (εν προκειμένω τις εκνευριστικές διαφημίσεις που καλύπτουν όλη την οθόνη, παίζουν ήχο ή βίντεο χωρίς να το επιλέξεις ή όσες υποχρεώνεσαι να δεις πριν παρακολουθήσεις ένα βίντεο ή ακούσεις ένας μουσικό κομμάτι), καίγονται και τα χλωρά, δηλαδή τα sites που βασίζονται στη διαφήμιση για να επιβιώσουν.
Υπάρχουν και διάφορα extensions και plugins για τον browser που σας επιτρέπουν να κάνετε (κατά το δυνατόν) απερίσπαστοι τη δουλειά σας, όπως το NoisliΗ ιστοσελίδα, το Strict WorkflowΤο Strict Workflow, το StayFocusdTo Stay Focusd, το δοκιμασμένο f.luxTo f.lux κ.ά.

strict_workflow.jpg

Είναι όμως αρκετά; Η απάντηση έρχεται από έναν πεζογράφο. «Αποτύχαμε να λάβουμε υπόψη τη σχεδόν ακόρεστη όρεξη του ανθρώπου για περισπασμούς», σημείωνε ο Άλντους Χάξλεϋ στην «Επιστροφή στον θαυμαστό καινούργιο κόσμο». Αυτό είναι το πρόβλημα. Πως ακόμη και αν πειστούν οι σχεδιαστές και οι προγραμματιστές να ακολουθήσουν τη γραμμή ηθικής που προτείνει το Time Well Spent, η ανθρώπινη όρεξη για περισπασμούς θα μένει ακόρεστη. Και σίγουρα θα βρεθεί κάποιος να την «ταΐσει». Μήπως λοιπόν το ζητούμενο είναι η καταπολέμηση της πείνας και όχι η αλλαγή της συνταγής του φαγητού;

Ο ανταγωνισμός Μόσχας και Κωνσταντινουπόλεως για τα πρωτεία στον ορθόδοξο κόσμο είναι πολύ παλιά ιστορία. Ανάγεται στις προσπάθειες των Παλαιολόγων για την Ένωση των δύο εκκλησιών, Ανατολικής και Δυτικής (Κωνσταντινουπόλεως και Ρώμης). Η Μόσχα διέκοψε σχέσεις με την Κωνσταντινούπολη το 1448, διαμαρτυρόμενη για την Ένωση που αποφασίστηκε στη Σύνοδο της ΦλωρεντίαςΣύνοδος Φλωρεντίας το 1439 (αλλά δεν εφαρμόστηκε ποτέ λόγω αντιδράσεων στην Κωνσταντινούπολη)· η ρωσική εκκλησία μονομερώς συντάχθηκε σε Πατριαρχείο. Παράλληλα, η Ρωσία έγινε η μακράν πολυπληθέστερη χώρα του ορθόδοξου κόσμου. Μετά την Άλωση, απέμεινε η μόνη ελεύθερη ορθόδοξη χώρα και ο Τσάρος ο μόνος ορθόδοξος μονάρχης.

istsirogiannis.jpg

Και μπορεί τα μέιλ που λαμβάνει από τον απλό κόσμο να είναι ενθαρρυντικά, αλλά όπως λέει ο ίδιος, οι κατά τόπους αρχές δεν «μπαίνουν στον κόπο» να του αποδώσουν τα εύσημα, πόσο μάλλον να τον ευχαριστήσουν.
Ο λόγος για τον Δρ. Χρήστο Τσιρογιάννη, που μιλά στο insidestory.gr για τη διαχρονική υπόθεση της παγκόσμιας αρχαιοκαπηλίας.
Υπόθεση Μάικλ ΣτάινχαρτMichael Steinhardt. Είχε προσπαθήσει να πουλήσει ελληνικές κλεμμένες αρχαιότητες μέσω του οίκου δημοπρασιών Christies το 2014. Μπορείτε να μας θυμίσετε τι είχε συμβεί τότε;
Στις αρχές Δεκεμβρίου του 2014, πριν από τη δημοπρασία των Christie’s στη Νέα Υόρκη, ταύτισαThe Steinhardt Sardinian Figure and the Medici Dossier | Looting Matters πέντε προς πώληση αρχαιότητες στα κατασχεμένα αρχεία του Giacomo Medici, των Robin Symes-Χρήστου Μιχαηλίδη και άλλων. Οι δύο σημαντικότερες από αυτές είχαν τοποθετηθεί προς πώληση από τον μεγιστάνα και συλλέκτη Μάικλ Στάινχαρντ, ο οποίος είχε απασχολήσει προηγουμένως τις αρχές διάφορων κρατών για αμφισβητούμενης προέλευσης αρχαιότητες, ως προς τη νομιμότητά τους.

steinhardt063_gyi0061284221.jpg

Ο Μάικλ Στάινχαρντ. [Jason Kempin/GETTY IMAGES NORTH AMERICA/AFP]

Ενημέρωσα αμέσως τις εισαγγελικές αρχές της Νέας Υόρκης και δημοσίευσαΔιαβάστε τη μεγάλη έρευνα της Καθημερινής για την αρχαιοκαπηλία με τίτλο «Στο φως η διεθνής των αρχαιοκαπήλων» μέσω ειδικευμένων ιστοτόπων τις σχετικές φωτογραφίες από τα κατασχεμένα αρχεία, ώστε να αποκτήσει άμεση πρόσβαση όλος ο κόσμος στα συγκεκριμένα στοιχεία και να ασκηθεί αυτομάτως μεγαλύτερη πίεση στον συλλέκτη και τους Christie’s να αποσύρουν τις ταυτισμένες αρχαιότητες. Η αρμόδια τότε εισαγγελέας όρισε δύο αστυνομικούς του FBI για την υπόθεση και συνεργάστηκα μαζί τους για τις επόμενες δύο περίπου εβδομάδες, μέχρι που και οι πέντε αρχαιότητες αποσύρθηκαν πριν από τη δημοπρασία.
Επέστρεψαν αυτές οι αρχαιότητες στην Ελλάδα;
Μετά την απόσυρση και των πέντε αρχαιοτήτων, δεν πληροφορήθηκα τίποτα άλλο σχετικό. Ουδεμία χώρα (Ελλάδα, Ιταλία ή άλλη) ήρθε ουδέποτε σε επαφή μαζί μου για το παραμικρό. Εξακολουθώ να μην έχω καμία ενημέρωση εάν κάποια χώρα έπραξε έστω κάτι.
Γνωρίζετε τα 15 αντικείμενα που κατέσχεσεLooted Antiques Seized From Billionaire’s Home, Prosecutors Say | The New York Times πριν από λίγες μέρες η αστυνομία από το σπίτι του; Σας έχουν καλέσει οι Αρχές;
Η υπόθεση του Δεκεμβρίου του 2014 που αποκάλυψα τότε, αλλά ακόμα βρίσκεται υπό έρευνα, οδήγησε τις αμερικανικές αρχές σε αλλεπάλληλες έρευνες εναντίον του Στάινχαρντ, τόσο στην οικία όσο και στο γραφείο του. Έτσι, από το καλοκαίρι του 2017 και μετά, εντοπίστηκανSources for Steinhardt seizure revealed | Looting Matters τρεις κλεμμένες μαρμάρινες αρχαιότητες από αρχαιολογικό χώρο του ΛιβάνουJewish philanthropist Steinhardt raided over suspected antiquities thefts | The Times of israel, ενώ στις αρχές Ιανουαρίου 2018 άλλες 15 αρχαιότητες.

eshmun_bull.jpg

Ένα από τα αντικείμενα που κατασχέθηκαν με προέλευση τον Λίβανο είναι αυτή η κεφαλή ταύρου, από τον ναό του Εσμούν. [ARCA]

Σε καμία από τις κατοπινές αυτές έρευνες δεν ζητήθηκε η βοήθειά μου, αλλά γνωρίζω ότι δεν μπορώ να συμμετέχω ως αμειβόμενος ερευνητής καθώς, όπως μου έχουν εξηγήσει οι εισαγγελείς, δεν είμαι αμερικανός υπήκοος. Κατόπιν, μου προτάθηκε να τους βοηθήσω δωρεάν, αλλά αρνήθηκα ευγενικά, καθώς έχω ήδη δώσει δωρεάν πολλά στοιχεία για πολλές υποθέσεις και επιπλέον έχει ιδρυθεί αρμόδια ομάδα αρχαιοτήτων στην αμερικανική εισαγγελία. Συνεπώς εκτιμώ ότι θα έχουν όλη την απαιτούμενη εμπειρία, τη γνώση και την ειδίκευση ώστε να έχουν και τα κατάλληλα αποτελέσματα.
Έχει ξεκινήσει η διαδικασία διεκδίκησης των αντικειμένων αυτών; Ποια είναι η διαδικασία; Ξέρετε αν έχουν συλλέξει οι ελληνικές αρχές τα απαραίτητα στοιχεία;
Όπως εξήγησα, δεν έχω την παραμικρή ενημέρωση για κανένα από αυτά τα ζητήματα, από καμία αρχή οποιασδήποτε χώρας. Δεν θα μου κάνει εντύπωση, εάν αργότερα αποκαλυφθεί ότι δεν έχει γίνει απολύτως τίποτε από την απόσυρση των αντικειμένων από τη δημοπρασία τον Δεκέμβριο του 2014 μέχρι τώρα.

medici_steinhardt_owl_comp.jpg

Αριστερά, φωτογραφία πρωτοκορινθιακής κουκουβάγιας από το αρχείο Medici, παραχωρημένη από τον Χρήστο Τσιρογιάννη. Δεξιά, το αντικείμενο που κατασχέθηκε πρόσφατα από τη συλλογή του Στάινχαρντ στα γραφεία του εισαγγελέα της Νέας Υόρκης. [Looting Matters]

Πάμπλουτος, φιλάνθρωπος, για αρκετούς υπεράνω υποψίας. Ποιο είναι το προφίλ των ανθρώπων που εμπορεύονται κλεμμένα αρχαία παγκοσμίως και στην Ελλάδα;
Μπορεί να είναι κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης, επιπέδου γνώσης ή οικονομικής επιφάνειας. Έχω εντοπίσει διεθνώς ανθρώπους που καλύπτουν όλες τις κατηγορίες και οποιονδήποτε συνδυασμό τους.
Πώς λειτουργούν τα κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας;
Υπάρχουν πολλές παραλλαγές, αλλά ο βασικός τρόπος διακίνησης αφορά στη συλλογή των παράνομων αρχαιοτήτων από έναν τοπικό μεσάζοντα μόλις αυτές έχουν λαθρανασκαφεί, και κατόπιν στην προώθησή τους σε έναν μεγαλύτερο μεσάζοντα, ο οποίος τις εξάγει παράνομα από τη χώρα. Έπειτα, οι αρχαιότητες συντηρούνται και αποκτούν πλαστά ή ελλιπή πιστοποιητικά του πρόσφατου ιστορικού συλλογής τους και πωλούνται ως νόμιμα στην διεθνή αγορά.
Ισχυρίζεστε ότι η αρχαιοκαπηλία εξακολουθεί να οργιάζει στην Ελλάδα. Γιατί συμβαίνει αυτό και πώς μπορεί να σταματήσει;

lekythos.jpg

Και αυτή η αττική λευκή λήκυθος είναι ανάμεσα στα αντικείμενα που κατασχέθηκαν πρόσφατα από τον Μάικλ Στάινχαρντ. Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο της Σχοινούσας και οδήγησε στην αναγνώριση του αντικειμένου.

Πολλοί παράγοντες οδηγούν έναν αρχαιοκάπηλο στη λαθρανασκαφή: η οικονομική ανάγκη, ο γρήγορος πλουτισμός, το πάθος της ανεύρεσης κ.ά. Εάν όλα αυτά συνδυαστούν και με μία περίοδο οικονομικής κρίσης, τότε έχετε αυτομάτως έναν εκρηκτικό συνδυασμό, καταστροφικό για κάθε χώρα. Το έγκλημα αυτό είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί, εάν το κράτος οργανωμένα διδάσκει τα καταστροφικά αποτελέσματα αυτής της δράσης στα σχολεία, ήδη από την πρωτοβάθμια βαθμίδα εκπαίδευσης, αλλά και τους νόμιμους και ηθικούς τρόπους αντίδρασης στην περίπτωση που ο οποιοσδήποτε γίνει μάρτυς περιστατικών ή γνώστης ή κάτοχος σχετικών αποδεικτικών στοιχείων. Δυστυχώς, μόνο από την Ένωση Ερευνητών για Εγκλήματα κατά της ΤέχνηςAssociation for Research Into Crimes Against Art γίνονται ετησίως διδακτικές προσπάθειες, σε διεθνές επίπεδο. Τα κράτη, οι οργανισμοί και τα πανεπιστήμια απουσιάζουν τραγικά από μία τέτοια βασική προσπάθεια.
Εχετε πει ότι για κάθε δύο, ακόμα και δέκα αντικείμενα που επαναπατρίζονται, 10.000 δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Ποια είναι η εκτίμησή σας για τα αρχαία αντικείμενα που έχουν κλαπεί;
Συνηθίζω να κάνω αυτόν τον παραλληλισμό για να καταδείξω το μέγεθος της πολιτιστικής αιμορραγίας που υφίσταται η χώρα μας. Δυστυχώς, είναι πέρα για πέρα αληθής, ενώ υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η αναλογία μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Ετοιμάζετε ένα βιβλίο για τη διεθνή αρχαιοκαπηλία και πρόκειται να αναφέρετε ότι έχουν εμπλακεί γνωστοί Έλληνες ακαδημαϊκοί και όχι μόνο. Από την εμπειρία σας, τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να εμπορεύονται την πολιτιστική τους κληρονομιά;
Βασικό κίνητρο είναι το κέρδος. Στην περίπτωση των ακαδημαϊκών, είναι η πρόσβαση σε νέο, αλλά παράνομο υλικό, που δεν θα έχουν οι υπόλοιποι συνάδελφοί τους, επειδή εκείνοι αρνήθηκαν να εξυπηρετήσουν το κύκλωμα, αλλά και η ενδυνάμωση σχέσεων που ήδη υπάρχουν και που μπορούν να επηρεάσουν θετικά την επαγγελματική τους ανέλιξη.

oinochoe.jpg

Άλλο ένα από τα αντικείμενα που έχει ταυτίσει κατά καιρούς ο Τσιρογιάννης είναι αυτή η αττική οινοχόη με τη μορφή γυναικείας κεφαλής. Αριστερά, η φωτογραφία από το αρχείο του Ιταλού αρχαιοκάπηλου Τζιανφράνκο Μπεκίνα. Δεξιά, η οινοχόη σε έκθεση του οίκου Christie’s.

Αλήθεια, έχετε έρθει σε προσωπική επαφή με τους αρχαιοκαπήλους; Τι σας λένε ως δικαιολογία;
Κατά τη διάρκεια της εθελοντικής μου εργασίας σε καθημερινή βάση με το Τμήμα Δίωξης Αρχαιοκαπηλίας της Ελληνικής Αστυνομίας, μετείχα σε 174 εγγράφως βεβαιωμένες υποθέσεις εναντίον αρχαιοκαπήλων, κυρίως στην Ελλάδα, αλλά και το εξωτερικό. Ο λόγος ήταν πάντοτε ένας και δηλωνόταν πάντοτε ευθαρσώς: το κέρδος.
Μπορείτε να ξεχωρίσετε την πιο σημαντική υπόθεση που χειριστήκατε με την ΕΛ.ΑΣ. και τους πρωταγωνιστές της;
Οι έρευνες στην ΠάροΟ μοναχικός αγώνας ενός αρχαιολόγου – «Κάλαχαν» | Η Καθημερινή τον Μάρτιο του 2006, στη βίλα της Μάριον Τρου, πρώην εφόρου αρχαιοτήτων του πλουσιότερου μουσείου στον κόσμο, του Γκέτυ στην Καλιφόρνια, αλλά και στη Σχοινούσα, 15 μέρες αργότερα, οδήγησαν για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους στην καρδιά του διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας. Με τη σειρά τους, αυτές οι έρευνες οδήγησαν στους πρώτους μεγάλους επαναπατρισμούς για τη χώρα, ταυτόχρονα χτυπώντας τα κυκλώματα αυτά.

kouros000_was3873838.jpg

Επισκέπτες κοιτάζουν έναν αρχαιοελληνικό κούρο στη βίλα Γκέτυ στο Μαλιμπού. Το μουσείο διαθέτει μεγάλη συλλογή ελληνορωμαϊκών αρχαιοτήτων. [AFP PHOTO/GABRIEL BOUYS GABRIEL BOUYS/AFP]

Οι πρωταγωνιστές αυτών των επιτυχιών ήταν οι αστυνομικοί που ήταν μέλη του αρμοδίου τμήματος τότε (σήμερα ούτε ένας δεν έχει μείνει σε αυτήν την υπηρεσία), ο τότε διοικητής Γιώργος ΓληγόρηςΟ αστυνόμος που έφερε τ’ αρχαία | Ελευθεροτυπία (που μετατέθηκε και κατόπιν σκοτώθηκε), ο εισαγγελέας Ιωάννης ΔιώτηςΙωάννης Διώτης (που του αφαιρέθηκαν οι υποθέσεις), ο δημοσιογράφος Νικόλας Ζηργάνος (που δεν θέλησε να ασχοληθεί ξανά βλέποντας τη θλιβερή κατάσταση που διαμορφωνόταν).
Η ομάδα αυτή, μαζί με τους δικηγόρους Κωνσταντίνο Κυριόπουλο και Ρένια Σταματούδη διαλύθηκε, αντί να διαλυθούν τα κυκλώματα. Κι εγώ, που είχα την τιμή να οριστώ αρχαιολόγος αυτής της ομάδας, έμεινα άνεργος γιατί δεν μου ανανεώθηκε η σύμβαση που είχα με το υπουργείο Πολιτισμού. Βέβαια, για τον ίδιο λόγο που έμεινα άνεργος στην Ελλάδα, μου προσφέρθηκε θέση διδακτορικού ερευνητή στο ΚαίμπριτζThe dark side of the art world | University of Cambridge News.
Ζείτε πλέον στο Καίμπριτζ και ειδικεύεστε στην ταυτοποίηση κλεμμένων αρχαιοτήτων και την έρευνα διεθνών κυκλωμάτων αρχαιοκαπηλίας. Υπάρχει ενδιαφέρον παγκοσμίως για το θέμα αυτό; Υπάρχουν στην Ελλάδα ειδικοί που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη διαδικασία εντοπισμού των ελληνικών αρχαιοτήτων ανά τον κόσμο;
Υπάρχει διεθνώς ένα υποκριτικό ενδιαφέρον: όλοι έχουν άποψη για το φαινόμενο και κανένα κράτος, οργανισμός, πανεπιστήμιο ή ιδιώτης δεν κάνει το παραμικρό για μία μακρόπνοη έρευνα, διδασκαλία, ή σοβαρή αντιμετώπιση του προβλήματος. Κατά καιρούς έχουν επικοινωνήσει μαζί μου, από την Ελλάδα και όλον τον κόσμο, αρχαιολόγοι και μη, που με πάθος ζητούν να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Πάντοτε όμως απουσιάζουν οι ελάχιστοι πόροι που απαιτούνται, ενώ χρειάζεται και εμπειρία, γνώση, συνεργασία και σωστός χειρισμός των υποθέσεων, στοιχεία που λείπουν από τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που το έγκλημα αυτό διαιωνίζεται.

Γεννημένη με τη στόφα του δασκάλου, η κυρία Ευαγγελία Βελισσαρίου, διευθύντρια του δημοτικού σχολείου του Οξυλίθου Εύβοιας, πίστευε πάντα ότι η ιστορία δεν διδάσκεται μόνο στα βιβλία. Πιο σημαντικό για την ίδια είναι το εμπειρικό, βιωματικό κομμάτι, που βοηθάει αυτούς που ζουν σε μια περιοχή με πλούσια ιστορία να κατανοήσουν καλύτερα το παρελθόν όχι μόνο του τόπου τους, αλλά και ολόκληρης της χώρας και να το συνδέσουν με το παρόν· να ανακαλύψουν, με λίγα λόγια τις ρίζες τους και να επανασυνδεθούν με αυτές.

«Το πρώτο μας πρότζεκτ», μας είπε η δασκάλα όταν την συναντήσαμε στον Οξύλιθο, «αφορούσε τις βυζαντινές εκκλησιές του χωριού μας. Τις επισκεφτήκαμε με τα παιδιά και δημιουργήσαμε ένα βίντεο. Μέσα από τις τοιχογραφίες και από τους ρυθμούς των εκκλησιών, οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να κατανοήσουν το Βυζάντιο, μια θρησκειοκρατούμενη αυτοκρατορία. Επίσης, παρατηρώντας την καταστροφή των τοιχογραφιών, τα παιδιά διδάχτηκαν την εποχή της Τουρκοκρατίας. Μέσα από παρόμοιες πρωτοβουλίες κατανοήσαμε ότι τα παιδιά είναι σε θέση να ζήσουν βιωματικά τις εποχές της ιστορίας μας».

Από το 00:00 μέχρι το 04:00 του βίντεο, τα παιδιά του δημοτικού σχολείου Οξυλίθου αναπαριστούν στα πλαίσια της βιωματικής μάθησης μία τυπική μέρα στην αρχαία Ελλάδα.«Εμπλουτίσαμε στη συνέχεια αυτές τις εμπειρίες με την προφορική παράδοση. Φιλοξενήσαμε στο σχολείο μας παππούδες και γιαγιάδες, που μοιράστηκαν τις αναμνήσεις τους και μας μετέφεραν θρύλους και παραδόσεις. Ακόμη και οι γονείς συμμετέχουν ενεργά στις πρωτοβουλίες μας και, αφήνοντας στην άκρη για λίγο την τηλεόραση, συζητούν με τα παιδιά διαφορετικά θέματα και μοιράζονται τον ενθουσιασμό τους. Προσπαθούμε επίσης να εμπλέξουμε τους τοπικούς συλλόγους και φορείς», λέει η διευθύντρια.«Προσωπικά θεωρώ», εξηγεί η κ. Βελισσαρίου την προσέγγισή της, «ότι το σχολείο είναι ένα ζωντανό κύτταρο της κοινωνίας και ένας οργανισμός δουλεύει σωστά μόνον όταν υπάρχει συνεργασία όλων των κυττάρων του. Το αποτέλεσμα όλη της προσπάθειας είναι τα παιδιά να θέσουν γερές βάσεις ώστε όλα αυτά που θα διαβάσουν στην συνέχεια να μοιάζουν πιο εύπεπτα».

Με αυτό το σκεπτικό και τα μάτια στραμμένα στην αρχαία ιστορία του τόπου τους και τη βιωματική εκμάθησή της, τα παιδιά του δημοτικού σχολείου του Οξυλίθου και οι δάσκαλοί τους ξεκίνησαν ένα πολύ φιλόδοξο πρότζεκτ, για την αρχαία Κύμη. Που βρίσκεται στα πόδια τους.

Τρεις πόλεις, τρεις διαφορετικοί πολιτισμοί γεννηθήκαν στον Οξύλιθο. Ο λόγος για την Κύμη και τις αποικίες της στα βορειοδυτικά παράλια της Μικράς Ασίας (Σμύρνη) και στην Καμπανία της νότιας Ιταλίας (Κύμη). Ο αρχαιολογικός χώρος που βρίσκεται λίγο έξω από τον Οξύλιθo, είναι η ζωντανή μαρτύρια αυτού του παρελθόντος. Η αρχαιολόγος Έφη Σαπουνά-Σακελλαράκη, που ανέσκαψε την τοποθεσία, τον θεωρεί μέρος της αρχαίας Κύμης.

Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται σε απόσταση τριών χιλιομέτρων από τη θάλασσα, στον λόφο Βιγλατούρι. Η τοποθεσία, που έχει υπεροχή θέα στο πέλαγος (βρίσκεται στα 3 χλμ. από τη θάλασσα), βρίσκεται δίπλα στον ποταμό Μανικιάτη, τον αρχαίο Αχελώο, και στο μέσο μιας καταπράσινης πεδιάδας. Το νερό, το εύφορο έδαφος και η οχυρή θέση ήταν τα στοιχεία που προσέλκυσαν τους ανθρώπους να κατοικήσουν την περιοχή, από την προϊστορική εποχή μέχρι και σήμερα.Το όνομα Βιγλατούρι εξάλλου, που πήρε ο λόφος αργότερα, βγαίνει από τις λέξεις «βίγλα», που σημαίνει σκοπιά, καραούλι και «τουρ», που σημαίνει πύργος.

Στη τοποθεσία αυτή ανακαλύφθηκε ένας ολόκληρος οικισμός με σπίτια, ιερά, πλατείες, δρόμους και τάφους. Τα ερείπια είναι ορατά και καλύπτουν όλες τις πλαγιές του λόφου. Ανήκουν κυρίως στον οικισμό των γεωμετρικών χρόνων, κατά τους οποίους η περιοχή γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή της, αλλά υπάρχουν και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις από την προϊστορική εποχή και ένα μυκηναϊκό μέγαρο.Έχουν αποκαλυφθεί ορθογώνια και αψιδωτά οικοδομήματα, λιθόστρωτοι δρόμοι κατασκευασμένοι από μικρές πέτρες, βότσαλα και πατημένα όστρακα, καθώς και μικρό τμήμα του τείχους στους πρόποδες του λόφου. Στον κεντρικό πυρήνα του οικισμού υπήρχε πλατεία κι ένα ιερό, που θεωρείται ότι χρησίμευε ως τόπος λατρείας ευγενών, οι οποίοι ταξίδεψαν και χάθηκαν μακριά από την πατρίδα τους.

Η Κύμη της γεωμετρικής εποχής ήταν σημαντική πόλη, με επαφές σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο, λόγω της γεωγραφικής θέσης της Εύβοιας, η οποία αποτέλεσε γέφυρα στην διακίνηση ανθρώπων κι εμπορευμάτων από τον Βορρά προς τον Νότο και από την Ανατολή προς τη Δύση.Όταν λοιπόν τον 8ο αι. π.Χ. άρχισε η μεγάλη περιπέτεια του αποικισμού, οι αρχαίοι Κυμαίοι ήταν ιδανικά προετοιμασμένοι και εξοπλισμένοι. Έτσι, το 770 π.Χ. ίδρυσαν μαζί με τους κατοίκους της Χαλκίδας την ομώνυμη αποικία στην Κάτω Ιταλία.Από ό,τι φαίνεται, οι Ευβοείς ακολούθησαν τα ίχνη του Οδυσσέα, χωρίς όμως να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες του. «Όταν βρέθηκα στην Κύμη την ιταλιωτική, νόμιζα ότι βρισκόμουν στην Κύμη της Εύβοιας», είχε πει σε συνέντευξη στον Βασίλη Βασιλικό ο γνωστός αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης. «Ο τόπος ήταν ο ίδιος, η απόσταση από τη θάλασσα, οι κατάφυτοι γήλοφοι. Μόνο οι άνθρωποι φορούσαν άλλα ρούχα. Ο μετανάστης ήθελε να μείνει κάπου που του θύμιζε την πατρίδα του».

Μαζί στη νέα τους πατρίδα οι Κυμαίοι πήραν και το κυμαϊκό-χαλκιδικό αλφάβητο, που πέρασε από τη Μεγάλη Ελλάδα στους Λατίνους, για να αποτελέσει αργότερα το λατινικό αλφάβητο.Η αποκάλυψη της αρχαίας Κύμης έγινε με την ανασκαφή που ξεκίνησε το 1984 και προκάλεσε ενθουσιασμό, καθώς σιγά σιγά έφερε στο φως την ιστορία της πόλης. Η αρχική χαρά όμως δεν ακολουθήθηκε από πράξεις. Το 1994, δέκα χρόνια μετά, οι ανασκαφές διακόπηκαν λόγω έλλειψης πόρων και χρηματοδότησης από το υπουργείο Πολιτισμού.Από αυτό το σημείο, αρκετά χρόνια μετά, ανέλαβαν δράση οι μικροί μαθητές του δημοτικού σχολείου Οξυλίθου και οι δάσκαλοί τους.

To 2012 το Δημοτικό Σχολείο Οξυλίθου εκπόνησε ένα πρόγραμμα που διάρκεσε έναν ολόκληρο χρόνο, σχετικά με το Βιγλατούρι. «Ξεκινήσαμε με τα παιδιά να ψάχνουμε στο ίντερνετ και σε βιβλία, ίχνη και στοιχεία που αφορούσαν την αρχαία Κύμη και το Βιγλατούρι», μας είπε η κυρία Βελισσαρίου φανερά περήφανη.«Συλλέξαμε πληροφορίες, φωτογραφίες, συνεργαστήκαμε και με συλλόγους που είχαν επισκεφτεί την αιολική Κύμη και το ταξίδι ξεκίνησε. Κατασκευάσαμε μέχρι και αγγεία και όστρακα των γεωμετρικών χρόνων, όπου τα παιδιά έγραψαν το όνομά τους με κυμαϊκό αλφάβητο, τα κρύψαμε στην αυλή του σχολείου και στη συνέχεια οργανώσαμε ανασκαφές. Ανεβάσαμε επίσης ένα θεατρικό, τις Νεφέλες, στον αρχαιολογικό χώρο του Βιγλατουρίου».Το σχολείο ταυτόχρονα ήρθε σε επαφή με τον δήμο του Bacoli στη νότια Ιταλία, όπου βρίσκεται η Cuma (Κύμη στα ιταλικά). «Mε τη βοήθεια του δήμου Κύμης, αντιπροσωπεία δασκάλων και μαθητών επισκέφτηκε το Bacoli, όπου προβλήθηκε το βίντεο για το Βιγλατούρι. Δωρίσαμε ακόμη και μια τριήρη κατασκευασμένη από τα παιδιά στους Ιταλούς», λέει η διευθύντρια.

rkidsholdtriiris.jpg

Το τελικό προϊόν του πρότζεκτ, στο οποίο συμμετείχαν όλες οι τάξεις, ήταν ένα τρυφερό video για την ιστορία του τόπου, που προβλήθηκε στο σχολείο σε μία ειδική εκδήλωση, στην οποία ήταν παρούσα η κυρία Σαπουνά-Σακελλαράκη.

Κανείς δεν περίμενε την αντίδραση της αρχαιολόγου: «Συγκινήθηκε τόσο πολύ, ώστε μας έδωσε την υπόσχεση ότι είναι διατεθειμένη να συνεχίσει τις ανασκαφές, με την προϋπόθεση ότι εμείς θα καταφέρουμε να μας γίνει δωρεά των ιδιοκτησιών που εφάπτονται του αρχαιολογικού χώρου», λέει η κ. Βελισσαρίου.Δάσκαλοι και μαθητές σήκωσαν τα μανίκια και έπιασαν δουλειά. Ήταν αποφασισμένοι να τα καταφέρουν, ώστε να σώσουν από τη λήθη ό,τι είχε απομείνει από το παρελθόν της περιοχής τους. Το έργο τους δεν ήταν εύκολο. Κατάφεραν όμως, με πείσμα και κόπο, να βρουν τους όμορους ιδιοκτήτες του αρχαιολογικού χώρου, και τους έπεισαν, έναν προς έναν, να δωρίσουν τα χωράφια τους στο ελληνικό δημόσιο.Τώρα, όπως με χαρά μας πληροφορεί η πολυσχιδής δασκάλα, αναμένεται να ξεπεραστούν τα τελευταία γραφειοκρατικά εμπόδια για να ξεκινήσουν εκ νέου οι ανασκαφές και ένα ακόμη όνειρο των δραστήριων μαθητών του Οξυλίθου να γίνει πραγματικότητα…

Τα Γιάννενα φιλοξενούν δεκάδες οθωμανικά κτίρια, κηρυγμένα μνημεία από το υπουργείο Πολιτισμού. Τέσσερα από αυτά είναι τζαμιά (τα τρία διατηρούν τους μιναρέδες τους). Η πρώτη κήρυξη έγινε το 1925, οκτώ μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους, που έγινε σαν σήμερα, στις 21 Φεβρουαρίου του 1913.Κατά τη διάρκεια των 104 αυτών ελεύθερων χρόνων, οι Γιαννιώτες είχαν και συνεχίζουν να έχουν μιαν ιδιαίτερη σχέση με τα οθωμανικά μνημεία. Ίσως επειδή αυτά ενδύθηκαν ένα πέπλο ρομαντισμού, ίσως πάλι επειδή αρκετά από αυτά έτυχε να συνεχίζουν να υπάρχουν… Από το φωτογραφικό (ψηφιακό ή μη) άλμπουμ κάθε Γιαννιώτη δεν λείπουν τα ενσταντανέ μπροστά από εμβληματικά τζαμιά της πόλης, όπως του Ασλάν πασά και του Φετιχιέ, που βρίσκονται μέσα στο Κάστρο των Ιωαννίνων.

Μετά το 1913 η φάση της απο-οθωμανικοποίησης ήταν έντονη, με την πόλη να επιζητά τη συμμόρφωσή της με το εθνικό ιδεώδες. Ωστόσο, όπως αποδείχθηκε, η διάρρηξη της σχέσης των Ιωαννίνων με τα οθωμανικά μνημεία δεν ήταν τόσο βίαιη όσο σε άλλες πόλεις της Ελλάδας.Βέβαια και στα Γιάννενα, όπως και αλλού, τα μνημεία αντιμετωπίστηκαν σαν λάφυρα πολέμου, ενώ το μεγάλο χτύπημα το δέχτηκαν τα τζαμιά μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924. Μέχρι τότε, η παρουσία της μουσουλμανικής κοινότητας στην πόλη ανέστειλε εκ των πραγμάτων τη βεβήλωση των μνημείων. Οργανωμένη επιχείρηση κατεδάφισης των τζαμιών όμως δεν υπήρχε, όπως έγινε στη Θεσσαλονίκη και στη Φλώρινα. Η γιαννιώτικη “επιχείρηση” έγινε σταδιακά, κυρίως μέσα σε μια δεκαετία, για διάφορους λόγους: από την ανάγκη αποτίναξης της ενθύμησης της οθωμανικής περιόδου, μέχρι την απελευθέρωση εδάφους για τη δημιουργία νέων δημόσιων κτισμάτων με το μικρότερο κοινωνικό κόστος.

Αρκετά από τα τζαμιά είχαν εγκαταλειφθεί ήδη από τους Οθωμανούς, από τα τέλη του 19ου αιώνα. Όμως δύο από τα τζαμιά που κατεδαφίστηκαν τη δεκαετία του ’30, το Ναμάζ Γκιαχ και το Μπαϊρακλή, είχαν κηρυχθεί μνημεία από το υπουργείο Πολιτισμού το 1925. Η κήρυξη των οθωμανικών μνημείων τότε συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με τις επιταγές των Συνθηκών για την προστασία των μουσουλμάνων που δεν υπάχθηκαν στην ανταλλαγή των πληθυσμών. Ο αποχαρακτηρισμός τους –άγνωστο υπό ποιες συνθήκες έγινε– φαίνεται ότι ήρθε… πολύ φυσικά. Εκείνη την εποχή εξάλλου δεν υπήρχαν οργανωμένες τοπικές αρχαιολογικές υπηρεσίες, ενω ακόμα και σε διεθνές επίπεδο το καθεστώς προστασίας των μνημείων άρχισε να αποκτά μορφή μετά τον β’ παγκόσμιο πόλεμο.

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, το τζαμί του Ναμάζ Γκιαχ κατεδαφίστηκε μετά από αίτημα του τότε υπουργείου Συγκοινωνιών για την ανέγερση νέου διοικητηρίου (το προηγούμενο είχε καεί το 1928, από εμπρησμό πιθανότατα). Να σημειωθεί πως ιστορική έρευνα για το πώς ακριβώς κατεδαφίστηκαν τα τζαμιά δεν έχει γίνει ποτέ και τα στοιχεία που αναφέρονται προέρχονται από προσωπική έρευνα της γράφουσας στις αποφάσεις των δημοτικών συμβουλίων στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Ιωαννίνων και στον Τύπο της εποχής.Στη θέση των κατεδαφισθέντων τζαμιών ανεγέρθηκαν δημόσια κτίρια όπως η Νομαρχία, τα δημοτικά λουτρά (κατόπιν η βιβλιοθήκη) και η Ζωσιμαία Ακαδημία, ενώ κάποια άλλα πέρασαν στα χέρια ιδιωτών.

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι στην περίπτωση των Ιωαννίνων, σε αντίθεση με άλλες πόλεις, κανένα τζαμί δεν μετατράπηκε τελικά σε ναό, παρότι υπήρχε σχετική απόφαση δημοτικού συμβουλίου. Η οικονομική δυσχέρεια εμφανίζεται ως η κύρια αιτία για τη μη εκτέλεση της απόφασης.

Τελικά, όρθια έμειναν τέσσερα τζαμιά από τα συνολικά 17 που υπήρχαν προ της απελευθέρωσης.

Από τη δεκαετία του ’50 και μετά, τα Γιάννενα εισέρχονται σε μια νέα περίοδο της σχέσης τους με τα οθωμανικά μνημεία, και δη με τα τζαμιά. Είναι οι δεκαετίες εκείνες που η Ελλάδα αρχίζει να χτίζει το τουριστικό της όραμα. Η πόλη των Ιωαννίνων, μέσα σε αυτή τη συγκυρία, βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μεγάλη οθωμανική πολιτιστική της κληρονομιά. Και το τζαμί του Ασλάν πασά γίνεται η εικόνα της πόλης.

Οι Γιαννιώτες έδειξαν την προτίμησή τους σε αυτό το οθωμανικό μνημείο για πολλούς λόγους. Καταρχάς βρίσκεται σε ένα περίοπτο σημείο, σε μία από τις δύο ακροπόλεις του Κάστρου, και σε απόσταση αναπνοής από τη λίμνη Παμβώτιδα. Ήδη από τη δεκαετία του ’20, όταν και άρχισε η δημόσια συζήτηση για το τι μέλλει γενέσθαι με τα οθωμανικά μνημεία, το Ασλάν τζαμί έτυχε ιδιαίτερης προσοχής. Πέραν της τοποθεσίας του, οι τοπικές αρχές αναγνώρισαν την καλλιτεχνική του αξία, δίνοντας έμφαση και στην ύπαρξη των 15 κιόνων του προστώου που προέρχονται από κάποιο –άγνωστο μέχρι σήμερα–παλαιοχριστιανικό ή βυζαντινό οικοδόμημα της περιοχής.

Με αυτά τα δεδομένα, ο δήμος Ιωαννιτών αγόρασε το 1931 από την Εθνική Τράπεζα το τζαμί του Ασλάν για να το μετατρέψει σε μουσείο. Εκεί στεγάστηκαν και οι αρχαιότητες που είχαν συγκεντρωθεί από τη Δωδώνη, το Βοτονόσι και την Παραμυθιά (μέχρι που μετακόμισαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων το 1970). Από το 1933 μέχρι και σήμερα, λειτουργεί ως δημοτικό μουσείο.Η πρώιμη επανάχρηση του μνημείου ως δημοτικού μουσείου και η ένταξή του στη νέα πραγματικότητα των Ιωαννίνων προσέδωσαν στο τζαμί του Ασλάν πασά μία δυναμική και έναν συμβολισμό για τη σχέση των Γιαννιωτών με τα οθωμανικά μνημεία. Το συγκεκριμένο τζαμί, τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, άρχισε να κοσμεί τις καρτ ποστάλ και το εξώφυλλο διαφόρων τουριστικών οδηγών της πόλης.

Την ίδια εποχή, η πόλη άρχισε να αξιοποιεί και το όνομα του Αλή πασά, που κυβέρνησε τα Γιάννενα από το 1788 μέχρι τις αρχές της ελληνικής επανάστασης. Ένα πρώτο και βασικό της βήμα ήταν η δημιουργία μουσείου Αλή πασά στο γνωστό νησάκι της λίμνης. Τα Γιάννενα προσπαθούσαν να επανακτήσουν ένα κομμάτι της αίγλης του παρελθόντος που επέτρεψε να γίνουν κάποτε «πρώτα στ’ άρματα, στα γρόσια και στα γράμματα», όπως είναι η χαρακτηριστική έκφραση. Σε αυτό το παρελθόν κυριαρχούσε η φυσιογνωμία του αποκαλούμενου «Λέοντα της Ηπείρου». Τα τριάντα χρόνια της διακυβέρνησής του, μέσα σε μια περίοδο ευρωπαϊκού διαφωτισμού, άφησαν το στίγμα τους στην πόλη σε πολλά επίπεδα. Και αν μη τι άλλο, η περίοδος του Αλή πασά κληροδότησε πολλά λογοτεχνικά κείμενα και πολλούς θρύλους, όπως είναι αυτός του πνιγμού της Κυρά Φροσύνης και 17 γυναικών στα νερά της λίμνης. Για την ηγετική αυτή φυσιογνωμία έγραψαν πολλοί, με θετική ή αρνητική διάθεση: από τον Αλέξανδρο Δουμά και τον Βικτόρ Ουγκώ μέχρι τον Λόρδο Βύρωνα, τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και περιηγητές όπως ο Φρανσουά Πουκεβίλ. Το πνεύμα του Αλή πασά συνεχίζει να διαπερνά και σήμερα την τοπική ιστοριογραφία, την επιστημονική κοινότητα και την πολιτιστική και κοινωνική πραγματικότητα.«Τη διάσωση των οθωμανικών μνημείων τη χρωστάμε και στην αληπασαδολατρεία. Ας μην ξεχνάμε ότι οι Γιαννιώτες μεγαλώσαμε με τον μύθο ότι στο Νησί είναι το σπίτι του Αλή πασά (σ.σ. πρόκειται για το μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα, όπου κατέφυγε και τελικά βρήκε το θάνατο από τα στρατεύματα του Χουρσίτ πασά). Η εμμονή όμως με την ηγετική αυτή φυσιογνωμία τείνει να γίνει προβληματική», αναφέρει ο Γιώργος Σμύρης, επίκουρος καθηγητής της Σχολής Καλών Τεχνών που έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την αρχιτεκτονική των οθωμανικών μνημείων.Πράγματι, η εποχή του Αλή πασά είναι τόσο καθοριστική στην τοπική συνείδηση, που τα περισσότερα μνημεία αποδίδονται στην περίοδο εκείνη (1788-1822). Η οθωμανοκρατία όμως στην περιοχή κράτησε 480 χρόνια και πολλά από τα μνημεία που σώζονται σήμερα, έχουν τις ρίζες τους στον 16ο ή τον 17οαιώνα. Δυστυχώς, η ταυτοποίηση των μνημείων και η τεκμηρίωση των στοιχείων μέσω οθωμανικών πηγών δεν έχουν προχωρήσει σε ικανοποιητικό βαθμό. Σε γενικές γραμμές, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ενασχόληση των ερευνητών και των ιστορικών με την οθωμανική περίοδο άργησε να γίνει πραγματικότητα, καθώς προηγήθηκαν πιο “κρίσιμες” περίοδοι για την ταυτότητα του έθνους, όπως της αρχαιότητας και της βυζαντινής εποχής. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, όλο και περισσότεροι ερευνητές ξεθάβουν αρχεία και μελετούν την περίοδο αυτή. Στα Γιάννενα, σε μια πόλη η οποία υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές της οθωμανικής αυτοκρατορίας, το επιστημονικό και ερευνητικό κενό που υπήρχε επί δεκαετίες επέτρεψε στον ρομαντισμό που έφερε μαζί της η εποχή του Αλή πασά να κυριαρχήσει σαρωτικά.

«Τα οθωμανικά μνημεία έχουν τη δική τους θέση στην πόλη και αποτελούν μέρος της βασικής της ταυτότητάς: της πολυπολιτισμικής. Τα Γιάννενα είναι μια πόλη όπου το χριστιανικό, το εβραϊκό και το οθωμανικό στοιχείο συνυπήρξαν. Το οθωμανικό παρελθόν, όμως, σε επιστημονικό επίπεδο, χρειάζεται κι άλλη δουλειά για να μπορέσουμε να το αξιοποιήσουμε», τονίζει ο δήμαρχος Ιωαννίνων Θωμάς Μπέγκας. Η ανάγκη αυτή δεν συνδέεται μόνο με τον τρόπο διαχείρισης και αποκατάστασης των πολιτιστικών μνημείων, αλλά και με τον τουρισμό. Όσα περισσότερα δεδομένα υπάρχουν για τα μνημεία της πόλης, τόσο καλύτερα. Ο δήμος Ιωαννιτών είναι από αυτούς που ευελπιστούν σε προσέλκυση τουριστών από την Τουρκία, παρά τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η γειτονική χώρα τον τελευταίο χρόνο. Ήδη από το 2011 ξεκίνησε να έχει μια συνεργασία με τον δήμο Θεσσαλονίκης, ο οποίος μπήκε πολύ δυναμικά στην τουρκική αγορά και έχει δει ήδη οφέλη από την αξιοποίηση των οθωμανικών του μνημείων. Μέχρι στιγμής, πάντως, οι τούρκοι τουρίστες δεν έχουν φτάσει στην πόλη.

Με την ανάγκη προστασίας των μνημείων να έχει ωριμάσει, όπως αρμόζει σε ένα ευρωπαϊκό κράτος, και τον πολιτιστικό τουρισμό να αποτελεί μια δυναμική προοπτική, οι τοπικοί φορείς επενδύουν στα μνημεία. Αναμφίβολα η Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδίως από τη δεκαετία του ’90 και μετά, συνέβαλε προς αυτήν την κατεύθυνση. Πολλά μνημεία έχουν αναστηλωθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες: από τα εξωτερικά τείχη του Κάστρουπάνω στα οποία έχουν αποτυπωθεί η ελληνιστική, η βυζαντινή και η ύστερη οθωμανική περίοδος, το Σουφαρί Σεράι που στεγάζει τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και μεντρεσέδες, μέχρι το θησαυροφυλάκιο του Αλή πασά και κτίρια-κατάλοιπα των οθωμανικών στρατωνισμών, που φιλοξενούν διάφορες δραστηριότητες πολιτισμού, όπως το πρόσφατα εγκαινιασμένο Μουσείο Αργυροτεχνίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.

Από τα τέσσερα τζαμιά που επέζησαν μέσα στον χρόνο, μόνο τα δύο βρίσκονται σε καλή κατάσταση και λειτουργούν ως μουσειακοί χώροι. Το τζαμί του Ασλάν πασά μετατράπηκε όπως ήδη αναφέραμε τη δεκαετία του ’30 σε δημοτικό μουσείο, ενώ το Φετιχιέ Τζαμί που αναστηλώθηκε πριν από λίγα χρόνια, σήμερα λειτουργεί ως μουσειακός χώρος για την περίοδο του Αλή πασά. Το Βελή Τζαμί (το μόνο χωρίς μιναρέ) μπορεί να συνεχίζει να στέκεται όρθιο και η εξωτερική του όψη να δείχνει καλή, ωστόσο το εσωτερικό του καταρρέει.Στη χειρότερη κατάσταση βρίσκεται όμως το τζαμί της Καλούτσιανης, στην καρδιά μιας συνοικίας. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, το μνημείο πέρασε σε ιδιώτη και φιλοξένησε πολλές αλλότριες χρήσεις –από καφενείο και γραφεία του ΚΤΕΛ μέχρι φαρμακείο και ζαχαροπλαστείο– μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000, οπότε και ολοκληρώθηκε η διαδικασία απαλλοτρίωσής του από το υπουργείο Πολιτισμού. Οι Γιαννιώτες ζήτησαν από την πρώτη στιγμή την αποκατάστασή του, καθώς γι’ αυτούς αποτελεί ένα δυνατό τοπόσημο. Πριν από επτά χρόνια, η Περιφέρεια Ηπείρου ανέλαβε το εγχείρημα της αποκατάστασης, με τη σύμπραξη της τότε Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Ωστόσο, λόγω λαθών και παραλείψεων, το εγχείρημα ξεκίνησε το 2015 από την αρχή, αυτή τη φορά με τον σωστό τρόπο: με την εκπόνηση όλων των απαραίτητων μελετών (ακόμα και μελέτης ιστορικής τεκμηρίωσης). Οι μελέτες αυτές βρίσκονται σε εξέλιξη κι ενώ δεν υπάρχει εξασφαλισμένη χρηματοδότηση από κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα, τόσο η Περιφέρεια Ηπείρου όσο και ο δήμος Ιωαννιτών δηλώνουν πρόθυμοι να διαθέσουν ίδιους πόρους για το έργο.

Την ίδια στιγμή, ο δήμος Ιωαννιτών και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων προωθούν, μέσω του νέου ΕΣΠΑ, την αναστήλωση δύο εγκαταλελειμμένων οθωμανικών μνημείων εντός του Κάστρου, κοντά στο Ασλάν τζαμί, με τη φιλοδοξία όλος αυτός ο χώρος να αποτελέσει ένα πάρκο πολιτισμού. Πρόκειται για τα οθωμανικά χαμάμ και την οθωμανική βιβλιοθήκη. Είναι από τα τελευταία μνημεία εκείνης της περιόδου που άντεξαν τη φθορά του χρόνου σιωπηλά και που τώρα έχουν την ευκαιρία να διηγηθούν την ιστορία τους, την ιστορία της πόλης γενικότερα. «Είναι ευτύχημα που η πόλη των Ιωαννίνων διακρίνεται ως ένα ιστορικό σύνολο πολλών στιγμών που δημιούργησαν στο πέρασμα του χρόνου την εικόνα που έχουμε σήμερα. Έχουμε κάθε λόγο να προστατεύσουμε τα μνημεία και να μετατραπούν από μια άφωνη πέτρα σε μια πέτρα που μπορεί να μας πει κάτι. Εμείς, ως ενδιάμεσοι διαχειριστές του χρόνου και των μνημείων, δεν μπορούμε να μεροληπτήσουμε υπέρ του ενός ή του άλλου. Εξετάζουμε τα μνημεία ως μνημεία», αναφέρει ο προϊστάμενος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Κώστας Σουέρεφ.

Μπορεί κάποτε τα Γιάννενα να είχαν μια δύσκολη σχέση με τα οθωμανικά μνημεία, αλλά σήμερα όλα δείχνουν ότι η σχέση αυτή έχει αποκατασταθεί, με την τοπική αυτοδιοίκηση, πέραν των υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού, να αναλαμβάνει ενεργό ρόλο. Και σε όλη αυτή τη διαδικασία που λαμβάνει χώρα σήμερα, οι Γιαννιώτες αντιλαμβάνονται τα οθωμανικά μνημεία ως αναπόσπαστο κομμάτι του πνεύματος της πόλης. Αν όχι συνειδητά, σε βιωματικό επίπεδο σίγουρα. Δεν είναι τυχαίο που κάποιες σποραδικές φωνές αντίδρασης που δεν θέλουν την ανάδειξη των μνημείων αυτών απομονώνονται εύκολα και δεν βρίσκουν μέχρι στιγμής διέξοδο στον δημόσιο λόγο. «Υπάρχουν κάποιοι που μου λένε “ας τα αφήσουμε να πέσουν”, αλλά δεν είναι σοβαρές κουβέντες. Τα Γιάννενα είναι μια πολυπολιτισμική πρωτεύουσα των Βαλκανίων. Εμείς οφείλουμε να αναδείξουμε τα μνημεία. Και από κει και πέρα, ο καθένας πρέπει να σέβεται τον διπλανό του», δηλώνει ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέκος Καχριμάνης.Ο σεβασμός είναι ίσως η λέξη-κλειδί στην όλη υπόθεση, γιατί η ανάδειξη των οθωμανικών μνημείων δεν αφορά μόνο τον πολιτισμό με τη στενή του έννοια. Αποτελεί και μιαν απάντηση στον εθνικισμό που καθορίζει την ελληνική κοινωνία διαχρονικά. Μια τέτοια απάντηση έδωσε ομόφωνα το δημοτικό συμβούλιο Ιωαννίνων τον Ιούλιο του 1975, όταν ο τότε διορισμένος νομάρχης Ιωαννίνων Νίκος Χανός εισηγήθηκε την κατεδάφιση των μιναρέδων από τα τζαμιά και την αντικατάστασή τους με γλυπτά, όπως έναν δικέφαλο αετό: «Την ύπαρξη των τζαμιών πρέπει να τη βλέπουμε από τη σκοπιά του πολιτισμού και του πνευματικού ανθρώπου που σέβεται κάθε μνημείο της κάθε ιστορικής εποχής, χωρίς μισαλλοδοξίες και άσχετα με συναισθήματα και εχθρότητες»…