Συντάκτης: Admin

Δημοσιεύτηκε στισ

Social media

Μέσα στο τοπίο των σαρωτικών αλλαγών στα media, ξεπροβάλλουν κάποιοι που απορρίπτουν την εργασία σε ένα παραδοσιακό μέσο και δημιουργούν τις δικές τους ιστοσελίδες, που ανταγωνίζονται στα ίσα ακόμα και ολόκληρους δημοσιογραφικούς ομίλους. Το inside story παρουσιάζει τις ιστορίες αυτών που ξεκίνησαν από το μηδέν και τα κατάφεραν.
Χρόνος ανάγνωσης:
8

‘

Δευτέρα 10 Ιουλίου 2017

Κείμενο

Άκης Κατσούδας

Φωτογραφίες

Δημήτρης Μιχαλάκης
Η πρώτη ιδέα που του ήρθε στο μυαλό ήταν να δημιουργήσει ένα μέσο πιο πολύ για να καλύψει τις δικές του, προσωπικές ανάγκες. Αρχικά δεν τον ενδιέφερε αν και πώς θα ανταγωνιζόταν τα υπόλοιπα. «Θα ήταν τρελό αν θεωρούσε κανείς από εμάς ότι ξεκινάμε προκειμένου να χτυπήσουμε εξαρχής τα μεγάλα ενημερωτικά site, τα οποία έχουν τόσα χρόνια εμπειρίας στο ελληνικό διαδίκτυο», λέει στο inside story ο 25χρονος Θέμης Λιουδάκης. «Θα ήταν σαν να προσπαθείς να χτυπήσεις ένα πυρηνικό όπλο με ένα νεροπίστολο», προσθέτει γελώντας.
Πριν από τρία χρόνια, ο Λιουδάκης ίδρυσε την αθλητική ενημερωτική σελίδα sportsking.gr, με διεθνείς ποδοσφαιρικές ειδήσεις. Σήμερα, η σελίδα του έχει καταφέρει να συγκεντρώνει 40 χιλιάδες μοναδικούς επισκέπτες μηνιαίως.
Το ρίσκο μιας οικονομικής επένδυσης σε μικρή ηλικία
Κάθε αρχή και δύσκολη, πόσο μάλλον όταν είσαι ένας εικοσάρης με μηδενική εμπειρία και μοναδικά όπλα το όνειρο και το πείσμα σου. Το μεγαλύτερο πρόβλημα στην αρχή ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι η χρηματική επένδυση, προκειμένου η ιδέα να πάρει σάρκα και οστά.

dwhite.jpg

Ο Θέμης Λιουδάκης.
«Για να δημιουργήσεις ένα αξιοπρεπές site για τους αναγνώστες σου, πρέπει να βάλεις βαθιά το χέρι στην τσέπη για να πληρώσεις αρκετά πράγματα, όπως το όνομα της διαδικτυακής διεύθυνσης, το hosting και τη δουλειά του προγραμματιστή που θα αναλάβει την ιστοσελίδα», επισημαίνει ο Δημήτρης, ένας από τους δημιουργούς του αθλητικού αφιερωματικού site sombrero.gr, που θέλησε να παραμείνει ανώνυμος.
Το El Sombrero, που δεν ασχολείται καθόλου με τις τρέχουσες αθλητικές ειδήσεις αλλά παρουσιάζει ιστορίες για το ποδόσφαιρο, παλιές και νέες, πλέον συγκεντρώνει περισσότερους από 60 χιλιάδες ακολούθους στο facebook, έναν αριθμό που το κατατάσσει ανάμεσα στα ιδιαίτερα δημοφιλή site.
Το ύψος της επένδυσης για να πάρει μπροστά ένα site μπορεί να ξεπεράσει και τα 1.500 ευρώ. «Κάνοντας μια έρευνα, αρχικά μας έπεσαν τα σαγόνια από τις τιμές που κυκλοφορούσαν εκεί έξω», λέει ο Θέμης Λιουδάκης και επισημαίνει ότι εξαιτίας της μεγάλης ζήτησης που έχει το επάγγελμά του προγραμματιστή τα τελευταία χρόνια, έχουν καθιερωθεί πολύ υψηλές “ταρίφες”. Ο ίδιος ωστόσο είχε την τύχη, όπως λέει, να συνεργαστεί με έναν προγραμματιστή που του έκανε μια πολύ καλή μείωση προκειμένου να κάνει πραγματικότητα το όνειρό του.
Και τα έξοδα δεν έχουν τέλος αφού, όπως λέει ο Δημήτρης του sombrero.gr, με τη συνεχή εξέλιξη των τεχνολογικών μέσων πρέπει να πληρώνουν για διαρκείς αναβαθμίσεις, όπως για παράδειγμα αυτήν που επιτρέπει στο site να είναι εύχρηστο για αναγνώστες που το διαβάζουν μέσα από κινητά τηλέφωνα.
Τα άδεια πορτοφόλια, ο προσωπικός κόπος και ο κίνδυνος ενός… γάμου
Όταν ξεπεραστούν οι αρχικές δυσκολίες, η επόμενη πρόκληση είναι να βρεθούν τα κατάλληλα άτομα που θα συνεργαστούν για να “τρέξουν” την ιστοσελίδα. «Αρκετοί από αυτούς που ξεκίνησαν μαζί μας τελικά αποστασιοποιήθηκαν, επειδή έπρεπε να κάνουν μιαν άλλη δουλειά για να ζήσουν», παραδέχεται ο Φίλιππος Δημόπουλος, δημιουργός της χιουμοριστικής αθλητικής ιστοσελίδας Cult24.gr, η οποία αριθμεί μετά από τρία χρόνια λειτουργίας περισσότερους από 100 χιλιάδες ακολούθους στα social media.
«Πολλοί αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν επειδή παντρεύτηκαν ή απέκτησαν παιδί», λέει σχεδόν αστειευόμενος ο Δημήτρης του El Sombrero, ο οποίος τρέχει την ιστοσελίδα από 2008, χωρίς να αφήνει όμως την κύρια δουλειά του, από την οποία ζει.
«Είναι πραγματικά δύσκολο για όλους εμάς να προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα ενημερωτικό site χωρίς ουσιαστικά έσοδα», λέει ο Λιουδάκης. «Μπορεί, αν είχαμε δημιουργήσει τη συγκεκριμένη ιστοσελίδα σε προ κρίσης εποχές, να βγάζαμε κάποιο εισόδημα, ωστόσο σήμερα οι αποδοχές από τις διαφημίσεις της google είναι τόσο χαμηλές, που κάτι τέτοιο δυσκολεύει», προσθέτει.
Είναι πολλές οι φορές που και ο ίδιος έχει αναρωτηθεί αν έχει τελικά αποτέλεσμα όλος αυτός ο κόπος που κάνει, αλλά η αγάπη του είναι αυτή που τον κάνει να συνεχίζει.

19848931_1917903738467606_376241965_n.jpg

Ο Φίλιππος Δημόπουλος.
«Υπάρχουν μέρες που θα ασχοληθώ με το site από τη στιγμή που θα ξυπνήσω μέχρι την ώρα που θα κοιμηθώ», λέει ο Φίλιππος Δημόπουλος, ο οποίος εξαιτίας της μεγάλης απήχησης του site, ασχολείται πλέον μόνο με τη διαχείριση του Cult24. Γνωρίζει, βέβαια, ότι αυτό δεν μπορεί να κρατήσει για πολύ, καθώς θα πρέπει να βρει μια εργασία που να τον συντηρεί. «Πριν δημιουργήσω το Cult24 είχα περάσει από αρκετές δουλειές, όπως του σερβιτόρου ή του πωλητή», λέει σκεπτόμενος τις εναλλακτικές του.
Το γεγονός ότι δεν υπάρχουν έσοδα όμως δεν έχει μόνο αρνητικά· δημιουργεί και ένα παρεΐστικο κλίμα, μέσα στο οποίο οι άνθρωποι εργάζονται με κέφι και τα “αφεντικά” δείχνουν κατανόηση. «Ποτέ δεν έχω πει σε κάποιο παιδί που γράφει να αφήσει για αργότερα άλλη δουλειά του, μόνο και μόνο για ανεβάσει κάποιες ειδήσεις», λέει ο Θέμης Λιουδάκης. Αυτή είναι και η διαφορά ανάμεσα στις μεγάλες ιστοσελίδες και αυτούς, συμπληρώνει ο Λιουδάκης, ο οποίος έχει εργαστεί για ένα χρόνο στο ΣΠΟΡ FM, ένα από τα μεγαλύτερα αθλητικά site στην Ελλάδα.
«Είναι αλλιώς να γνωρίζεις ότι κάνεις μια δουλειά στηρίζοντας ένα νέο μέσο που προσπαθεί να γίνει γνωστό και στο οποίο δουλεύουν φίλοι σου, και άλλο να εργάζεσαι για κάποιον επιχειρηματία και για μέσα που, στην τελική, δεν σε νοιάζει αν θα συνεχίζουν να υφίστανται μετά την αποχώρησή σου», λέει και ο Άρης Παλαιολόγος, συντάκτης του Sportsking.
«Δεν παράγουμε περιεχόμενο μόνο και μόνο για να πάρουμε κλικ, αλλά για να δώσουμε κάτι διαφορετικό στο αναγνωστικό κοινό», επισημαίνει ο Θέμης Λιουδάκης.
Από την παρέα στην επιχείρηση
Βέβαια, η επιτυχία φέρνει μαζί της και την επιθυμία για ανάπτυξη. «Σε καθημερινή βάση ανεβάζουμε 30 με 35 ειδήσεις, αρκετά μεγάλο νούμερο για ένα site που δεν έχει μισθωτούς εργαζόμενους», λέει ο Θέμης Λιουδάκης. «Έχουμε φτάσει στο σημείο να βγάζουμε ειδήσεις, όταν πρόκειται για μεγάλες ποδοσφαιρικές διοργανώσεις της Λατινικής Αμερικής, στις 3 και 4 το πρωί», προσθέτει.
Και ο ιδρυτής του Cult24 είναι συνέχεια απασχολημένος, καθώς η βάση του είναι στη Θεσσαλονίκη και πρέπει καθημερινά να επικοινωνεί με συντάκτες από την Αθήνα και την Ξάνθη. «Τα παιδιά που ασχολούνται με το site πλέον ξεπερνούν τα οκτώ και είναι αρκετά χρονοβόρο να επικοινωνείς κάθε μέρα μόνο μέσω ίντερνετ μαζί τους», λέει o Δημόπουλος, που ονειρεύεται κάποια στιγμή να κατεβεί στην Αθήνα και να ανοίξει γραφεία, στα οποία θα εργάζονται δημοσιογράφοι που θα πληρώνονται κανονικά για την εργασία τους.
Πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό; Η μετατροπή των ιστοσελίδων σε εταιρείες αυτόματα θα έκανε πιο εύκολη την προσέλκυση ιδιωτών διαφημιζομένων. «Πολλοί από τους πιθανούς διαφημιστές θέλουν να δουν μια ολόκληρη εταιρεία από πίσω και όχι 2-3 παιδιά που διαχειρίζονται απλά ένα site», παραδέχεται ο Γιώργος Ψύχας, που βρίσκεται στο Sportsking από τα πρώτα του βήματα και έχει στόχο μετά από κάποια χρόνια να ζει αποκλειστικά από αυτό.

dred.jpg

Ο Γιώργος Ψύχας.
Η δημιουργία εταιρείας είναι ένα βήμα που έχουν σκεφτεί όλοι, αλλά ενέχει μεγάλο ρίσκο. «Μια τέτοια κίνηση θέλει πολλή σκέψη γιατί εύκολα μπορεί να αποβεί μοιραία», λέει ο Φίλιππος Δημόπουλος, που έχει υπολογίσει ότι ένα τέτοιο “άνοιγμα” θα απαιτούσε μηνιαίως ποσά της τάξης των 5 χιλιάδων ευρώ για ασφαλιστικές εισφορές, ενοίκια και μισθούς.
Προς το παρόν, η επιλογή με το μικρότερο ρίσκο είναι οι “boutique” ιστοσελίδες, με λίγα και στοχευμένα άρθρα. Κι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. «Το να ανεβάζει ένα site ένα συγκεκριμένο τύπο άρθρων του δίνει τη δυνατότητα να φτιάξει τη βιτρίνα του και προσεγγίσει καλύτερα το κοινό που επιθυμεί», λέει ο αθλητικογράφος Θέμης Καίσαρης, ο οποίος εργάζεται σε μία από τις μεγαλύτερες αθλητικές ιστοσελίδες της χώρας, το Sport24 και έγραψε πρόθυμα ένα άρθρο στο El Sombrero, όταν του ζητήθηκε.
Σε έναν μεγάλο site, όπως μας είπε ο Καίσαρης, μπορεί να γραφτεί ένα ωραίο αφιέρωμα με πολλές ώρες δουλειάς από πίσω, ωστόσο ενδέχεται να “σκάσει” μια σημαντική είδηση κι αυτόματα το αφιέρωμα να χαθεί από την αρχική σελίδα.
Ο Καίσαρης επισημαίνει ένα ακόμα προτέρημα των μικρών αθλητικών ιστοσελίδων: «Τέτοια site μπορούν να δώσουν μια πιο ανάλαφρη παρουσίαση των αθλητικών γεγονότων στην Ελλάδα και τον κόσμο. Οι μεγάλες ιστοσελίδες πρέπει να παρουσιάσουν την είδηση όπως έχει. Έτσι είμαστε αναγκασμένοι συνεχώς να παρουσιάζουμε ως επί το πλείστον αρνητικές ειδήσεις από αυτά που συμβαίνουν στα ελληνικά γήπεδα».
Social media: ο μεγάλος “χορηγός”
Κι ενώ όλοι γκρινιάζουν για τα πενιχρά έσοδα στο ίντερνετ, αναγνωρίζουν πως αυτό είναι που τους έδωσε το δώρο της ζωής. «Δεν πρέπει να είμαστε αχάριστοι, χωρίς την ανάπτυξη των social media και ιδιαίτερα του facebook δεν θα είχαμε φτάσει εδώ που είμαστε», μας είπαν όλοι οι δημιουργοί με τους οποίους μιλήσαμε. Ο συντάκτης του El Sombrero έχει και μέτρο σύγκρισης, αφού ξεκίνησε το 2008 και θυμάται την προ-facebook εποχή. «Όταν ξεκινήσαμε, να φανταστείς, δεν υπήρχαν τα facebook pages και έπρεπε να δημιουργήσουμε groups προκειμένου να μας ακολουθεί το αναγνωστικό μας κοινό», λέει.
Πράγματι, η μεγάλη έκρηξη στην αναγνωσιμότητα έγινε παράλληλα με αυτή των social media. Χρονιά-σταθμός ήταν το 2014, όταν πλέον το facebook και το twitter είχαν μπει στην καθημερινότητα όλων. «Δεν ξέρω αν θα καταφέρναμε ποτέ να έχουμε 40 χιλιάδες αναγνώστες τον μήνα σε περίπτωση που βγάζαμε μια εφημερίδα, όπως γινόταν παλιότερα», λέει ο Λιουδάκης.
Μπορεί να ακούγεται κοινότυπο, όμως ο εκδημοκρατισμός της ενημέρωσης είναι κάτι που οι δημιουργοί με τους οποίους μιλήσαμε έζησαν στο πετσί τους. Η δουλειά όλων πλέον εμφανίζεται στον ίδιο τοίχο, είτε πρόκειται για μεγάλες ιστοσελίδες, στις οποίες μπορεί να εργάζονται και 100 άτομα, είτε για μικρά site.
Η δύναμη των social media μάλιστα έδωσε στους “μικρούς” τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή και να κάνουν συνεργασίες με μεγαλύτερα site. «Ποτέ δεν είχαμε σκεφτεί όταν ξεκινούσαμε ότι θα φτάναμε να συνεργαζόμαστε με μέσα τα οποία έχουν πολύ μεγάλη απήχηση», λέει ο Δημήτρης του El Sombrero, το οποίο έχει συνεργαστεί με το Sport24 και το Provocateur.
O Θέμης Καίσαρης από την πλευρά του δεν αισθάνεται πως έκανε κάποια χάρη στο El Sombrero με το κομμάτι που συνεισέφερε στο site. Το παρακολουθούσε, όπως μας είπε, ήδη από καιρό στο twitter, και το είχε εκτιμήσει χάρη στη συνέπεια που έδειχνε στην παραγωγή περιεχομένου.
Ο ασύμμετρος διαδικτυακός «πόλεμος»
Οι “μικροί”, βέβαια, είναι πάντα οι πιο ευάλωτοι στο πεδίο της μάχης. Και στο διαδίκτυο μαίνεται ένας πόλεμος πνευματικών δικαιωμάτων, από τον οποίον κάθε άλλο παρά ανεπηρέαστες μένουν οι μικρές ιστοσελίδες. Ο ανταγωνισμός είναι πολλές φορές άνισος, όπως μας λένε οι συνομιλητές μας, που έχουν δει κατά καιρούς κείμενά τους αντιγραμμένα σε μεγαλύτερα μέσα. «Έχουμε φτάσει στο σημείο να δούμε ακόμη και τις συνολικές μας ειδήσεις μιας μέρας να παίζουν ατόφιες σε site με μεγαλύτερο κοινό», λέει ο Γιώργος Ψύχας του Sportsking.
Το πιο σύνηθες κόλπο είναι να αντιγράψει κάποιος ένα άρθρο και στην πηγή να βάλει μόνο το όνομα του site, χωρίς βέβαια το link. Αυτό όμως που είναι ιδιαίτερα εξοργιστικό για τον Δημήτρη του El Sombrero, είναι όταν μεγάλα και παραδοσιακά μέσα αλλάζουν λίγο τα κείμενά τους και τα παρουσιάζουν ως δικά τους. «Είναι άδικο να συμβαίνει κάτι τέτοιο, κυρίως για εκείνους που χωρίς τη δυναμική των υπολοίπων έχουν ψάξει αρκετά για να φέρουν ένα θέμα στο προσκήνιο», μας λέει.

dboth.jpg

Οι δημιουργοί του Sportsking.
«Πολλές φορές έχουν φτάσει στο σημείο να μας κατηγορούν πως κλέψαμε άρθρα από site, που στην ουσία τα είχε πάρει από εμάς! Και κερατάς και δαρμένος δηλαδή», λέει γελώντας ο Θέμης Λιουδάκης. «Είναι κάτι που στην αρχή μας ενοχλούσε αρκετά», λέει ο Φίλιππος Δημόπουλος του Cult24. «Πλέον όμως επειδή το κακό έχει παραγίνει, έχουμε πάψει να ασχολούμαστε, μας έτρωγε πολύ χρόνο χωρίς ουσιαστικό λόγο».
Μια λύση, σύμφωνα με τον συντάκτη του Sportsking, Γιώργο Ψύχα, θα ήταν να δημιουργηθούν όμιλοι μεταξύ τέτοιων site, για να αποκτήσουν μεγαλύτερη δύναμη. «Πλέον είναι αρκετοί αυτοί που αποφασίζουν να δημιουργήσουν τις δικές τους ιστοσελίδες, ορισμένοι μάλιστα είμαστε φίλοι μεταξύ μας. Αν λοιπόν αυτές οι παρέες ενωθούν, θα συμβεί κάτι πραγματικά πολύ καλό!».
Μια ευχή και μία ελπίδα για το μέλλον, καθώς τα υλικά που υπάρχουν σε αφθονία είναι το πάθος, η αγάπη για το αντικείμενο και η εργατικότητα, ενώ αυτό που λείπει είναι το κατάλληλο επιχειρηματικό σχέδιο, ώστε όλα τα παραπάνω να μεταφραστούν σε έσοδα και το χόμπυ να γίνει μία βιώσιμη, κερδοφόρα απασχόληση.
Άκης Κατσούδας
Γεννήθηκε κατακαλόκαιρο του 1996 στο εξωτικό Αγρίνιο. Σπουδάζει στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Υπήρξε ιδρυτής του ενημερωτικού ιστότοπου AthensPost ενώ παράλληλα του αρέσει να bloggαρει για θέματα που αγαπά.
Δημήτρης Μιχαλάκης
Γεννήθηκε (1977) στην Ελευσίνα. Σπούδασε φωτογραφία στη Focus. Οι φωτογραφίες του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις (Spiegel, Die Zeit, Rolling Stones Magazine, Le Monde, Washington Post, International NY Times). Έχει κάνει αποστολές σε πολλές χώρες.
Δημοσιεύτηκε στισ

Οι παλιές ελληνικές ταινίες δεν χάνουν ποτέ το κοινό τους

ΕΛΛΑΔΑ, MEDIA, ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ

Σήμερα τα κανάλια προβάλλουν ακόμα τακτικά παλιό ελληνικό κινηματογράφο. Πώς άραγε ταινίες που φτιάχτηκαν 70 χρόνια πριν (ή και περισσότερα) εξακολουθούν να τραβούν την προσοχή του κόσμου και πώς αξιοποιούν το γεγονός εταιρείες παραγωγής και τηλεοπτικοί σταθμοί;
Χρόνος ανάγνωσης:
7

‘

Δευτέρα 01 Μαΐου 2017

Κείμενο

Άκης Κατσούδας

Αν υπάρχει ένας τρόπος να μετρήσει κανείς την αγάπη του κοινού στις παλιές ελληνικές ταινίες, αυτός δεν είναι άλλος από τα ποσοστά τηλεθέασης των συγκεκριμένων προγραμμάτων, όταν προβάλλονται από τα τηλεοπτικά κανάλια. Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία της Nielsen, στο «τοπ 10» των ελληνικών ταινιών που έκαναν την υψηλότερη τηλεθέαση την τηλεοπτική σεζόν που διανύουμε, η μερίδα του λέοντος ανήκει σε αυτές του παλιού κινηματογράφου.

Το «τοπ 10» της τηλεθέασης

Ταινία Κανάλι Ημερομηνία Τηλεθέαση
1 Της Κακομοίρας (επιχρωματισμένη) ANT1 18/03/17 41,3%
2 Οι Γαμπροί της Ευτυχίας (διασκευή) ANT1 11/02/17 30,2%
3 Απόψε Τρώμε στης Ιοκάστης (διασκευή) ANT1 22/01/17 25,4%
4 Η δε Γυνή να Φοβήται τον Άνδρα ANT1 08/10/16 24,1%
5 28η Οκτωβρίου ώρα 5.30 ANT1 29/10/16 23,5%
6 Της Κακομοίρας STAR 09/10/16 22,2%
7 Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός (διασκευή) ANT1 05/11/16 22,1%
8 Το Θύμα ANT1 21/01/17 20,3%
9 Ο Γόης ALPHA 22/01/17 19,8%
10 Νήσος 2: Το Κυνήγι του Χαμένου Θησαυρού ALPHA 11/12/16 17,4%
[Πηγή: Nielsen]

Χαρακτηριστικά, κατά τη σεζόν 2016-2017 και μέχρι τις 3 Μαρτίου της φετινής χρονιάς, που υπάρχουν επίσημα στοιχεία, μόλις μία από τις δέκα ταινίες με τη μεγαλύτερη τηλεθέαση δεν είναι παλιά ελληνική και είναι η «Νήσος 2: Το Κυνήγι του Χαμένου Θησαυρού». Τα ποσοστά που αγγίζουν οι ταινίες είναι ιδιαίτερα υψηλά, ξεκινώντας από το 20,3% του «Θύματος» και φθάνοντας μέχρι το πρόσφατο 41,3% του «Μπακαλόγατου» (δεν βρίσκεται ακόμα στις επίσημες λίστες). Οι συγκεκριμένοι δείκτες, μάλιστα, ξεπερνούν κατά πολύ τους μέσους όρους των καναλιών, που τα τελευταία χρόνια κυμαίνονται κατ’ ανώτατο όριο μέχρι το 17%.Ένα ακόμα από τα μεγάλα «χιτ» του παλιού κινηματογράφου είναι ο «Μπακαλόγατος», αφού κάθε φορά που προβάλλεται σημειώνει υψηλότατα ποσοστά. Η δυναμική της ταινίας μάλιστα προκάλεσε εντύπωση, όταν κατάφερε να κάνει υψηλότερα νούμερα τηλεθέασης και να ρίξει στη δεύτερη θέση του ημερήσιου πίνακα τηλεμετρήσεων τον ελληνικό τελικό Eurovision του 2015, ο οποίος ανέκαθεν αποτελεί ένα από τα πιο αποδοτικά σόου της ελληνικής τηλεόρασης.Και οι υπόλοιπες παλιές ελληνικές ταινίες όμως σημειώνουν ποσοστά που θα ζήλευε μια σύγχρονη τηλεοπτική παραγωγή. Από τον Ιανουάριο του 2017 μέχρι τα τέλη Μαρτίου, υπάρχουν ενδεικτικά 10 ταινίες οι οποίες ξεπέρασαν το 10% στα νούμερα τηλεθέασης, με κάποιες να φτάνουν και το 17,4% στους δείκτες της Nielsen.

Τηλεθέαση Ιανουάριος-Μάρτιος 2017

Ταινία Κανάλι Ημερομηνία Τηλεθέαση
1 Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός ANT1 07/01/17 17,4%
2 Ένας Ιππότης για τη Βασούλα ANT1 14/01/17 14,5%
3 Ο Φίλος μου ο Λευτεράκης ANT1 28/01/17 16,4%
4 Το ανθρωπάκι ALPHA 29/01/17 12,5%
5 20 Γυναίκες κι Εγώ ANT1 04/02/17 16,6%
6 Καλώς Ήλθε το Δολάριο STAR 05/02/17 14,0%
7 Ο Τρελός τα ’χει 400 STAR 12/02/17 13,7%
8 Η Κόμισσα της Κέρκυρας ΑΝΤΕΝΝΑ 18/02/17 17,2%
9 Η Ζηλιάρα ΑΝΤΕΝΝΑ 11/03/17 15,7%
10 Παπαφλέσσας STAR 25/03/17 15,4%
[Πηγή: Nielsen]
Οι εταιρείες παραγωγής που μετατράπηκαν σε κερδοφόρες εταιρείες διανομής

Πολλές από τις ταινίες που συνεχίζουν μέχρι σήμερα να προβάλλονται στην ελληνική τηλεόραση είναι παραγωγές της εταιρείας Φίνος Φιλμ, η οποία κατά τη δεκαετία του ’50 μεσουρανούσε στην ελληνική κινηματογραφική σκηνή και αύξησε την παραγωγή της κατά τα ’60ς, δημιουργώντας ταινίες που έμειναν ανεξίτηλες στον χρόνο.Συναντήσαμε τον εκπρόσωπο της εταιρείας, η οποία έχει πλέον κυρίως το ρόλο του διαχειριστή των παλιών ταινιών που παρήχθησαν τις δεκαετίες ’50, ’60 και ’70. Όπως μας ενημέρωσε ο Στάθης Καμβασινός, η Φίνος Φιλμ έχει παράξει 187 ταινίες, ωστόσο σήμερα προς παραχώρηση είναι περίπου 150, καθώς ορισμένες έχουν υποστεί φθορές, κάτι που απαγορεύει την τηλεοπτική τους προβολή.Από τις 150 ταινίες, τα κανάλια ουσιαστικά ανακυκλώνουν περίπου τις 80, που είναι και οι πιο διάσημες. Ο κ. Καμβασινός πιστεύει ότι και οι υπόλοιπες είναι εξίσου σημαντικές, παρότι δεν προβάλλονται από τους σταθμούς. Αυτός είναι και ένας στόχος της εταιρείας: να προστεθούν στα πακέτα παραχώρησης έργα που ίσως δεν έχουν δει οι τηλεθεατές, αλλά δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτα από αυτά που προβάλλονται ήδη.Ποια είναι όμως η διαδικασία που ακολουθείται προκειμένου αυτές οι κινηματογραφικές ταινίες να φτάσουν στους τηλεοπτικούς μας δέκτες; Καταρχάς, τα πνευματικά δικαιώματα όλων των ταινιών του παλιού ελληνικού κινηματογράφου ανήκουν στις εταιρείες που είτε παρήγαγαν είτε αγόρασαν τα δικαιώματά τους αργότερα. Αυτό σημαίνει πως για να τις προβάλλουν οι τηλεοπτικοί σταθμοί σήμερα, πρέπει να τις αγοράσουν για κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.Συνήθως, μας λέει ο κ. Καμβασινός, κάθε αρχή της τηλεοπτικής σεζόν η Φίνος Φιλμ ξεκινά συζητήσεις με τα κανάλια τα οποία προτίθενται να αγοράσουν μια σειρά ταινιών της για να έχουν τη δυνατότητα να τις προβάλλουν για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. «Αυτό δεν είναι εύκολη διαδικασία καθώς πρέπει να συνεκτιμηθούν πολλοί παράγοντες. Το πιο σημαντικό είναι να προσδιοριστεί πότε μια ταινία θα παίξει σε ένα κανάλι προκειμένου να απελευθερωθεί για να προβληθεί αργότερα από κάποιο άλλο».Αυτός συμβαίνει ώστε δύο κανάλια να μην προβάλουν την ίδια περίοδο την ίδια ταινία. Ισχύει ο κανόνας της αποδέσμευσης, σύμφωνα με τον οποίον κάποιο κανάλι που δεν έχει πάρει πρώτο τα δικαιώματα ενός έργου, πρέπει να περιμένει μέχρι να προβληθεί από τον τηλεοπτικό σταθμό που το πρόλαβε, ώστε αργότερα να μπορεί να το διεκδικήσει. «Αυτό μπορεί να οδηγήσει στο να προβάλλονται ταινίες μέσα σε μια σεζόν μέχρι και τέσσερις φορές, από διαφορετικά κανάλια». Τα περισσότερα συμβόλαια συνεργασίας της Φίνος Φιλμ με τα κανάλια δίνουν επίσης τη δυνατότητα σε έναν σταθμό να κάνει και μια γρήγορη επανάληψη της ταινίας, λίγες μέρες μετά την πρώτη προβολή.Οι σταθμοί δεν αγοράζουν τα δικαιώματα μίας μόνο ταινίας, αλλά ενός πακέτου από αυτές. Υπάρχει βέβαια η πιθανότητα ένα κανάλι να αγοράσει και επιλεκτικά κάποιες, κυρίως όταν πρόκειται για επετειακές.Σχεδόν όλες οι ταινίες έχουν την ίδια τιμή πώλησης, ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Καμβασινό, έχει γίνει μια κατηγοριοποίηση των πιο εμπορικών από την πλευρά της Φίνος Φιλμ.

dsc01271-.jpg

Toίχος στην Φίνος Film.

Τα έσοδα από τις προβολές δεν πηγαίνουν μόνο στα κανάλια, αλλά και στα σωματεία ηθοποιών, σεναριογράφων και οπερατέρ που λαμβάνουν συγκεκριμένο μερίδιο. Τα κανάλια αναλαμβάνουν εξ ολοκλήρου την ευθύνη της διανομής των χρημάτων.Η Φίνος Φιλμ επιχείρησε πριν από δύο χρόνια να ανεβάσει όλες τις ταινίες της ψηφιοποιημένες στο ΥouΤube, προκειμένου ο καθένας να μπορεί να τις παρακολουθήσει ελεύθερα. Ωστόσο, από τον πρώτο κιόλας μήνα ξέσπασαν αντιδράσεις κυρίως από το σωματείο των ηθοποιών, το οποίο εναντιώθηκε στην κίνηση, θεωρώντας πως από την στιγμή που οποιοσδήποτε έχει τη δυνατότητα να δει όποτε θέλει μια ταινία, τα συμφέροντα των ηθοποιών δεν εξασφαλίζονται. Η υπόθεση οδηγήθηκε στα δικαστήρια, με το σωματείο ηθοποιών «Διόνυσος» να ζητά 750.000 ευρώ αποζημίωση. Το ποσό, σύμφωνα με τον κ. Καμβασινό, ήταν υπερβολικό, έτσι αποφάσισαν να “κατεβάσουν” τις ταινίες από το Διαδίκτυο. «Σύμφωνα με πρόχειρους υπολογισμούς, τον πρώτο χρόνο θα βγάζαμε 30.000 ευρώ από τις διαφημίσεις της Google», λέει ο εκπρόσωπος της Φίνος Φιλμ. «Ωστόσο για εμάς δεν ήταν κριτήριο τα χρήματα. Φτάσαμε στο σημείο να προτείνουμε στον Διόνυσο να δώσουμε όλα τα έσοδα από τις διαφημίσεις στο σωματείο προκειμένου να λυθεί η διένεξη, ωστόσο δεν δέχθηκαν».

Μια σίγουρη επιλογή για τα κανάλια

Ενώ πολλές είναι οι αγαπητές στο κοινό ταινίες, κύριο μέλημα των καναλιών, όπως μας επισήμανε η υπεύθυνη ελληνικών ταινιών του ΑΝΤ1 Σάντυ Γιαννιά, είναι το πώς θα τις τοποθετήσουν στο πρόγραμμα με τέτοιον τρόπο, ώστε να προσελκύσουν το μεγαλύτερο δυνατό κοινό.«Σίγουρα υπάρχουν κάποια είδη ταινιών, όπως οι κωμωδίες, οι οποίες έχει αποδειχτεί πως κάνουν μεγαλύτερη επιτυχία», επισημαίνει η κα Γιαννιά. Το γεγονός όμως ότι μια ταινία είναι κωμωδία ή έχει κάποιον γνωστό ηθοποιό, δεν εξασφαλίζει πάντα την επιτυχία προβολής της. «Ο ανταγωνισμός, η μέρα, η ώρα, όσο και το κατάλληλο promotion, συντελούν στο να κάνει μια ταινία τηλεθέαση, ενώ πολύ σημαντικός παράγοντας είναι το έργο να μην έχει μεταδοθεί πολλές φορές σε μικρό χρονικό διάστημα στην τηλεόραση, ώστε να δημιουργηθεί αναμονή του κοινού για την προβολή του».Ο ΑΝΤ1 είναι ένα από τα κανάλια που δίνουν μεγάλη έμφαση στις παλιές ελληνικές ταινίες, καθώς εβδομαδιαία προβάλλει τρεις, τη μία μάλιστα στην prime time ζώνη του Σαββάτου. Τα νούμερα τηλεθέασης είναι κατά βάση υψηλά, κάτι που αυτομάτως τις κάνει προσοδοφόρες για το κανάλι. Το γεγονός δεν αποτελεί έκπληξη για τον κ. Καμβασινό. «Ασφαλώς ένας σταθμός θα προτιμήσει να αγοράσει μια ελληνική ταινία η οποία θα του φέρει τηλεθέαση ακόμη και πολλές φορές υψηλότερη από αυτήν που θα του έφερνε μια ξένη ταινία πρώτης προβολής, την οποία και θα πλήρωνε πολύ πιο ακριβά!».

dsc01272-.jpg

Γραφείο στην Φίνος.

Κάποια κανάλια όπως ο Alpha και το Mega έχουν δημιουργήσει ολόκληρες ζώνες αφιερωμένες σε έργα της Φίνος Φιλμ. Η πίτα έχει μεγαλώσει, καθώς στο παιχνίδι έχουν και άλλα κανάλια, όπως ο ΣΚΑΪ, ο οποίος τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να προβάλλει και αυτός τις παλιές ελληνικές ταινίες.Πολλές ταινίες μάλιστα έχουν βγει και εκτός συνόρων. Όπως μας επισήμανε ο εκπρόσωπος της Φίνος Φιλμ, έργα της εταιρείας έχουν αρχίσει να προβάλλονται στην κυπριακή τηλεόραση αλλά και σε συνδρομητικές πλατφόρμες του εξωτερικού για την ομογένεια.

Η νέα εποχή

Βλέποντας ταινίες με ηλικία άνω των πενήντα ετών να συνεχίζουν να αποτελούν πόλο έλξης για το κοινό, εταιρείες παραγωγής και κανάλια έχουν ξεκινήσει μια προσπάθεια προκειμένου το περιεχόμενο να εκσυγχρονιστεί και να προσαρμοστεί στα σημερινά δεδομένα.Μια από τις πρώτες ενέργειες της Φίνος Φιλμ ήταν να προχωρήσει στην ψηφιοποίηση των ταινιών, ώστε να εξαλειφθούν οι πιθανές φθορές του χρόνου και να βελτιωθεί η ποιότητα εικόνας και ήχου. Η ψηφιοποίηση έγινε από την ομάδα post production της Graal, η οποία διόρθωσε τις γρατσουνιές που υπήρχαν στο φιλμ και το μετέτρεψε σε ανάλυση 4Κ, κάνοντας και χρωματική διόρθωση. Η διόρθωση ξεκίνησε το 2007 και κράτησε τρία ολόκληρα χρόνια, αφού κάθε ταινία απαιτούσε 80 με 100 ώρες για να αποκατασταθεί. Το κόστος ήταν περίπου 3 με 4 εκατομμύρια ευρώ. Τις ψηφιοποιημένες, όμως, ταινίες δεν θα έχουν όλοι τη δυνατότητα να τις παρακολουθήσουν, όπως μας ενημερώνει ο κ. Καμβασινός, καθώς τα ιδιωτικά κανάλια δεν έχουν τις κατάλληλες τεχνολογικές υποδομές για να τις προβάλλουν κι έτσι θα τις βλέπουμε μόνο από συνδρομητικά.Ένας ακόμα τρόπος “εκσυγχρονισμού” της εμπειρίας των ελληνικών ταινιών είναι ο επιχρωματισμός. Η εταιρεία παραγωγής Καραγιάννης-Καρατζόπουλος αποφάσισε πρόσφατα να τον εφαρμόσει σε παλιές ασπρόμαυρες ταινίες της. Ο επιχρωματισμός έγινε από εταιρεία του Χόλιγουντ, η οποία εξέτασε τις αποχρώσεις του μαύρου και του λευκού των ταινιών και τις χρωμάτισε αναλόγως. Μέχρι στιγμής στο ελληνικό κοινό έχουν παρουσιαστεί δύο έργα, τα οποία έκαναν τεράστια επιτυχία σε τηλεθέαση: Το «Η Δε Γυνή να Φοβήται τον Άνδρα», που στην πρώτη προβολή χτύπησε 49% και το «Της Κακομοίρας», που προβλήθηκε από τον ΑΝΤ1 και ξεπέρασε το 40% της τηλεθέασης. Λέγεται πως η Καραγιάννης-Καρατζόπουλος θα προχωρήσει στην επιχρωμάτιση ακόμα 15 τίτλων.

Τα τελευταία χρόνια έχει ανθίσει το φαινόμενο νέες εταιρείες παραγωγής να αναλαμβάνουν τη διασκευή παλιών κινηματογραφικών έργων με σύγχρονους ηθοποιούς. Μεταξύ αυτών βρίσκονται ταινίες που άφησαν εποχή, όπως «Ο Ηλίας του 16ου» (2008), «Ζητείται Ψεύτης» (2010) και «Γαμπροί της Ευτυχίας» (2015). Η Φίνος Φιλμ συμμετείχε συμβολικά στην παραγωγή των διασκευών, ωστόσο η έγκριση που έπρεπε να πάρουν οι εταιρείες που την πραγματοποίησαν ήταν από τους σεναριογράφους που έγραψαν την πρωτότυπη ταινία, και όχι από τις εταιρείες που είχαν τα πνευματικά δικαιώματα. Οι συγκεκριμένες διασκευές, όπως φαίνεται και στους πίνακες τηλεθέασης, προσέλκυσαν το τηλεοπτικό κοινό, σημειώνοντας πολύ υψηλά νούμερα τηλεθέασης.

Αυτή είναι μια ακόμη απόδειξη πως ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος είναι ακόμα ένα δυνατό χαρτί για τα κανάλια. Σύμφωνα με τον κ. Καμβασινό, τα “χρόνια της αθωότητας” κατά τα οποία γυρίστηκαν οι ταινίες είναι ένα από τα στοιχεία που τις κάνουν ακόμα σαγηνευτικές. Η νοσταλγία του κοινού είναι το σημείο αναφοράς και για την κα Γιαννιά. Το βέβαιο είναι πως ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος ζει μια δεύτερη νιότη, 70 και πλέον χρόνια μετά την εμφάνισή του.

Άκης Κατσούδας
Γεννήθηκε κατακαλόκαιρο του 1996 στο εξωτικό Αγρίνιο. Σπουδάζει στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Υπήρξε ιδρυτής του ενημερωτικού ιστότοπου AthensPost ενώ παράλληλα του αρέσει να bloggαρει για θέματα που αγαπά.
Δημοσιεύτηκε στισ

21 Απριλίου, πενήντα χρόνια μετά

 

από sarant

Κλείνουν σήμερα πενήντα χρόνια από τη θλιβερή μέρα της 21ης Απριλίου 1967. Στο ιστολόγιο έχουμε ήδη συζητήσει παλιότερα τις αναμνήσεις μας από εκείνη τη μέρα, ενώ άλλες φορέςδημοσίευσα αναμνήσεις άλλων. Την Κυριακή θα δούμε ένα αντιδικτατορικό λογοτεχνικό κείμενο, αλλά σήμερα προτίμησα μια μαρτυρία. Θα δημοσιεύσω ένα αρκετά εκτενές απόσπασμα από τη μαρτυρία του Παναγιώτη Κανελλάκη, που κρατήθηκε και βασανίστηκε πολύ καιρό στα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ το 1973. Το κείμενο το πήρα από το βιβλίο που διανεμήθηκε το περασμένο Σάββατο μαζί με την «Εφημερίδα των Συντακτών». Ο Παναγιώτης Κανελλάκης (1942-2009), δικηγόρος, ήταν πρόεδρος της Ελληνοευρωπαϊκής Κίνησης Νέων (ΕΚΙΝ). Συνελήφθη πρώτη φορά τον Μάιο του 1972 και μια δεύτερη τον Μάρτιο του 1973, οπότε και βασανίστηκε άγρια.1 Μαρτίου 1973, ΠέμπτηΌργανα της Ασφάλειας Αθηνών με συλλαμβάνουν στο σπίτι μου στις 7 η ώρα το πρωί και με οδηγούν στο ΕΑΤ/ΕΣΑ, πίσω από την αμερικάνικη πρεσβεία.Χωρίς πολλές διατυπώσεις, μου παίρνουν όσα αντικείμενα έχω πάνω μου, ρολόι, ζώνη, λεφτά, και με κλείνουν στο κελί No 5. Είναι ένα δωμάτιο υπερβολικά μεγάλο, κάπου 8×5 και 4 μέτρα ύψος. Μοναδικό έπιπλο ένα κρεβάτι στη μέση.Μένω μόνος. Ησυχία.Σε μισή ώρα περίπου ανοίγει η πόρτα και μπαίνει μέσα ο «Τσέλιγκας» (Γιάννης Αγγελής). Φοράει πολιτικά κι όπως έμαθα αργότερα είναι δεκανέας κληρωτός. Με κοιτάζει στα μάτια και προσπαθεί να πάρει ύφος άγριο. Πλησιάζει και μου δίνει μια μπουνιά στον ώμο. Του λέω «πρόσεχε, μπορεί να μη με προορίζουν για ξύλο και να βρεις τον μπελά σου». Φεύγει χωρίς να απαντήσει. Σε δέκα λεπτά γυρίζει. Μαζί του είναι άλλοι δύο, ο Μιχάλης ο Πέτρου και ένας ακόμη, επαρχιώτης, άξεστος και μάλλον διανοητικά καθυστερημένος. Αρχίζει το ξύλο. Κρατάει περίπου μισή ώρα. Συγχρόνως βρίζουν και απειλούν. Προσπαθούν με όσα λένε να αγριεύουν.Μ’ αφήνουν πάλι μόνο. Ψάχνομαι. Δεν μου ’χουν αφήσει κανένα εμφανές σημάδι, ούτε αισθάνομαι κάποιον ιδιαίτερο πόνο. Είμαι ευχαριστημένος με τον εαυτό μου. Μία φορά μόνο έπεσα κάτω γονατιστός και αμέσως σηκώθηκα. Ο πόνος δεν ήταν αβάσταχτος. Δεν έκλαψα ούτε φώναξα δυνατά. Κατά κάποιον παράξενο τρόπο χαίρομαι που γνώρισα την εμπειρία του ξύλου.Σε λίγο με μεταφέρουν στο κελί No 3. Στον δρόμο μού ρίχνουν μερικές κλοτσιές. Το κελί είναι μικρό.Κατά to μεσημέρι μπαίνουν στο κελί μου τρεις. Ο ένας είναι ο Μ. Πέτρου. Αρχίζει πάλι το ξύλο. Αυτή τη φορά πόνεσα.Για μεσημεριανό φαγητό μου δίνουν σούπα από κοτόπουλο. Ακούω σπαρακτικές κραυγές από το κελί No 4. Πρέπει να ‘ναι κάποιος πολύ νέος. Αρχίζω να φοβάμαι. Κοιμάμαι για λίγο. Με ξυπνάει ένας καινούργιος εσατζής. Με χτυπάει με μπουνιές και χαστούκια. Επεμβαίνει ο Πέτρου: «Μην τον χαϊδεύεις, θα δει μετά τι τον περιμένει». Φεύγουν. Χτυπάω την πόρτα και φωνάζω ότι είμαι άρρωστος, ότι έχω ανάγκη να με δει γιατρός. Καμία απάντηση.Για βραδινό φαγητό έχει σπανακόρυζο κι ένα αυγό. Το σώμα μου αρχίζει να με πονάει. Έχω πονοκέφαλο και κρυώνω. Πέφτω να κοιμηθώ με τα ρούχα. Κατά τις 11 ανοίγει η πόρτα. Με σηκώνουν απ’ το κρεβάτι και μου το παίρνουν. Μου δίνουν μία καρέκλα, ένα κομοδίνο και γραφική ύλη. Ο λοχαγός Τσάλας μου λέει: «Γράψε ό,τι ξέρεις πως μας ενδιαφέρει».2 Μαρτίου 1973, ΠαρασκευήΑρχίζω να γράφω. Νυστάζω και κρυώνω. Όλη τη νύχτα γράφω και μισοκοιμάμαι καθιστός. Το πρωί παραδίδω περίπου 4 κόλλες διαγωνισμού.Μου λείπει φοβερά το τσιγάρο. Κάποια στιγμή μπαίνει μες στο κελί μου ένας με πολιτικά και μου λέει πως είναι γιατρός. Μου φέρεται ανθρώπινά. Συγκινούμαι. Του λέω ότι με χτυπάνε αλύπητα. Αγανακτεί. Βλαστημάει με σφιγμένα δόντια. Μετά με εξετάζει. Πίεση και σφυγμό. Φαίνεται ικανοποιημένος. Με καθησυχάζει και πραγματικά μου δίνει κουράγιο. Χρειάστηκε κάμποσος καιρός για να καταλάβω τον ρόλο που έπαιζε ο γιατρός Κόφας.Για μεσημεριανό έχει φασολάδα. Ο Τσέλιγκας μου δίνει ένα χαστούκι. Το απόγευμα μου φέρνουν ρούχα από το σπίτι. Καταλαβαίνω ότι έχουν κάνει έρευνα στο σπίτι μου. Η μέρα περνάει σχετικά ήρεμα. Μόνο, πού και πού, κάποιος ανοίγει το παραθυράκι και βρίζει.Μετά το βραδινό φαγητό (ψάρι με χόρτα) με πάνε για πρώτη φορά στον διοικητή τον Χατζηζήση. Με περιμένει δήθεν έξαλλος. Μου πετάει τα γραφτά μου στα μούτρα, λέγοντας ότι γελάστηκα αν νομίζω ότι μπορώ να παίξω με την ΕΣΑ. Βρίζει χυδαία. Θυμίζει γελοιογραφία κακού. Μου δείχνει μερικά από τα χαρτιά που βρήκαν στο γραφείο μου. Παγώνω. Δεν ξέρω αν έχουν βρει κι άλλα. Δεν ξέρω ποιους άλλους έχουν συλλάβει και τι άλλο μπορεί να ξέρουν. Μετά με οδηγούν στο γραφείο του λοχαγού Τσάλα, όπου αρχίζει η ανάκριση. Ο Τσάλας δεν επιμένει ποτέ στις ερωτήσεις του και όταν απειλεί, το κάνει με διακριτικότητα. Παίζει τον ρόλο του καλού. Μου προσφέρει τσιγάρο και καπνίζω. 3 Μαρτίου, ΣάββατοΚατά τη μιάμιση σταματάει η ανάκριση και με γυρίζουν στο κελί μου. Μου δίνουν κρεβάτι. Είμαι ευγνώμων. Όλη τη νύχτα βήχω άσχημα. Στις εξήμισι το πρωί μού παίρνουν το κρεβάτι και μου δίνουν πάλι χαρτί και μολύβι να γράψω. Αρχίζω νέα κατάθεση με βάση τα στοιχεία που είδα ότι έχουν στα χέρια τους.Για μεσημεριανό έχει κοτόπουλο (ράχη) με μακαρόνια. Δέχομαι μια κλοτσιά απ’ τον «Τσέλιγκα». Κατά τις 4 μου φέρνουν το κρεβάτι. Ξαπλώνω μέχρι το βραδινό φαγητό (πατάτες τηγανητές κι ένα αυγό). Μετά με πάνε στο κελί No 0, που έχει σόμπα και τραπέζι. Μου έχουν δώσει και τσιγάρα. Κατά τις 12 με γυρίζουν στο κελί μου. Το κρεβάτι είναι εκεί. Ευτυχία.Κρυώνω πολύ. Δεν έχει θέρμανση. Κοιμάμαι φορώντας τρία ζευγάρια κάλτσες και τρία πουλόβερ. 4 Μαρτίου, ΚυριακήΤο πρωί μου δίνουν καφέ με γάλα. Από την τρύπα της πόρτας, τον Ιούδα, αρχίζω να παρακολουθώ την κίνηση έξω από το κελί μου. Βλέπω τον Κώστα τον Αλαβάνο, τον Αντώνη τον Βγόντζα, τον Νίκο τον Καραμανλή και τον Τάκη τον Παππά. Όλοι συνάδελφοι δικηγόροι, φίλοι. Βλέπω και δύο άγνωστα πρόσωπα.Για μεσημεριανό έχει κρέας. Συνεχίζεται η ανάκριση. Σήμερα δεν με χτύπησαν καθόλου, μόνο βρίζουν ασταμάτητα. Κάθε 2 ώρες αλλάζει ο φύλακας μπροστά στα κελιά και το υβρεολόγιο ανανεώνεται. «Σκυλόφατσα, σαμποταριστή, θα πεθάνεις παλιοκουμμούνα». Μερικοί κάνουν και χιούμορ: «Πώς είσαι έτσι ρε; Δάνεισέ μου τα μούτρα σου να πάω σε μια κηδεία». Βραδινό, ρύζι με κορν μπιφ. Παραδίνω τη νέα μου κατάθεση (34 σελίδες) και κοιμάμαι. Το φως μες στο κελί μένει αναμμένο νύχτα-μέρα. 5 Μαρτίου, ΔευτέραΣτο μπάνιο το πρωί ο Πέτρου μου ρίχνει μια κλοτσιά στον μηρό. Είναι το σημείο του σώματός μου που με πονάει περισσότερο. Έξω το ραδιόφωνο, συνέχεια στη διαπασών, παίζει το «Μαρία με τα κίτρινα» και τον «Κουταλιανό».Πριν απ’ το φαγητό με υποχρεώνουν να κάνω επίκυψη και με χτυπάνε με κλομπ στον πισινό. Το ίδιο κάνουν και στους άλλους κρατούμενους καθώς τους βγάζουν χωριστά έναν έναν για φαγητό.Μεσημεριανό, φασολάδα. Μετά το φαγητό αρχίζει το ξύλο. Με χτυπάνε τρεις. Ο Πέτρου, ο Τσέλιγκας κι ένας κοντός, μελαχρινός, ιδιαίτερα δυνατός. Μετά το ξύλο ξαπλώνω για λίγο, κρυφά γιατί δεν επιτρέπεται. Δεν με παίρνει ο ύπνος. Είμαι βέβαιος πως δεν θα τους άρεσε το ότι κρατάω ημερολόγιο. Γι’ αυτό το κρύβω καλά μέσ’ απ’ τη φόδρα του σακακιού μου.Σπανακόρυζο, ένα αυγό βραστό και μήλο για βραδινό. Κρυώνω πολύ. Πέφτω για ύπνο. Απότομα ακούγονται κραυγές: «Εγέρθητι παλιοκουμμούνες, δεν θα ξαπλώσει κανένας, περιμένουμε τον θείο». Με τα κλομπ χτυπάνε τις πόρτες μας με μανία. Αρχίζω να φοβάμαι πολύ. Περιμέναμε τον «θείο» κάπου 2 ώρες αλλά δεν ήρθε κανένας. Ποτέ δεν έμαθα ποιος ήταν ο θείος. 6 Μαρτίου, ΤρίτηΠρωί πρωί με χτυπάει ο Πέτρου στο μπάνιο με το κλομπ. Με χτύπησε άγαρμπα. Είμαι κρυωμένος άσχημα. Θα ‘χω πυρετό. Δεν έχω τίποτα να διαβάσω. Έχω μόνο χαρτί και μολύβι. Γράφω ό,τι μου κατέβει για να περάσει η ώρα. Προσπαθώ να γράψω ένα ευθυμογράφημα! Ακούω δίπλα μου τον No 2 που μαζεύει τα πράγματά του. Φεύγει. Στη θέση του φέρνουν άλλον.Για μεσημεριανό έχει κοτόπουλο (ράχη), μακαρόνια και σαλάτα. Μετά το φαγητό με χτυπάνε με κλομπ ο Μιχάλης ο Πέτρου και ο Τσέλιγκας μαζί με έναν πανύψηλο εσατζή με στρατιωτικά. Με χτυπάνε αλύπητα. Πρόσεξα ότι έχω αρχίσει να φωνάζω όταν με χτυπάνε. Εκεί που πονάω περισσότερο είναι οι μηροί και τα νεφρά. Στα νεφρά μού κόβεται η ανάσα. Ο Πέτρου έχει καταλάβει ότι πονάω ιδιαίτερα στους μηρούς και με κλοτσάει συνέχεια εκεί.Βραδινό -πατάτες τηγανητές, σαλάτα, κρέμα. Άργησα πολύ να κοιμηθώ. Αρχίζω να νιώθω επιτακτικά την ανάγκη επικοινωνίας με άνθρωπο. 7 Μαρτίου, ΤετάρτηΚάποιος με κλότσησε το πρωί στο μπάνιο αλλά δεν σημείωσα ποιος ήταν. Αισθάνομαι κάπως καλύτερα. Ο πυρετός πρέπει να έχει υποχωρήσει. Μου φέρνουν και υπογράφω μία απόδειξη ότι έλαβα 150 δραχμές. Λεφτά δεν είδα. Με βασανίζει η σκέψη τι μπορεί να ξέρουν για μένα, τι στοιχεία έχουν ανακαλύψει. Αρχίζω να σκέφτομαι πώς θα μπορούσα να δραπετεύσω.Για μεσημεριανό έχει σουτζουκάκια με κριθαράκι και σάλτσα. Πάλι μας υποχρέωσαν να κάνουμε επίκυψη και μας χτύπησαν με κλομπ στον πισινό. Κοιμήθηκα λίγο το απόγευμα.Μες στο κελί μου υπάρχει μια πρίζα. Στο μπάνιο βρήκα ένα κομμάτι σύρμα. Το κόβω και του δίνω το σχήμα διχάλας, έτσι που τα δύο του άκρα να μπορούν να μπούνε στην πρίζα. Στο κέντρο της διχάλας τοποθετώ για μόνωση ζελατίνα από παλιά φάρμακα που βρήκα στο μπάνιο. Μ’ αυτό το εργαλείο θα μπορούσα, βάζοντάς το στην πρίζα, να κάψω την ασφάλεια και να κάνω τα φώτα να σβήσουν. Το κρύβω καλά στο εσωτερικό μέρος του σακακιού μου μέχρι να ολοκληρώσω το σχέδιό μου.Βραδινό -πατάτες τηγανητές, αυγό και κρέμα. Γυρίζοντας στο κελί μου ο Τσέλιγκας μου ‘ριξε μια κλοτσιά κι ένα χαστούκι. Εχω ένα μεγάλο μελάνιασμα στον αριστερό μηρό. Μου ’δωσαν χάπια (daxaids) για το έλκος μου. Ακούω τους σκοπούς έξω να παίζουν ξύλο μεταξύ τους και να κραυγάζουν σαν ζώα. Κοιμήθηκα λίγο αλλά δεν ταλαιπωρήθηκα αυτή τη νύχτα. 8 Μαρτίου, ΠέμπτηΔύο φορές το πρωί με υποχρέωσε ο Πέτρου να κάνω επίκυψη και με χτύπησε με το κλομπ από δώδεκα ξυλιές την κάθε φορά. Πόνεσα. Ο πισινός μου έχει αρχίσει να παραμορφώνεται. Παρουσιάζει κυματισμούς.Δεν έχω πια πυρετό. Μεσημεριανό -σούπα, κοτόπουλο (ράχη), σαλάτα και μήλο.Μετά το φαγητό με οδηγούν στο κελί No 0 για ανάκριση. Με περιμένει ο λοχαγός Αντωνόπουλος. Χοντρός, με μουστάκι, απλοϊκός στους τρόπους και στη σκέψη, δεν θυμίζει καθόλου στρατιωτικό. «Εσύ είσαι ο Κανελλάκης;» με ρωτάει. Προφανώς αλλιώς με είχε φανταστεί και δεν κάνει καμιά προσπάθεια να κρύψει την έκπληξή του.«Γιατί, ρε Κανελλάκη, δεν μας λες αυτά που σου ζητάμε; Αφού στο τέλος θα τα πεις. Ξέρεις πού έχεις μπλέξει; Ξέρεις τι θα πει ΕΣΑ; Για έλα κάτσε εδώ κοντά μου».Και μ’ αυτόν τον «εγκάρδιο» τόνο συνεχίστηκε η ανάκριση.Ενώ απαντούσα στις ερωτήσεις, προσπαθούσα να δω τι είχε μέσα στα ντοσιέ μπροστά του, που είχε πάρει απ’ το γραφείο μου. Σε μια στιγμή είδα ένα χαρτί και μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι? Προσπάθησα να συγκρατηθώ. Δεν ήξερα αν το είχαν εκτιμήσει σωστά. Ίσως επίτηδες μ’ άφησε να το δω για να μετρήσει τις αντιδράσεις μου. Αισθανόμουν χάλια. Ήθελα να κάνω εμετό. Ζήτησα να πάω στην τουαλέτα. Έριξα λίγο νερό στο πρόσωπό μου και συνήλθα.Μετά από δύο ώρες ανάκριση είχα πια βεβαιωθεί ότι είχαν στα χέρια τους στοιχεία που αποδείκνυαν ότι η τελευταία μου κατάθεση δεν έστεκε. Τριάντα τέσσερις κόλλες διαγωνισμού ψέματα.Σκεφτόμουν τις συνέπειες, το ξύλο, και μου ερχόταν ίλιγγος. Γυρνώντας στο κελί μου ο Πέτρου με χτυπάει με το κλομπ στον πισινό. Αρχίζω να γράφω νέα κατάθεση απ’ την αρχή. Είναι το τρίτο κείμενο. Το ηθικό μου είναι πολύ πεσμένο.Βραδινό -πατάτες τηγανητές κι αυγό.Κρυώνω. Όλα τα κουμπιά του σακακιού μου έχουνε κοπεί από τα τραβήγματα. Πάνω στο μαξιλάρι μου είναι γραμμένο το όνομα του Στάθη Παναγούλη. Προσθέτω κι εγώ το δικό μου από κάτω με μικρά γράμματα. 9 Μαρτίου 1973, ΠαρασκευήΑπό ίο κελί No 5 ακούω τον ανακριτή του Νίκου του Καραμανλή (έναν χοντρό λοχαγό) να ωρύεται. Ακούγεται καθαρά κι η φωνή του Νίκου αλλά δεν μπορώ να παρακολουθήσω τα λόγια τους.Ο πισινός και οι μηροί μου έχουν πάρει ένα χρώμα σκούρο μπλε. Σκίζω τη φόδρα από το σακάκι μου και τη φοράω μέσα απ’ το σώβρακό μου σαν μαξιλαράκι, για να αντέχω περισσότερο στα χτυπήματα.Κατά τις δέκα αρχίζει πάλι η ανάκριση. Τώρα είναι και οι δύο λοχαγοί, Αντωνόπουλος και Τσάλας. Είναι και οι δύο συγκρατημένοι και σπάνια παραφέρονται. Με κερνάνε καφέ και τσιγάρο. Βασική τους επιδίωξη από την αρχή της ανάκρισης ήταν να ανακαλύψουν ποιος κρύβεται πίσω μου, από ποιον έπαιρνα γραμμή. Τους είναι αδύνατο να δεχτούν ότι οι ενέργειές μου οφείλονταν σε δική μου πρωτοβουλία. Η ανάκριση κρατάει ώς τις 4 περίπου το απόγευμα, μ’ ένα διάλειμμα για φαγητό (φασολάδα).Ο Αντωνόπουλος είναι ανεπιτήδευτος και χωρατατζής. Γελάει συχνά και άνετα. Στην καθημερινή του ζωή θα μπορούσε να θεωρείται ανοιχτόκαρδος άνθρωπος και καλός οικογενειάρχης. Δεν δείχνει κανέναν ενδοιασμό ή ενοχές για ό,τι κάνει. Θα μπορούσε να δώσει εντολή να σε εκτελέσουν και μετά να πάει να πάρει τα παιδιά του από το σχολείο, διατηρώντας την ίδια καλόκαρδη έκφραση στο πρόσωπό του. Δεν άργησα να ανακαλύψω ότι από πλευράς ανθρώπινων συναισθημάτων ήταν απόλυτα ψυχρός.Ο Τσάλας είναι διαφορετικός. Πιο νέος, κάπου 35 χρόνων.Του λείπει η σιγουριά και η άνεση του Αντωνόπουλου.Με το φέρσιμό του προσπαθεί να σε πείσει ότι πρέπει να καταβάλει μεγάλη προσπάθεια για να συγκρατήσει το πατριωτικό πάθος που τον πνίγει. Φανατικός, χωρίς ξεκαθαρισμένες θέσεις ή απόψεις. Απ’ το ντύσιμό του κι από ορισμένες ερωτήσεις γύρω από την ιδιωτική μου ζωή γίνεται φανερό ότι πάσχει από ταξικά συμπλέγματα.Πριν τελειώσει η ανάκριση με ρωτάνε αν θα ήθελα να γράψω ένα σημείωμα στη μητέρα μου, να μην ανησυχεί. Γράφω μόνο δυο λόγια: ΕΙΜΑΙ ΚΑΛΑ. Εχω στον νου μου το ομώνυμο ποίημα του Λουντέμη. Μου υπόσχονται ότι θα της το δώσουν.Αργότερα έμαθα πως δεν το έλαβε ποτέ.Με γυρίζουν στο κελί μου. Αισθάνομαι καλύτερα από χθες. Έχω την εντύπωση πως αρχίζω να τους πείθω ότι αυτή η κατάθεσή μου λέει την αλήθεια. Για βραδινό έχει ψάρι με χόρτα κι ένα μήλο. Συνεχίζω το γράψιμο. Κοιμήθηκα αρκετά καλά. 10 Μαρτίου 1973, ΣάββατοΜου φέρνουν ρούχα ν’ αλλάξω. Τα εσώρουχά μου είναι κυριολεκτικά μαύρα. Φαίνεται πως το ξύλο προκαλεί εφιδρώσεις. Βλέπω για πρώτη φορά τους ώμους, τα μπράτσα και την πλάτη μου. Είναι όλα μελανιασμένα μ’ ένα αφύσικο βιολετί χρώμα. Κατά τις οχτώ το πρωί με πάνε πάλι στο κελί No 0, όπου με περιμένουν ο Αντωνόπουλος κι ο Τσάλας. Απ’ την πρώτη ματιά καταλαβαίνω πως τα πράγματα δεν πάνε καλά. Προφανώς δεν τους ικανοποιεί πάλι η κατάθεσή μου (η τρίτη), που είχα αρχίσει να γράφω από την Πέμπτη. «Κανελλάκη», μου λέει ο Αντωνόπουλος, «νομίσαμε πως είχες βάλει μυαλό, πως είχες καταλάβει με ποιους έχεις να κάνεις, αλλά εσύ συνεχίζεις τα ίδια, νομίζεις πως εμείς εδώ παίζουμε». Ξαφνικά μπαίνει στο δωμάτιο ο Χατζηζήσης. Οι δύο λοχαγοί στέκονται αμέσως προσοχή. Εγώ βρίσκομαι σε αμηχανία. Αν σηκωθώ, θα δείξω έναν σεβασμό βλακώδη. Ίσως το πάρουν και ως ειρωνεία. Προτιμώ να μείνω καθιστάς.Καθώς όμως όλοι με κοιτάζουν άγρια και δεν μιλάει κανένας, για καλό και για κακό σηκώνομαι.0 Χατζηζήσης συνηθίζει τα λογύδρια. Σήμερα είναι λακωνικός: «Ακόμα δεν έχεις καταλάβει πού έμπλεξες», αρχίζει. Και συνεχίζει λέγοντας πως το κακό που έχω κάνει στο έθνος δεν μπορεί να ξεπληρωθεί με τίποτα, ότι το μόνο θετικό μου στοιχείο είναι η εθνικόφρων οικογενειακή μου προέλευση, ότι ακόμα υπάρχει ελπίδα να σωθώ και ότι στο τέλος θα τους έλεγα περισσότερα από όσα μου ζητούσαν. Ακόμη με παρακινεί να λυπηθώ τον πατέρα μου, που είχε πάει να τον παρακαλέσει να με δει. Αυτό, καθώς έμαθα αργότερα, ήταν ψέματα.Μόλις φεύγει ο Χατζηζήσης, σηκώνεται ο Αντωνόπουλος. «Κανελλάκη», μου λέει (πάντα έτσι άρχιζε τη φράση του), «τελειώσανε τ’ αστεία, υπάρχει άλλος τρόπος να σε κάνουμε να μιλήσεις». Φωνάζει τον Πέτρου και του λέει να με πάρει. Ρωτάω τι ακριβώς θέλουν να τους πω. Αντί γι’ απάντηση μου δίνουν ένα σημείωμα που πάνω έχουν γράψει δύο λέξεις:1) Καθοδήγησις.2) Βόμβαι.Βρίσκομαι πάλι στο κελί μου. Τα ‘χω λίγο χαμένα. Δεν μπορώ να πιστέψω πως με περιμένει χειρότερη μεταχείριση. Αισθάνομαι κοντά στα όρια της βιολογικής μου αντοχής.Σε λίγο ανοίγει η πόρτα και μπαίνει ο Πέτρου. Χαμογελάει χαιρέκακα. «Πας για στήσιμο», μου λέει, «ακολούθα» και μου παίρνει τα φάρμακα που ‘χω για το στομάχι μου. Δεν καταλαβαίνω τι εννοεί. Με οδηγεί απέναντι στο κελί No 6, που είναι τεράστιο και άδειο. Μοναδικό έπιπλο ένα μικρό σιδερένιο κομοδίνο στον τοίχο. Κρεβάτι δεν υπάρχει.Εδώ περιμένουν δυο άλλοι εσατζήδες. Με τοποθετούν στη μέση του δωματίου, έτσι που να απέχω από τον κάθε τοίχο τουλάχιστον δύο μέτρα και με την πόρτα του κελιού πίσω μου. «Θα σταθείς εδώ», μου λένε, «σε στάση προσοχής, τα χέρια τεντωμένα κάτω και θα κοιτάζεις το ταβάνι. Αν κάνεις πως κουνιέσαι ή πως ξύνεσαι, χάθηκες».Από πίσω μου, ακουμπισμένος στον τοίχο, στέκεται ένας εσατζής μ’ ένα κλομπ στο χέρι. «Κάθε φορά που θα λυγίζεις ένα πόδι», μου λέει, «θ’ αρπάζεις κι από μια διάσειση».Καταλαβαίνω πως η δοκιμασία μου έγκειται σε πολλές ώρες ορθοστασία. Πάλι καλά. Στέκομαι σε στάση προσοχής και περιμένω.Σε μισή ώρα κιόλας έχω κουραστεί. Με πονάει η μέση. Είναι αδύνατον να στέκεσαι συνέχεια προσοχή. Ο σκοπός πίσω μου δεν μιλάει καθόλου. Διαβάζει «Αθλητική». Κάποια στιγμή κουνάω μηχανικά το χέρι για να ξύσω την πλάτη μου. Αμέσως ο σκοπός φωνάζει μέσα τον άλλον εσατζή και με χτυπάνε και οι δύο μαζί με κλομπ. Με χτυπάνε στο κεφάλι. Όταν πιάνω με τα χέρια το κεφάλι μου με χτυπάνε στα δάχτυλα. Κάποτε σταματάνε. «Αν θέλεις», μου λένε, «ξανακουνήσου». Με βάζουν πάλι στο ίδιο σημείο, στην ίδια στάση. Αρχίζουν να περνάνε οι ώρες. Ένας σκοπός με κλομπ, που αλλάζει κάθε δύο ώρες, στέκεται συνέχεια πίσω μου. Κάθε λίγο δέχομαι χτυπήματα επειδή κουνήθηκα. Πονάει το κεφάλι μου κι έχω ζαλάδες. Ζητάω φάρμακα για το στομάχι μου αλλά δεν μου δίνουν. «Ετσι κι αλλιώς θα πεθάνεις», μου λένε. Είναι φανερό πως χρησιμοποιούν τη στέρηση των φαρμάκων και τους πόνους του στομαχιού σαν πρόσθετο μέσο για να με κάνουν να μιλήσω.Το μεσημέρι μου φέρνουν ένα πιάτο ρύζι. Με αναγκάζουν να φάω χωρίς να ακουμπάω με το άλλο χέρι στο κομοδίνο, για να μην ξεκουράζομαι. Διψάω πολύ. Ζητάω νερό. Χαμογελάνε με νόημα. «Πρώτα θα μιλήσεις», μου λένε, «και μετά θα πιεις νερό».Αρχίζουν να περνάνε οι απογευματινές ώρες. Οι σκοποί μου εναλλάσσονται διαρκώς. Καθένας τους προσπαθεί να είναι πιο άγριος απ’ τον προηγούμενο. Σιγά σιγά νυχτώνει. Αισθάνομαι σαν να είμαι φυτεμένος. Δεν μ’ αφήνουν ούτε το ένα μου πόδι να λυγίσω. Η μέση μου πονάει πολύ. Διψάω. Φαίνεται πως η ορθοστασία φέρνει δίψα.Βραδινό πάλι στο κομοδίνο. Το φαγητό δεν κατεβαίνει γιατί το στόμα μου είναι ξερό. Μου δίνουν μισό ποτήρι νερό. Μ’ αφήνουν να πάω στην τουαλέτα. Είκοσι βήματα να πάω και είκοσι να γυρίσω. Με ξεκουράζει.Η νύχτα προχωράει. Αρχίζουν να πονάνε τα πόδια μου. Νυστάζω. Μόλις γέρνω λίγο, με χτυπάνε. Απ’ τα χτυπήματα στους μηρούς έχω πάθει κάτι σαν σοκ. Κάθε λίγο ένα ρίγος με συγκλονίζει ολόκληρο, σαν να με περνάει ηλεκτρικό ρεύμα.Η πόρτα του κελιού πίσω μου μένει πάντα ανοιχτή. Ο σκοπός μου συζητάει και κάνει χυδαία αστεία με τους δεσμοφύλακες. Πού και πού αναφέρονται και σε μένα.Αργά το βράδυ έρχονται διάφοροι εσατζήδες στο κελί μου για να παρακολουθήσουν το θέαμα. Περνάνε πολλοί από μπροστά μου. Καθένας βρίζει ή ειρωνεύεται. Κάποιος με φτύνει. Ένας, βρίζοντας, αρχίζει ν’ ανάβει μέχρι που τον πιάνει κάτι σαν παροξυσμός. Μ’ αρπάζει απ’ τα μαλλιά και μου δίνει μια γροθιά στο στομάχι. Λυγίζω στα δύο. Ήταν πολύ δυνατή. Μπαίνει στη μέση ο Τσέλιγκας. «Μη και τον έχω εγώ χρεωμένο». Μου ‘χει κοπεί η ανάσα. Με ξαναστυλώνουν. Αισθάνομαι χάλια. Είμαι έτοιμος να καταρρεύσω. Κάποιος μου πετάει μια χούφτα χαρτοπόλεμο στο πρόσωπο.«Καλές γιορτές», μου λέει. Ήταν Σάββατο βράδυ, 10 Μαρτίου, τελευταίο Σάββατο της Αποκριάς. 11 Μαρτίου 1973, ΚυριακήΕίναι περασμένα μεσάνυχτα. Καταλαβαίνω ότι δεν έχουν σκοπό να μου δώσουν κρεβάτι να κοιμηθώ. Καμιά φορά τυχαίνει ένας σκοπός να μου μιλήσει, να με ρωτήσει κάτι για την ιδιωτική μου ζωή. Τέτοιες στιγμές με αναζωογονούν. Με ξυπνάνε. Μου θυμίζουν ότι είμαι άνθρωπος ανάμεσα σ’ ανθρώπους. Άμα όμως κάνω πως κουνιέμαι, αγριεύουν και χτυπάνε.Νιώθω έντονα την ανάγκη να στηριχτώ για λίγο κάπου. Να πάρω λίγη δύναμη. Αποφασίζω να πέσω κάτω. Να κάνω πως λιποθυμάω. Δεν έχω να χάσω τίποτα. Έτσι κι αλλιώς, κάθε τόσο με χτυπάνε. Λυγίζω τα γόνατά μου και πέφτω με την πλάτη στο μωσαϊκό. Παριστάνω τον αναίσθητο. Ο σκοπός πίσω μου βγάζει φοβερές κραυγές. «Σήκω απάνου κέρατά». Αισθάνομαι το κλομπ του στα νεφρά μου. Συγχρόνως ορμάει μες στο κελί ο Τσέλιγκας. Σαν να την περίμενε αυτή τη στιγμή. Νιώθω έναν δυνατό πόνο στο κρανίο. Κάποιος με πατάει με αρβύλα στο κεφάλι και τη στριφογυρίζει όπως σβήνουν το τσιγάρο. Αισθάνομαι τους κροτάφους μου να παραμορφώνονται κάτω απ’ το βάρος. Δεν αντέχω. Φωνάζω. Με σηκώνουν πάλι όρθιο. Ο Τσέλιγκας συνεχίζει να με χτυπάει με μπουνιές και χαστούκια. «Έτσι και ξανακάνεις πως λιποθυμάς», μου λέει, «δεν θα σε αναγνωρίσει η μάνα σου».Ξαναρχίζει η ορθοστασία. Αυτή τη φορά με χτύπησαν άσχημα. Το κλομπ με βρήκε στη σπονδυλική στήλη και πονάει. Η αριστερή πλευρά του προσώπου μου είναι πρησμένη και με καίει. Δεν μ’ αφήνουν ν’ ακουμπήσω ούτε το πρόσωπό μου με το χέρι μου. Είμαι πραγματικά εξαντλημένος. Από κάπου ακούγεται ένα ροχαλητό.Το πιο ανυπόφορο είναι που δεν μου μιλάει κανένας, που τίποτα δεν σπάει τη μονοτονία της νύχτας. Η γλώσσα και τα χείλια μου είναι σαν πετσί. Αισθάνομαι τα πόδια μου που αρχίζουν και πρήζονται. Θέλω να λιποθυμήσω στ’ αλήθεια αλλά το θεωρώ απίθανο.Πέφτω πάλι. Με τα χέρια βαστάω το στομάχι μου. Ο σκοπός με χτυπάει με το κλομπ στο κεφάλι. Ο Τσέλιγκας με κλοτσάει στην πλάτη. Μένω ακίνητος σαν να ήμουν αναίσθητος. Σταματάνε τα χτυπήματα. Κάποιος φεύγει και ξαναγυρίζει μ’ ένα ποτήρι νερό. Μου το πετάνε στο πρόσωπο. Κάνω πως συνέρχομαι. Με ξαναστήνουν όρθιο. Έμεινα κάπου τρία λεπτά ξαπλωμένος στο μωσαϊκό. Ήταν μεγάλο κέρδος. Αλλά ακόμα σπουδαιότερο είναι που μπορώ τώρα και τους πείθω πως λιποθυμάω στ’ αλήθεια και πως υποφέρω σοβαρά απ’ το έλκος μου στο στομάχι.Σε μισή ώρα ξαναπέφτω. Δεν με χτυπάνε, μόνο νερό μου ρίχνουνε. Αυτό είναι καλό. Σπάω τη μονοτονία, ξεκουράζομαι και συγχρόνως δροσίζω τα χείλια μου.Συνολικά όλη τη νύχτα θα έπεσα κάτω 4-5 φορές. Τα μάτια του Τσέλιγκα έχουν κοκκινίσει απ’ τα συχνά ξυπνήματα. Βρίζει ασταμάτητα αλλά αποφεύγει πια να με χτυπάει. Έχει πειστεί πως κάτι συμβαίνει με το στομάχι μου. Μου δίνει και φάρμακα. Η ώρα θα είναι περίπου 5 το πρωί. Απότομα λέω πως έπαθα γαστρορραγία και πως πρέπει να με δει αμέσως γιατρός γιατί κινδυνεύω.Ο Τσέλιγκας τα χρειάζεται. Ξυπνάει και φέρνει στο κελί μου τον αξιωματικό υπηρεσίας. Λέω τα ίδια. Κάνω πως υποφέρω από πόνους στο στομάχι. Ζητάω να με πάνε αμέσως στο νοσοκομείο. Ο αξιωματικός διστάζει. Φοβάται τις ευθύνες. Τελικά μου δίνει μια καρέκλα να καθίσω. Τον έχω πείσει. Η ηδονή του καθισιού είναι απερίγραπτη. Έχω μείνει κάπου 20 ώρες όρθιος. Ακουμπάω το κεφάλι μου στο κομοδίνο και μισοκοιμάμαι. Έχει αρχίσει να ξημερώνει όταν μπαίνει στο κελί μου ο γιατρός, ο Κόφας. Με εξετάζει – σφυγμό και πίεση. Καταλαβαίνει βέβαια πως δεν έχω τίποτα. Ζητάω να με αφήσουν μόνο με τον γιατρό. Κάνει νεύμα και οι δεσμοφύλακες βγαίνουν έξω. Μένουμε οι δυο μας. Κάνω έκκληση στον ανθρωπισμό του. Του ζητάω να με εισαγάγει έστω για μία μέρα στο νοσοκομείο, μόνο για μία ιατρική εξέταση, να πάρω λίγες δυνάμεις, να μπορέσω να συνεχίσω. Τον διαβεβαιώνω ότι το έλκος μου, το στομάχι μου, βρίσκονται σε άθλια κατάσταση. Ότι το αποτέλεσμα των εξετάσεων θα ‘ναι τέτοιο που δεν θα τον εκθέσει. Ο Κόφας συνοφρυώνεται. Δείχνει να σκέφτεται σοβαρά το θέμα. Απότομα φαίνεται να πήρε μία απόφαση. «Νομίζω πως κάτι θα μπορέσω να κάνω», μου λέει, «μείνε δω καθισμένος και σε 5 λεπτά θα γυρίσω». Τον εκλιπαρώ να μη με εγκαταλείψει. Με διαβεβαιώνει κατηγορηματικά ότι το πολύ σε δέκα λεπτά θα γυρίσει να μου πει τι θα γίνει. Μένω ήσυχος. Φεύγει. Έκανα να τον ξαναδώ κάπου δέκα μέρες.Σε λίγο κάποιος μου τραβάει απότομα την καρέκλα και με ρίχνει κάτω. Είναι ο Πέτρου. «Στήσου για να μην πεθάνεις» μου λέει. Δεν θέλω να πιστέψω πως θα με ξαναστήσουν όρθιο. Τα πόδια μου πονάνε μόνο που ακουμπάνε στο πάτωμα. Όμως βλέπω τον προσωπικό μου σκοπό, με το κλομπ στο χέρι, ν’ αναλαμβάνει πάλι υπηρεσία.Ξαναρχίζει η ορθοστασία, ο εφιάλτης. Είμαι σε απόγνωση. Πόσο θα με κρατήσουν ακόμα;Όλα τα γνωστά μου συμπτώματα ξαναρχίζουν. Ο πόνος στη μέση. Το πρήξιμο των ποδιών. Η μονοτονία, η νύστα, το ξύλο και, το χειρότερο απ’ όλα, η δίψα.Οι σκοποί γίνονται πιο επιθετικοί. Με πιέζουν να μιλήσω. Καθένας τους φιλοδοξεί να με κάνει να λυγίσω στη διάρκεια της δικής του δίωρης βάρδιας. Καθένας είναι πιο άγριος απ’ τον προηγούμενο.Για μεσημεριανό έχει κρέας με μακαρόνια. Πάλι μου δίνουν μισό ποτήρι νερό για να μπορέσω να καταπιώ το φαγητό. Διαπιστώνω με έκπληξη πως δεν μπορώ να φάω ψωμί. Μου προκαλεί εμετό. Το κομοδίνο μου έχει επάνω μια μικρή μεταλλική ταμπέλα. Γράφει: «Δωρεά Τραπέζης Ελλάδος».Αρχίζουν να περνάνε οι απογευματινές ώρες. Παρ1 όλο που είμαι χάλια, αισθάνομαι πως δεν θα μ’ εγκαταλείψουν ποτέ τελείως οι δυνάμεις μου. Διερωτώμαι πόσο αντέχει ο άνθρωπος.Νυχτώνει. Βραδινό πάλι στο κομοδίνο, μαζί και το μισό ποτήρι νερό. Το μόνο αποτέλεσμα που είχε η πρωινή επίσκεψη του γιατρού είναι ότι αρχίσανε να μου ξαναδίνουν φάρμακα.Η νύχτα προχωράει αλλά έχω πάψει πια να νυστάζω. Αισθάνομαι μόνο εξουθενωμένος κι έχω μια διαρκή ζάλη.Την ημέρα οι ώρες περνάνε σχετικά γρήγορα. Ακούγονται διάφοροι θόρυβοι, φωνές. Το μυαλό έχει με κάτι ν’ ασχοληθεί. Η νύχτα δεν περνάει με τίποτα. Και νυχτώνει νωρίς.Στην τουαλέτα μού επιτρέπουν να πάω τρεις φορές την ημέρα, πριν από κάθε φαγητό. Πάντα όμως κάτω από παρακολούθηση, για να μην πιω νερό από τη βρύση έξω από την τουαλέτα.Απόψε ζητάω να πάω στην τουαλέτα εκτάκτως. Ο δεσμοφύλακας, ο Πέτρου, λείπει εκείνη τη στιγμή. Ισχυρίζομαι πως έχω επείγουσα ανάγκη. Ο σκοπός μου διστάζει αλλά τελικά με οδηγεί στην τουαλέτα λέγοντάς μου να κάνω γρήγορα. Μπαίνω μέσα, κλείνω πίσω μου την πόρτα, πέφτω στο πάτωμα (ο καμπινές είναι τούρκικος) και πίνω νερό μέσ’ από τη λεκάνη. Φοβάμαι να πιω πολύ, μήπως πάθω τίποτα. Μετά μένω ξαπλωμένος κάτω ανάσκελα, κάπου 2 ολόκληρα λεπτά. Ακουμπάω τα πόδια μου ψηλά στον τοίχο για να κατεβεί λίγο το αίμα και να ξεπρηστούν. Είναι απίστευτη η ηδονή. Ο σκοπός όμως μου χτυπάει την πόρτα να τελειώνω. Ξανασηκώνομαι με δυσκολία. Το σακάκι μου έχει μουσκέψει απ’ το νερό στο πάτωμα του μπάνιου. Το βλέπει ο σκοπός, καταλαβαίνει ότι ξάπλωσα κάτω και αρχίζει να με χτυπάει. Πρέπει να έχω τα χάλια μου γιατί φοβάται να με χτυπήσει δυνατά. Μακάρι να σκέφτονταν όλοι οι σκοποί έτσι.Η νύχτα προχωράει. Οι σκοποί μου αλλάζουν. Αισθάνομαι τα πόδια μου να καίνε. Σε μια στιγμή ο σκοπός βγαίνει απ’ το κελί και μ’ αφήνει για δυο λεπτά μόνο. Βγάζω αμέσως τα παπούτσια και τις κάλτσες μου και πατάω με γυμνά πόδια στο πάτωμα. Το μωσαϊκό είναι ευχάριστα δροσερό. Πριν γυρίσει ο φρουρός ξαναφοράω τα παπούτσια μου χωρίς τις κάλτσες.Η μονοτονία της νύχτας είναι μαρτύριο. Αποφασίζω να κάνω πάλι πως λιποθυμάω. Πέφτω. Απόψε όμως δεν είναι δεσμοφύλακας ο Τσέλιγκας αλλά ο Πέτρου. Αυτός δεν μ’ έχει χρεωμένο και βαράει μες στα όλα. Με χτυπάει με το κλομπ στις σόλες των παπουτσιών. Ξέρει πως έτσι όπως είναι ερεθισμένα τα πόδια μου, ο πόνος εκεί με σφάζει.Σηκώνομαι απ’ το πάτωμα με την πρόθεση να μην ξαναπέσω. Δεν περνάει όμως μισή ώρα και πέφτω πάλι. Δεν ξέρω πια αν το κάνω επίτηδες ή αν πέφτω από εξάντληση.Ζητάω συνέχεια φάρμακα daxaids για το στομάχι μου, όχι γιατί έχω πραγματικές ενοχλήσεις, αλλά επειδή μαζί με το φάρμακο μου δίνουνε και δυο δάχτυλα νερό.Σε λίγο ξαναπέφτω. 0 Πέτρου με χτυπάει μ’ όλη του τη δύναμη. Ο σκοπός το ίδιο. Έχουν και οι δύο κλομπ. Με σηκώνουν όρθιο και συνεχίζουν να με χτυπάνε. Βλέπω το κλομπ να κατεβαίνει με τέτοια δύναμη πάνω στο κεφάλι μου, που είναι αδύνατον να πιστέψω πως δεν θα τ’ ανοίξει στα δύο. Σε μια στιγμή το κλομπ τού Πέτρου σπάει διαγώνια στα δύο. Αν δεν το ’βλεπα δεν θα το πίστευα. Έσπασε πάνω στην πλάτη μου και το μισό κομμάτι πετάχτηκε στην άλλη άκρη του δωματίου.

Δημοσιεύτηκε στισ

Οθωμανικά μνημεία στα Γιάννενα: Μια σχέση 104 ετών 

Οθωμανικά μνημεία στα Γιάννενα: Μια σχέση 104 ετών

Σαν σήμερα το 1913 απελευθερώθηκε η πόλη των Ιωαννίνων, μετά από αναμέτρηση τριών μηνών με τις οθωμανικές δυνάμεις. Τα Γιάννενα είναι η μοναδική πόλη στην Ελλάδα που κατάφερε να διατηρήσει σε σημαντικό βαθμό την οθωμανική πολιτιστική της κληρονομιά, με τα μνημεία να κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στο αστικό της τοπίο και να αποτελούν στην ουσία την ίδια την εικόνα της.
Στην ακρόπολη του Ιτς Καλέ στο Κάστρο των Ιωαννίνων έχει δημιουργηθεί ένα πάρκο πολιτισμού με ποικίλες μουσειακές χρήσεις. Τα περισσότερα μνημεία είναι οθωμανικά, όπως το Φετιχιέ τζαμί και το θησαυροφυλάκιο. [Θύμιος Μάντζιος]
Τρίτη 21 Φεβρουαρίου 2017

Κείμενο

Βαρβάρα Αγγέλη

Τα Γιάννενα φιλοξενούν δεκάδες οθωμανικά κτίρια, κηρυγμένα μνημεία από το υπουργείο Πολιτισμού. Τέσσερα από αυτά είναι τζαμιά (τα τρία διατηρούν τους μιναρέδες τους). Η πρώτη κήρυξη έγινε το 1925, οκτώ μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους, που έγινε σαν σήμερα, στις 21 Φεβρουαρίου του 1913.Κατά τη διάρκεια των 104 αυτών ελεύθερων χρόνων, οι Γιαννιώτες είχαν και συνεχίζουν να έχουν μιαν ιδιαίτερη σχέση με τα οθωμανικά μνημεία. Ίσως επειδή αυτά ενδύθηκαν ένα πέπλο ρομαντισμού, ίσως πάλι επειδή αρκετά από αυτά έτυχε να συνεχίζουν να υπάρχουν… Από το φωτογραφικό (ψηφιακό ή μη) άλμπουμ κάθε Γιαννιώτη δεν λείπουν τα ενσταντανέ μπροστά από εμβληματικά τζαμιά της πόλης, όπως του Ασλάν πασά και του Φετιχιέ, που βρίσκονται μέσα στο Κάστρο των Ιωαννίνων.

Η δύσκολη “συμβίωση” μετά την απελευθέρωση

Μετά το 1913 η φάση της απο-οθωμανικοποίησης ήταν έντονη, με την πόλη να επιζητά τη συμμόρφωσή της με το εθνικό ιδεώδες. Ωστόσο, όπως αποδείχθηκε, η διάρρηξη της σχέσης των Ιωαννίνων με τα οθωμανικά μνημεία δεν ήταν τόσο βίαιη όσο σε άλλες πόλεις της Ελλάδας.Βέβαια και στα Γιάννενα, όπως και αλλού, τα μνημεία αντιμετωπίστηκαν σαν λάφυρα πολέμου, ενώ το μεγάλο χτύπημα το δέχτηκαν τα τζαμιά μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924. Μέχρι τότε, η παρουσία της μουσουλμανικής κοινότητας στην πόλη ανέστειλε εκ των πραγμάτων τη βεβήλωση των μνημείων. Οργανωμένη επιχείρηση κατεδάφισης των τζαμιών όμως δεν υπήρχε, όπως έγινε στη Θεσσαλονίκη και στη Φλώρινα. Η γιαννιώτικη “επιχείρηση” έγινε σταδιακά, κυρίως μέσα σε μια δεκαετία, για διάφορους λόγους: από την ανάγκη αποτίναξης της ενθύμησης της οθωμανικής περιόδου, μέχρι την απελευθέρωση εδάφους για τη δημιουργία νέων δημόσιων κτισμάτων με το μικρότερο κοινωνικό κόστος.

giann21930.jpg

Μια ιστορική φωτογραφία των Ιωαννίνων: Ο Απόστολος Βερτόδουλος φωτογραφίζει την κατεδάφιση του τζαμιού Οσμάν Τσιαούς.

Αρκετά από τα τζαμιά είχαν εγκαταλειφθεί ήδη από τους Οθωμανούς, από τα τέλη του 19ου αιώνα. Όμως δύο από τα τζαμιά που κατεδαφίστηκαν τη δεκαετία του ’30, το Ναμάζ Γκιαχ και το Μπαϊρακλή, είχαν κηρυχθεί μνημεία από το υπουργείο Πολιτισμού το 1925. Η κήρυξη των οθωμανικών μνημείων τότε συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με τις επιταγές των Συνθηκών για την προστασία των μουσουλμάνων που δεν υπάχθηκαν στην ανταλλαγή των πληθυσμών. Ο αποχαρακτηρισμός τους –άγνωστο υπό ποιες συνθήκες έγινε– φαίνεται ότι ήρθε… πολύ φυσικά. Εκείνη την εποχή εξάλλου δεν υπήρχαν οργανωμένες τοπικές αρχαιολογικές υπηρεσίες, ενω ακόμα και σε διεθνές επίπεδο το καθεστώς προστασίας των μνημείων άρχισε να αποκτά μορφή μετά τον β’ παγκόσμιο πόλεμο.

cartepostalenamaz.jpg

Το Ναμάζ Γκιαχ τζαμί σε καρτ ποστάλ της εποχής.

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, το τζαμί του Ναμάζ Γκιαχ κατεδαφίστηκε μετά από αίτημα του τότε υπουργείου Συγκοινωνιών για την ανέγερση νέου διοικητηρίου (το προηγούμενο είχε καεί το 1928, από εμπρησμό πιθανότατα). Να σημειωθεί πως ιστορική έρευνα για το πώς ακριβώς κατεδαφίστηκαν τα τζαμιά δεν έχει γίνει ποτέ και τα στοιχεία που αναφέρονται προέρχονται από προσωπική έρευνα της γράφουσας στις αποφάσεις των δημοτικών συμβουλίων στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Ιωαννίνων και στον Τύπο της εποχής.Στη θέση των κατεδαφισθέντων τζαμιών ανεγέρθηκαν δημόσια κτίρια όπως η Νομαρχία, τα δημοτικά λουτρά (κατόπιν η βιβλιοθήκη) και η Ζωσιμαία Ακαδημία, ενώ κάποια άλλα πέρασαν στα χέρια ιδιωτών.

giann3.jpg

Στη θέση του Οσμάν Τσιαούς ανεγέρθηκε η Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία. Σήμερα το κτίριο στεγάζει σχολεία. [Θύμιος Μάντζιος]

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι στην περίπτωση των Ιωαννίνων, σε αντίθεση με άλλες πόλεις, κανένα τζαμί δεν μετατράπηκε τελικά σε ναό, παρότι υπήρχε σχετική απόφαση δημοτικού συμβουλίου. Η οικονομική δυσχέρεια εμφανίζεται ως η κύρια αιτία για τη μη εκτέλεση της απόφασης.

temeni-2.jpg

Η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου.

Τελικά, όρθια έμειναν τέσσερα τζαμιά από τα συνολικά 17 που υπήρχαν προ της απελευθέρωσης.

Ένα τζαμί-σύμβολο της πόλης

Από τη δεκαετία του ’50 και μετά, τα Γιάννενα εισέρχονται σε μια νέα περίοδο της σχέσης τους με τα οθωμανικά μνημεία, και δη με τα τζαμιά. Είναι οι δεκαετίες εκείνες που η Ελλάδα αρχίζει να χτίζει το τουριστικό της όραμα. Η πόλη των Ιωαννίνων, μέσα σε αυτή τη συγκυρία, βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μεγάλη οθωμανική πολιτιστική της κληρονομιά. Και το τζαμί του Ασλάν πασά γίνεται η εικόνα της πόλης.

giann4.jpg

Το Ασλάν πασά τζαμί σε περίοπτη θέση, φιλοξενεί εδώ και δεκαετίες το δημοτικό μουσείο. [Θύμιος Μάντζιος]

Οι Γιαννιώτες έδειξαν την προτίμησή τους σε αυτό το οθωμανικό μνημείο για πολλούς λόγους. Καταρχάς βρίσκεται σε ένα περίοπτο σημείο, σε μία από τις δύο ακροπόλεις του Κάστρου, και σε απόσταση αναπνοής από τη λίμνη Παμβώτιδα. Ήδη από τη δεκαετία του ’20, όταν και άρχισε η δημόσια συζήτηση για το τι μέλλει γενέσθαι με τα οθωμανικά μνημεία, το Ασλάν τζαμί έτυχε ιδιαίτερης προσοχής. Πέραν της τοποθεσίας του, οι τοπικές αρχές αναγνώρισαν την καλλιτεχνική του αξία, δίνοντας έμφαση και στην ύπαρξη των 15 κιόνων του προστώου που προέρχονται από κάποιο –άγνωστο μέχρι σήμερα–παλαιοχριστιανικό ή βυζαντινό οικοδόμημα της περιοχής.

aslan.jpg

Οι κίονες στο προστώο του τζαμιού του Ασλάν πασά. [Maryline P/flickr.com]

Με αυτά τα δεδομένα, ο δήμος Ιωαννιτών αγόρασε το 1931 από την Εθνική Τράπεζα το τζαμί του Ασλάν για να το μετατρέψει σε μουσείο. Εκεί στεγάστηκαν και οι αρχαιότητες που είχαν συγκεντρωθεί από τη Δωδώνη, το Βοτονόσι και την Παραμυθιά (μέχρι που μετακόμισαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων το 1970). Από το 1933 μέχρι και σήμερα, λειτουργεί ως δημοτικό μουσείο.Η πρώιμη επανάχρηση του μνημείου ως δημοτικού μουσείου και η ένταξή του στη νέα πραγματικότητα των Ιωαννίνων προσέδωσαν στο τζαμί του Ασλάν πασά μία δυναμική και έναν συμβολισμό για τη σχέση των Γιαννιωτών με τα οθωμανικά μνημεία. Το συγκεκριμένο τζαμί, τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, άρχισε να κοσμεί τις καρτ ποστάλ και το εξώφυλλο διαφόρων τουριστικών οδηγών της πόλης.

Ο ρόλος του Αλή Πασά

Την ίδια εποχή, η πόλη άρχισε να αξιοποιεί και το όνομα του Αλή πασά, που κυβέρνησε τα Γιάννενα από το 1788 μέχρι τις αρχές της ελληνικής επανάστασης. Ένα πρώτο και βασικό της βήμα ήταν η δημιουργία μουσείου Αλή πασά στο γνωστό νησάκι της λίμνης. Τα Γιάννενα προσπαθούσαν να επανακτήσουν ένα κομμάτι της αίγλης του παρελθόντος που επέτρεψε να γίνουν κάποτε «πρώτα στ’ άρματα, στα γρόσια και στα γράμματα», όπως είναι η χαρακτηριστική έκφραση. Σε αυτό το παρελθόν κυριαρχούσε η φυσιογνωμία του αποκαλούμενου «Λέοντα της Ηπείρου». Τα τριάντα χρόνια της διακυβέρνησής του, μέσα σε μια περίοδο ευρωπαϊκού διαφωτισμού, άφησαν το στίγμα τους στην πόλη σε πολλά επίπεδα. Και αν μη τι άλλο, η περίοδος του Αλή πασά κληροδότησε πολλά λογοτεχνικά κείμενα και πολλούς θρύλους, όπως είναι αυτός του πνιγμού της Κυρά Φροσύνης και 17 γυναικών στα νερά της λίμνης. Για την ηγετική αυτή φυσιογνωμία έγραψαν πολλοί, με θετική ή αρνητική διάθεση: από τον Αλέξανδρο Δουμά και τον Βικτόρ Ουγκώ μέχρι τον Λόρδο Βύρωνα, τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και περιηγητές όπως ο Φρανσουά Πουκεβίλ. Το πνεύμα του Αλή πασά συνεχίζει να διαπερνά και σήμερα την τοπική ιστοριογραφία, την επιστημονική κοινότητα και την πολιτιστική και κοινωνική πραγματικότητα.«Τη διάσωση των οθωμανικών μνημείων τη χρωστάμε και στην αληπασαδολατρεία. Ας μην ξεχνάμε ότι οι Γιαννιώτες μεγαλώσαμε με τον μύθο ότι στο Νησί είναι το σπίτι του Αλή πασά (σ.σ. πρόκειται για το μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα, όπου κατέφυγε και τελικά βρήκε το θάνατο από τα στρατεύματα του Χουρσίτ πασά). Η εμμονή όμως με την ηγετική αυτή φυσιογνωμία τείνει να γίνει προβληματική», αναφέρει ο Γιώργος Σμύρης, επίκουρος καθηγητής της Σχολής Καλών Τεχνών που έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την αρχιτεκτονική των οθωμανικών μνημείων.Πράγματι, η εποχή του Αλή πασά είναι τόσο καθοριστική στην τοπική συνείδηση, που τα περισσότερα μνημεία αποδίδονται στην περίοδο εκείνη (1788-1822). Η οθωμανοκρατία όμως στην περιοχή κράτησε 480 χρόνια και πολλά από τα μνημεία που σώζονται σήμερα, έχουν τις ρίζες τους στον 16ο ή τον 17οαιώνα. Δυστυχώς, η ταυτοποίηση των μνημείων και η τεκμηρίωση των στοιχείων μέσω οθωμανικών πηγών δεν έχουν προχωρήσει σε ικανοποιητικό βαθμό. Σε γενικές γραμμές, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ενασχόληση των ερευνητών και των ιστορικών με την οθωμανική περίοδο άργησε να γίνει πραγματικότητα, καθώς προηγήθηκαν πιο “κρίσιμες” περίοδοι για την ταυτότητα του έθνους, όπως της αρχαιότητας και της βυζαντινής εποχής. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, όλο και περισσότεροι ερευνητές ξεθάβουν αρχεία και μελετούν την περίοδο αυτή. Στα Γιάννενα, σε μια πόλη η οποία υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές της οθωμανικής αυτοκρατορίας, το επιστημονικό και ερευνητικό κενό που υπήρχε επί δεκαετίες επέτρεψε στον ρομαντισμό που έφερε μαζί της η εποχή του Αλή πασά να κυριαρχήσει σαρωτικά.

giann5.jpg

Το αναστηλωμένο Φετιχιέ τζαμί στο Ιτς Καλέ του Κάστρου. Ακριβώς μπροστά του βρίσκεται ο τάφος του Αλή πασά. [Θύμιος Μάντζιος]

«Τα οθωμανικά μνημεία έχουν τη δική τους θέση στην πόλη και αποτελούν μέρος της βασικής της ταυτότητάς: της πολυπολιτισμικής. Τα Γιάννενα είναι μια πόλη όπου το χριστιανικό, το εβραϊκό και το οθωμανικό στοιχείο συνυπήρξαν. Το οθωμανικό παρελθόν, όμως, σε επιστημονικό επίπεδο, χρειάζεται κι άλλη δουλειά για να μπορέσουμε να το αξιοποιήσουμε», τονίζει ο δήμαρχος Ιωαννίνων Θωμάς Μπέγκας. Η ανάγκη αυτή δεν συνδέεται μόνο με τον τρόπο διαχείρισης και αποκατάστασης των πολιτιστικών μνημείων, αλλά και με τον τουρισμό. Όσα περισσότερα δεδομένα υπάρχουν για τα μνημεία της πόλης, τόσο καλύτερα. Ο δήμος Ιωαννιτών είναι από αυτούς που ευελπιστούν σε προσέλκυση τουριστών από την Τουρκία, παρά τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η γειτονική χώρα τον τελευταίο χρόνο. Ήδη από το 2011 ξεκίνησε να έχει μια συνεργασία με τον δήμο Θεσσαλονίκης, ο οποίος μπήκε πολύ δυναμικά στην τουρκική αγορά και έχει δει ήδη οφέλη από την αξιοποίηση των οθωμανικών του μνημείων. Μέχρι στιγμής, πάντως, οι τούρκοι τουρίστες δεν έχουν φτάσει στην πόλη.

Η αναστήλωση των μνημείων

Με την ανάγκη προστασίας των μνημείων να έχει ωριμάσει, όπως αρμόζει σε ένα ευρωπαϊκό κράτος, και τον πολιτιστικό τουρισμό να αποτελεί μια δυναμική προοπτική, οι τοπικοί φορείς επενδύουν στα μνημεία. Αναμφίβολα η Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδίως από τη δεκαετία του ’90 και μετά, συνέβαλε προς αυτήν την κατεύθυνση. Πολλά μνημεία έχουν αναστηλωθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες: από τα εξωτερικά τείχη του Κάστρουπάνω στα οποία έχουν αποτυπωθεί η ελληνιστική, η βυζαντινή και η ύστερη οθωμανική περίοδος, το Σουφαρί Σεράι που στεγάζει τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και μεντρεσέδες, μέχρι το θησαυροφυλάκιο του Αλή πασά και κτίρια-κατάλοιπα των οθωμανικών στρατωνισμών, που φιλοξενούν διάφορες δραστηριότητες πολιτισμού, όπως το πρόσφατα εγκαινιασμένο Μουσείο Αργυροτεχνίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.

giann6.jpg

Το Σουφαρί Σεράι αποτελούσε κάποτε την Ιππική Σχολή του Αλή πασά. [Θύμιος Μάντζιος]

Από τα τέσσερα τζαμιά που επέζησαν μέσα στον χρόνο, μόνο τα δύο βρίσκονται σε καλή κατάσταση και λειτουργούν ως μουσειακοί χώροι. Το τζαμί του Ασλάν πασά μετατράπηκε όπως ήδη αναφέραμε τη δεκαετία του ’30 σε δημοτικό μουσείο, ενώ το Φετιχιέ Τζαμί που αναστηλώθηκε πριν από λίγα χρόνια, σήμερα λειτουργεί ως μουσειακός χώρος για την περίοδο του Αλή πασά. Το Βελή Τζαμί (το μόνο χωρίς μιναρέ) μπορεί να συνεχίζει να στέκεται όρθιο και η εξωτερική του όψη να δείχνει καλή, ωστόσο το εσωτερικό του καταρρέει.Στη χειρότερη κατάσταση βρίσκεται όμως το τζαμί της Καλούτσιανης, στην καρδιά μιας συνοικίας. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, το μνημείο πέρασε σε ιδιώτη και φιλοξένησε πολλές αλλότριες χρήσεις –από καφενείο και γραφεία του ΚΤΕΛ μέχρι φαρμακείο και ζαχαροπλαστείο– μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000, οπότε και ολοκληρώθηκε η διαδικασία απαλλοτρίωσής του από το υπουργείο Πολιτισμού. Οι Γιαννιώτες ζήτησαν από την πρώτη στιγμή την αποκατάστασή του, καθώς γι’ αυτούς αποτελεί ένα δυνατό τοπόσημο. Πριν από επτά χρόνια, η Περιφέρεια Ηπείρου ανέλαβε το εγχείρημα της αποκατάστασης, με τη σύμπραξη της τότε Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Ωστόσο, λόγω λαθών και παραλείψεων, το εγχείρημα ξεκίνησε το 2015 από την αρχή, αυτή τη φορά με τον σωστό τρόπο: με την εκπόνηση όλων των απαραίτητων μελετών (ακόμα και μελέτης ιστορικής τεκμηρίωσης). Οι μελέτες αυτές βρίσκονται σε εξέλιξη κι ενώ δεν υπάρχει εξασφαλισμένη χρηματοδότηση από κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα, τόσο η Περιφέρεια Ηπείρου όσο και ο δήμος Ιωαννιτών δηλώνουν πρόθυμοι να διαθέσουν ίδιους πόρους για το έργο.

giann7.jpg

Το τζαμί της Καλούτσιανης είναι ένα από τα δύο τζαμιά που βρίσκονται εκτός του Κάστρου. [Θύμιος Μάντζιος]

Την ίδια στιγμή, ο δήμος Ιωαννιτών και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων προωθούν, μέσω του νέου ΕΣΠΑ, την αναστήλωση δύο εγκαταλελειμμένων οθωμανικών μνημείων εντός του Κάστρου, κοντά στο Ασλάν τζαμί, με τη φιλοδοξία όλος αυτός ο χώρος να αποτελέσει ένα πάρκο πολιτισμού. Πρόκειται για τα οθωμανικά χαμάμ και την οθωμανική βιβλιοθήκη. Είναι από τα τελευταία μνημεία εκείνης της περιόδου που άντεξαν τη φθορά του χρόνου σιωπηλά και που τώρα έχουν την ευκαιρία να διηγηθούν την ιστορία τους, την ιστορία της πόλης γενικότερα. «Είναι ευτύχημα που η πόλη των Ιωαννίνων διακρίνεται ως ένα ιστορικό σύνολο πολλών στιγμών που δημιούργησαν στο πέρασμα του χρόνου την εικόνα που έχουμε σήμερα. Έχουμε κάθε λόγο να προστατεύσουμε τα μνημεία και να μετατραπούν από μια άφωνη πέτρα σε μια πέτρα που μπορεί να μας πει κάτι. Εμείς, ως ενδιάμεσοι διαχειριστές του χρόνου και των μνημείων, δεν μπορούμε να μεροληπτήσουμε υπέρ του ενός ή του άλλου. Εξετάζουμε τα μνημεία ως μνημεία», αναφέρει ο προϊστάμενος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Κώστας Σουέρεφ.

giann9.jpg

Το οθωμανικό χαμάμ. [Θύμιος Μάντζιος]

giann8.jpg

Η οθωμανική βιβλιοθήκη και τα οθωμανικά χαμάμ περιμένουν την αποκατάστασή τους. [Θύμιος Μάντζιος]

Μπορεί κάποτε τα Γιάννενα να είχαν μια δύσκολη σχέση με τα οθωμανικά μνημεία, αλλά σήμερα όλα δείχνουν ότι η σχέση αυτή έχει αποκατασταθεί, με την τοπική αυτοδιοίκηση, πέραν των υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού, να αναλαμβάνει ενεργό ρόλο. Και σε όλη αυτή τη διαδικασία που λαμβάνει χώρα σήμερα, οι Γιαννιώτες αντιλαμβάνονται τα οθωμανικά μνημεία ως αναπόσπαστο κομμάτι του πνεύματος της πόλης. Αν όχι συνειδητά, σε βιωματικό επίπεδο σίγουρα. Δεν είναι τυχαίο που κάποιες σποραδικές φωνές αντίδρασης που δεν θέλουν την ανάδειξη των μνημείων αυτών απομονώνονται εύκολα και δεν βρίσκουν μέχρι στιγμής διέξοδο στον δημόσιο λόγο. «Υπάρχουν κάποιοι που μου λένε “ας τα αφήσουμε να πέσουν”, αλλά δεν είναι σοβαρές κουβέντες. Τα Γιάννενα είναι μια πολυπολιτισμική πρωτεύουσα των Βαλκανίων. Εμείς οφείλουμε να αναδείξουμε τα μνημεία. Και από κει και πέρα, ο καθένας πρέπει να σέβεται τον διπλανό του», δηλώνει ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέκος Καχριμάνης.Ο σεβασμός είναι ίσως η λέξη-κλειδί στην όλη υπόθεση, γιατί η ανάδειξη των οθωμανικών μνημείων δεν αφορά μόνο τον πολιτισμό με τη στενή του έννοια. Αποτελεί και μιαν απάντηση στον εθνικισμό που καθορίζει την ελληνική κοινωνία διαχρονικά. Μια τέτοια απάντηση έδωσε ομόφωνα το δημοτικό συμβούλιο Ιωαννίνων τον Ιούλιο του 1975, όταν ο τότε διορισμένος νομάρχης Ιωαννίνων Νίκος Χανός εισηγήθηκε την κατεδάφιση των μιναρέδων από τα τζαμιά και την αντικατάστασή τους με γλυπτά, όπως έναν δικέφαλο αετό: «Την ύπαρξη των τζαμιών πρέπει να τη βλέπουμε από τη σκοπιά του πολιτισμού και του πνευματικού ανθρώπου που σέβεται κάθε μνημείο της κάθε ιστορικής εποχής, χωρίς μισαλλοδοξίες και άσχετα με συναισθήματα και εχθρότητες»…

Βαρβάρα Αγγέλη
Έχει σπουδάσει στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εργάζεται στον τοπικό Τύπο των Ιωαννίνων εδώ και 18 χρόνια. Σήμερα, είναι συντάκτρια της συνεργατικής ενημερωτικής ιστοσελίδας typos-i.gr.
Δημοσιεύτηκε στισ

η τρασαδούρα έγινε τόσο mainstream

Πιο πολλή σημασία έχει να έψαχνε κανείς, ιστορικά, γιατί ειδικά στην Ελλάδα η τρασαδούρα έγινε τόσο mainstream. Φταίει η έκλυση του θυμικού και η «εκδίκηση της γυφτιάς» επί ΠΑΣΟΚ; Η απασφάλιση κάθε ενοχής όταν επιτέλους οι «μη προνομιούχοι» μπήκαν με τις λάσπες στα θερινά ανάκτορα; Φταίνε τα ζεϊμπέκικα του Αντρέα, ο υπουργός Γιαννόπουλος που φωτογραφιζόταν στα μπουζουξίδικα φασκελώνοντας, με κιλότες στο κεφάλι;

Πηγή: www.lifo.gr
Δημοσιεύτηκε στισ

Ποιος ήταν ο Έλληνας πατριώτης του 1821 που ανέφερε ο Ομπάμα

Ποιος ήταν ο Έλληνας πατριώτης του 1821 που ανέφερε ο Ομπάμα – Διαβάστε τις επιστολές του στις ΗΠΑ

15 Νοεμβρίου 2016,
Στην αντιφώνησή του στο Προεδρικό Μέγαρο ο Πρόεδρος Ομπάμα αναφέρθηκε σε έναν Έλληνα πατριώτη που αλληλογραφούσε με έναν Αμερικανό πατριώτη στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης.
Συγκεκριμένα, ο Μπάρακ Ομπάμα στην αντιφώνησή του επικαλέστηκε «μια στιγμή της κοινής μας ιστορίας».
«Το 1821 όταν η Ελλάδα ξεκίνησε τον αγώνα για την ανεξαρτησία της, ένας Έλληνας πατριώτης έγραψε μια επιστολή προς την αμερικανική κυβέρνηση κάνοντας έκκληση για βοήθεια. Έγραψε λοιπόν: «Αν και μας χωρίζει μια πλατιά θάλασσα, οι αρετές των Αμερικανών είναι ίδιες με τις δικές μας». Και πρόσθεσε: ‘Σας θεωρούμε φίλους, συμπατριώτες και αδελφούς’».
Ποιος ήταν αυτός ο Έλληνας πατριώτης; Ήταν ο Αδαμάντιος Κοραής και αποδέκτης των επιστολών ήταν ο Τόμας Τζέφερσον, τρίτος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (1801-1809) και κύριος συντάκτης της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας.

jefferson_koraisΤόμας Τζέφερσον (1743-1826), Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833).

Δημοσιεύτηκε στισ

Ο φτωχός συγγενής των φρούτων

by sarant
PearsΠριν από καναδυό μήνες είχα δημοσιεύσει εδώ ένα άρθρο για το μήλο, που το είχα χαρακτηρίσει, από γλωσσική άποψη, “βασιλιά των φρούτων”. Μετά το μήλο έρχεται φυσιολογικά το αχλάδι· τα δυο φρούτα συχνά αναφέρονται μαζί, αλλά κατά τη γνώμη μου το δεύτερο είναι φτωχός συγγενής του πρώτου. Μπορεί το αχλάδι να αρέσει σε πολλούς, αλλά δύσκολα θα βρείτε άνθρωπο που να το αναφέρει σαν πρώτη του προτίμηση, νομίζω· ίσως πάλι να είμαι υποκειμενικός, διότι πρόκειται για ένα φρούτο που δεν μου πολυαρέσει.
Η αχλαδιά (Pyrus communis) βρίσκεται από την αρχαιότητα στον ελληνικό χώρο –στον Όμηρο είναι όγχνη (και το δέντρο και ο καρπός), ενώ τα επόμενα χρόνια το αχλάδι έλεγαν άπιον, αλλά ήδη από την ελληνιστική εποχή είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται το υποκοριστικό του, απίδιον. Η λέξη απίδι ακούγεται και σήμερα, σαν συνώνυμο του αχλαδιού, σε πολλά μέρη· αλλού, π.χ. σε πολλά μέρη της Κρήτης, απίδια λέγονται τα ντόπια είδη ενώ αχλάδια τα εισαγόμενα.
Η λέξη αχλάδι προέρχεται από το αρχαίο αχράς, η αχράς της αχράδος δηλαδή, λέξη που αρχικά φαίνεται ότι σήμαινε την άγρια παραλλαγή, το αγριάπιδο. Μάλιστα, στη συλλογή παροιμιών του Βάρνερ, που δημοσιεύτηκε στην Πόλη περί το 1650, βρίσκουμε μια παροιμία που έχει και τις δυο λέξεις μαζί: τ’ απίδια με παρακαλούν, κι αχλάδες θε να φάγω; -δηλαδή, αφού μπορώ να γευτώ κάτι το εκλεκτό, δεν υπάρχει λόγος να προτιμήσω κάτι υποδεέστερο· εδώ, οι αχλάδες είναι τα αγριάπιδα και τα απίδια είναι το εκλεκτό, καλλιεργημένο φρούτο (που το λέμε σήμερα αχλάδι).
Σήμερα όμως λέμε αχλάδι το «καλό» φρούτο –πώς έγινε αυτή η μεταστροφή; Σύμφωνα με τον Ν. Πολίτη, τον Μεσαίωνα η λέξη απίδι έχασε έδαφος στην Αττική και σε όλα τα άλλα μέρη όπου κατοικούσαν αλβανόφωνοι, επειδή στα αρβανίτικα “πίδε” είναι, με το συμπάθειο, το μουνί, που θεωρείται πολύ βρόμικη λέξη. Την εκδοχή αυτή τη βρίσκω εύλογη.
Τα αγριάπιδα λέγονται και γκόρτσα, και γκορτσιά το δέντρο τους, λέξη σλαβικής αρχής. Είναι μικρά και στυφά, αλλά κάποιοι τα τρώνε –κάποτε από ανάγκη. Στην «Ιστορία ενός αιχμάλωτου» του Στρατή Δούκα, διαβάζω: «Στο δρόμο απάνω, βρήκαμε μια γκορτσιά και πέσαμε στ’ άγουρα γκόρτσα». Προκαλούν πάντως δυσκοιλιότητα, όπως μας θυμίζει ο Αριστοφάνης στις Εκκλησιάζουσες, όπου ο Βλέπυρος δυσκολεύεται να αποπατήσει επειδή αποβραδίς είχε φάει αχράδες, δηλαδή αγριάπιδα. Υπάρχουν και τοπωνύμια «Γκορτσιά».
Έχουμε βέβαια και άλλα πολλά τοπωνύμια από τ’ αχλάδι, με γνωστότερο τον Αχλαδόκαμπο, που φτύναν αίμα να τον περάσουν όσοι ταξίδευαν από Αθήνα προς Τρίπολη, πριν φτιαχτεί ο καινούργιος δρόμος. Φυσικά είναι μύθος αυτό που λεγόταν καμιά φορά, ότι τάχα η περιοχή πήρε το όνομά της από τη βασίλισσα Αμαλία η οποία είπε «Αχ! Λαδόκαμπος» βλέποντας τα λιόδεντρα.
Αν στο άρθρο για το μήλο μάς εντυπωσίασε η έντονη παρουσία του στη μυθολογία, το αχλάδι έχει πυκνή παρουσία στη φρασεολογία, με πολλές  ενδιαφέρουσες φράσεις και παροιμίες. Καταρχάς, την απειλή «Θα σου δείξω (ή: θα σε μάθω, ή: θα δεις) πόσα απίδια βάζει ο σάκος», που τη λέμε σε κάποιον που μας ενοχλεί, με την οποία τον απειλούμε ότι θα του δείξουμε με ποιον έχει να κάνει. Για να εξηγήσει τη φράση, ο Τάκης Νατσούλης εφευρίσκει έναν ελάχιστα πειστικό μύθο, ότι τάχα τη φράση τη λέγαν οι Παργινοί, στους οποίους οι Ενετοί είχαν παραχωρήσει διάφορα προνόμια, μεταξύ των οποίων και τη χορήγηση ενός σάκου με απίδια σε κάθε κάτοικο το χρόνο, δίνει δε ως πηγή του τον Περραιβό και την Ιστορία της Πάργας. Καταρχάς, ο Περραιβός, τουλάχιστον στην έκδοση που υπάρχει στα γκουγκλοβιβλία, ενώ πράγματι αναφέρει τα άλλα προνόμια (προσφορά αλατιού, εορταστικά γεύματα κτλ.) δεν λέει λέξη για απίδια, αλλά ακόμα κι αν δεχτούμε ότι τέτοιο έθιμο υπήρξε, τίποτε δεν μας λέει ότι εκεί βρίσκεται η απαρχή της φράσης· επομένως, θα απορρίψουμε ασυζήτητα την εκδοχή του Νατσούλη και θα περιοριστούμε να πούμε ότι είναι πολύ πιθανό στην αρχή της φράσης να υπάρχει κάποιος λησμονημένος σήμερα μύθος. Το πιθανότερο, κατά τη γνώμη μου, είναι να είπε αρχικά τη φράση αυτή κάποιος εξαγριωμένος ιδιοκτήτης κήπου, λίγο πριν δείρει τον κλέφτη που του έκλεβε τα απίδια, βάζοντάς τα σε ένα σακούλι. Αυτό βέβαια είναι σκέτη εικασία, αλλά πιο εύλογη από τα ενετικά απίδια των Παργινών.
Την έκφραση τη βρίσκουμε μεταξύ άλλων στον Μακρυγιάννη: Ο Νοταράς πάλε άρχισε να μας αγκυλώνει. Εγώ θυσίαζα αρετή Ελληνική, ότι έβλεπα την δεινή περίστασιν της πατρίδος μου, κι αυτός θυσίαζε αρετή τουρκοκοτζαμπασίτικη. Τότε διά να του δείξω πόσα απίδια πιάνει ο σάκος αυτεινού και του Καραϊσκάκη, συνάζω όλους τους μπουλουξήδες του και τους ξηγάω το συμπεθεριόν. Τη βρίσκω και σε άλλα κείμενα του 19ου αιώνα, οπότε είναι περίεργο ότι δεν την έχει ο Ν. Πολίτης στις Παροιμίες του –ίσως την έχει ταξινομήσει στο λήμμα σάκος που βρίσκεται στο ανέκδοτο κομμάτι του έργου.
Εξίσου περίεργο είναι το ότι απουσιάζει από τον Πολίτη και η άλλη γνωστότατη φράση για το αχλάδι, η παροιμία «Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά». Υποθέτω ότι θα την έχει ταξινομήσει στο λήμμα «πίσω». Πάντως, είναι προειδοποίηση σε κάποιον να μη βιαστεί να χαρεί ή να βγάλει πρόωρα συμπεράσματα γιατί στο τέλος έρχονται τα δύσκολα. Κι αυτή έχει χαρακτήρα ελαφριάς απειλής. Τη φράση την έχει κάνει τίτλο τραγουδιού ο Τσιτσάνης (Η αχλάδα έχει πίσω την ουρά της).
Δεν θα παραξενευτείτε αν σας πω ότι και γι’ αυτή τη φράση κυκλοφορεί μια ευφάνταστη νατσουλική εξήγηση στην οποία επίσης παίζουν ρόλο οι Ενετοί, ότι τάχα με τη λέξη αχλάδα νοούνται τα μεγάλα μεταγωγικά σκάφη των Ενετών. Αλλά δεν αντέχω να γράφω τέτοιες απιθανότητες, προσέχοντας μάλιστα να μην τις αδικήσω στην περίληψη. Ευτυχώς  (δυστυχώς δηλαδή, αλλά τέλος πάντων) η νατσούλεια εκδοχή έχει αποδειχτεί πολύ ελκυστική και την έχουν αναδημοσιεύσει διάφοροι αποπουβγαίνηδες, οπότε βγάζουν από τον κόπο.
Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η εξήγηση είναι απείρως πιο πεζή: η ουρά του αχλαδιού, το αντίθετο σημείο από το κοτσάνι, δεν τρώγεται και είναι δυσάρεστο στη γεύση. Όποιος λοιπόν γεύεται το ζουμερό αχλάδι και το χαίρεται, δεν πρέπει να ξεχνάει ότι ακολουθούν τα δυσάρεστα.
Ότι τα αχλάδια τρώγονται ολόκληρα, δηλαδή και οι φλούδες τους, σε αντίθεση με τα μήλα, το λέει μια άλλη παροιμία, όχι πολύ γνωστή: Φάε απίδι ακάθαρτο και μήλο καθαρμένο, ή, όπως το έλεγε εκείνη η θεία μου που είδαμε στο άρθρο για τα μήλα: άπιον άπαν, μήλον μη όλον. Ξέρουμε άλλωστε ότι τα αχλάδια σπανιότατα προκαλούν αλλεργίες, και γι’ αυτό τα δίνουν κατεξοχήν στα μωρά. Υπάρχει όμως και ο εύθυμος μύθος με την παρέα που έφαγαν αχλάδια, που τα καθάρισαν, και ύστερα κατούρησαν τις φλούδες. Σαν ξύπνησαν, τους θέριζε η πείνα, οπότε ο ένας πήρε μιαν ακριανή φλούδα και, κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία, την έφαγε, λέγοντας ότι επειδή ήταν στην άκρη θα έχει μείνει ακατούρητη. Οι άλλοι τον μιμήθηκαν και με τα πολλά τις έφαγαν όλες τις φλούδες.
Δεν τελειώσαμε, υπάρχουν κι άλλες παροιμίες και φράσεις με τ’ αχλάδια. Λέμε «τα κρέμασε στην αχλαδιά», συνώνυμο του «τα φόρτωσε στον κόκκορα», και «σαν ανεβεί το γουρούνι πάνω στην αχλαδιά», δηλαδή ποτέ. Νεότερη είναι η φράση «αχλάδια πιάνουν τα χέρια σου;» ή «αχλάδια κρατάς;» που τη λέμε σε κάποιον αδέξιο, που του πέφτουν τα πράγματα από τα χέρια. Έχουμε επίσης την παροιμία «το αχλάδι κάτω απ’ την αχλαδιά θα πέσει», λιγότερο διαδεδομένη παραλλαγή της γνωστής παροιμίας με το μήλο, που ίσως είναι τουρκική επιρροή, αφού οι Τούρκοι λένε Armut ağacın dibine düşer (το αχλάδι δεν πέφτει μακριά απ’ το δέντρο). Μια άλλη παροιμία που θα τη συναντήσουμε και με άλλες παραλλαγές, για άλλα φρούτα, είναι: «το καλό αχλάδι το τρώνε τα γουρούνια», που τη λέμε όταν κάτι καλό πέσει σε κακά χέρια· τη λένε συχνά όταν ένας νέος ή ιδίως μια νέα κακοπαντρεύεται· υπάρχει και στον Πατούχα του Κονδυλάκη, αλλά με «χοίρο», αντί για γουρούνι.
Να αναφέρω επίσης την έκφραση «την κουνάει την αχλαδιά», από τις πιο γνωστές που υπάρχουν στον γνωστό βαρετό κατάλογο ομοφοβικών εκφράσεων που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο. Ωστόσο, παλιότερα, το θυμάμαι καλά, λέγανε «την κουνάνε/ την έχουν κουνήσει την αχλαδιά» για ετεροφυλοφιλική ερωτική (αν και ασφαλώς εξώγαμη) σχέση. Διότι βέβαια, όταν το κάνεις κάτω από την αχλαδιά, η αχλαδιά –που δεν είναι και κανένα θεόρατο δέντρο– κουνιέται.
Τελειώνω με μια φράση που τη δανειστήκαμε. Λέμε, στην καθαρεύουσα κυρίως, ότι το τάδε θέμα συζητήθηκε «μεταξύ τυρού και αχλαδίου», δηλαδή χαλαρά, ανεπίσημα ή αδιάφορα, στο πλαίσιο όχι και πολύ σοβαρής συζήτησης, σαν κι αυτές που γίνονται στο επιδόρπιο ενός καλού γεύματος. Ολοφάνερα πρόκειται για δάνειο, μια και οι Έλληνες δεν τρώγαμε το τυρί στο τέλος, και πράγματι δάνειο είναι από το γαλλικό entre la poire et le fromage, που σημαίνει ακριβώς το ίδιο.
Μια και πιάσαμε τα γαλλικά, να πούμε ότι ο μεγάλος καρικατουρίστας Φιλιπόν μεταμόρφωσε σε αχλάδι τον βασιλιά Λουδοβίκο-Φίλιππο, και μάλιστα μέσα στο δικαστήριο, με αποτέλεσμα σε λίγο να γεμίσουν όλοι οι τοίχοι του Παρισιού με σκίτσα που έδειχναν ένα αχλάδι –ή τη μούρη του βασιλιά. Στη νεότερη εποχή, με αχλάδι παρομοίαζαν οι γελοιογράφοι τον Γερμανό πρωθυπουργό Χέλμουτ Κολ.
Πουάρ λέμε ακόμα και σήμερα την ελαστική φούσκα που έχουν τα σιφώνια, τα σταγονόμετρα και συναφή εργαλεία, επειδή αρχικά ήταν αχλαδόσχημη και μας ήρθε από τη Γαλλία (poire). Τα λέει καλά ο Λίγγρης και οι άλλοι στη Λεξιλογία.  Αχλαδόσχημα είναι βέβαια και κάμποσα μουσικά όργανα, όπως η λύρα. Υπάρχει και ο γυναικείος σωματότυπος «σαν αχλάδι», δηλαδή με στενούς ώμους και μεγάλη περιφέρεια.
Πριν κλείσω, να πω ότι το αχλάδι στα τούρκικα λέγεται armud, αρμούτ, που επίσης το βρίσκουμε σε πολλά τοπωνύμια (το βρίσκαμε, δηλαδή, γιατί μετονομάστηκαν τα πιο πολλά). Αρμούτι λεγόταν κι ένα είδος πυροβόλου όπλου του 1821, που το βρίσκουμε σε δημοτικά τραγούδια και σε κάποιο διήγημα του Καρκαβίτσα. Αλλά και το περγαμόντο, όσο κι αν αυτό φαίνεται απίθανο, προέρχεται από το ιταλικό bergamotta, το οποίο, κατά τις περισσότερες πηγές, είναι δάνειο από το διαλεκτικό τουρκικό beg armut, παναπεί το αχλάδι του μπέη.
Ευτυχώς δηλαδή που το λεξικογραφικό και φρασεολογικό ενδιαφέρον ενός φρούτου δεν είναι ανάλογο με τη νοστιμιά του –διότι αν γέμισα τόσες ηλεσελίδες με ένα φρούτο που δεν μου πολυαρέσει, φανταστείτε πόσα θα έγραφα για τα αγαπημένα μου!
Δημοσιεύτηκε στισ

ο δισεκατομμυριούχος που θέλει να αποικήσει τον Άρη!

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ

O δισεκατομμυριούχος που θέλει να αποικίσει τον Άρη

Στα 17 του έφυγε από τη Νότιο Αφρική για τον Καναδά με λίγα δολάρια στην τσέπη. Στα 28, με το πρώτο του startup έγινε πλούσιος και στα 37 έγινε το πρότυπο για τις ταινίες Iron Man. Mετά το PayPal και την Tesla Motors, ο Elon Musk έχει βάλει πλώρη για την κατάκτηση του διαστήματος.
Χρόνος ανάγνωσης:
14

‘

[The red Dress]
Τετάρτη 05 Οκτωβρίου 2016
Την 1η Σεπτεμβρίου άλλος ένας πύραυλος Falcon 9 ήταν έτοιμος να εκτοξευτεί από το ακρωτήριο Κανάβεραλ και ο ιδρυτής της SpaceX, Ίλον Μασκ, έτοιμος να πανηγυρίσει μια ακόμη επιτυχία στην πορεία για την κατάκτηση του διαστήματος. Η εκκωφαντική έκρηξη τον άφησε απογοητευμένο. Για λίγο. «Όταν θεωρώ κάτι σημαντικό, το κάνω, ακόμη κι αν οι πιθανότητες δεν είναι με το μέρος μου» υποδεικνύει ένα από τα αποφθέγματα του. Ο Mασκ όμως δεν αρκείται σε αποφθέγματα. Τα κάνει πράξη. Πριν κλείσει μήνας από το ατύχημα, ταξίδεψε μέχρι τη Γκουανταλαχάρα του Μεξικό, ανέβηκε στην σκηνή του Διεθνούς Συνεδρίου Αστροναυτικής (IAC) και μίλησε για το σχέδιό του.
Ο τίτλος της παρουσίασης του εκκεντρικού entrepreneur είχε τίτλο «Κάνοντας το ανθρώπινο γένος πολυ-πλανητικό». Ένα πολυαναμενόμενο βίντεο αποκάλυπτε το «Διαπλανητικό Σύστημα Μεταφοράς» της SpaceX. Ο νέος πύραυλος BFR (Big Falcon Rocket, ή κατ’ άλλους Big Fucking Rocket) και το διαστημικό σκάφος BFS (Big Fucking Spaceship) σκόρπισαν ρίγη ενθουσιασμού σε όσους φαντασιώνονται ότι μπορούμε να ζήσουμε σε άλλους πλανήτες. Κάτι που σύμφωνα με τον Μασκ, αποτελεί μονόδρομο. «Είτε θα αποφασίσουμε ότι θα μείνουμε στη Γη περιμένοντας ένα μοιραίο καταστροφικό γεγονός, είτε θα επιτρέψουμε στο είδος μας να γίνει πολυ-πλανητικό και να διασωθεί».
Ο αληθινός Τόνι Σταρκ
Γεννημένος το 1971 στην Πρετόρια της Ν. Αφρικής, χωρίς ποτέ να υπάρξει ιδιαίτερα καλός μαθητής, ο Ίλον ήταν ιδιαίτερα μελετηρός –αν και η μελέτη αφορούσε μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας ή κόμικς– και επέδειξε ιδιαίτερη κλίση στην πληροφορική. Στα δέκα του απέκτησε τον πρώτο του ηλεκτρονικό υπολογιστή, έναν Commodore Vic-20. Σε αυτόν έγραψε στα 12 μόλις του χρόνια τον κώδικα για το πρωτόλειο videogame «Blastar». Θέμα του –τι άλλο;– το διάστημα και βασική πηγή έμπνευσης το Space Invaders, στο οποίο κατά δήλωσή του “έλιωνε” καθημερινά. Ο Μασκ πούλησε το παιχνίδι στο περιοδικό PC and Office Technology έναντι 500 δολαρίων.
«Χρησιμοποίησα τα χρήματα για να πάρω καλύτερο υπολογιστή, βιβλία προγραμματισμού και κόμικς. Μεταξύ των οποίων και το Iron Man», είπε σε πρόσφατη συνέντευξή του. «Αλλά όχι, δεν μπορούσα καν να φανταστώ ότι θα αποτελούσα έμπνευση για τον κινηματογραφικό Iron Man». Η φαντασία του οργίαζε όσο έμενε κλεισμένος στο δωμάτιο του. Είχε ελάχιστους φίλους και έπεφτε συχνά θύμα παρενοχλήσεων στο σχολείο. Τότε ο όρος bullying δεν είχε εφευρεθεί, αλλά ο Μασκ θυμάται τις εποχές που οι συμμαθητές του τον έβριζαν και τον χτυπούσαν επειδή ήταν διαφορετικός. «Ήταν σαν την ταινία Ο Άρχοντας των Μυγών. Κι εγώ ήμουν ένα από τα θύματα» δήλωσε σε μια αποκαλυπτική συνέντευξη στη Vogue.

Οι γονείς του χώρισαν πριν κλείσει τα εννιά του χρόνια. H Καναδέζα μητέρα του, η διαιτολόγος και μοντέλο Mέι Χάντελμαν, επέστρεψε στην πατρίδα της κι εκείνος έμεινε στην Πρετόρια με τον Νοτιοαφρικανό πατέρα του και τα δύο μικρότερα αδέρφια του. Το αγαπημένο του βιβλίο ήταν το «Γυρίστε τον Γαλαξία με ωτοστόπ» και αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης για όσα έκανε στην συνέχεια, αλλά και δεξαμενή απαντήσεων στα αιώνια ερωτήματα για το νόημα της ζωής. «Είχε τύχει να διαβάσω Σοπενχάουερ και Νίτσε και τους βρήκα φριχτούς. Κανείς δεν πρέπει να τους διαβάζει. Είναι τόσο καταθλιπτικοί».

Ο έφηβος Μασκ μπορεί να μην είχε καταλήξει ποιο είναι το νόημα της ζωής, αλλά ήξερε με σιγουριά πώς και πού ήθελε να εξελιχθεί η δική του: κάπου μακριά από εκεί. «Ζητούσα διαρκώς από τον πατέρα μου να φύγουμε. Μου υποσχέθηκε ότι θα πηγαίναμε στις ΗΠΑ, αλλά δεν τήρησε την υπόσχεσή του». Στα 17 του μετακομίζει μόνος του στον Καναδά, όπου ζει η μητέρα του. Αφού κάνει διάφορες ευκαιριακές δουλειές, γράφεται στο Queen’s University του Tορόντο και σπουδάζει Φυσική και Οικονομικά. Ο πατέρας του τον έχει προειδοποιήσει ότι θα πληρώσει τα δίδακτρα μόνο αν σπουδάσει σε πανεπιστήμιο της Νοτίου Αφρικής. Ο Ίλον όμως είχε αποφασίσει ότι είναι φτιαγμένος για πολύ μεγαλύτερα πράγματα. Όταν έφτασε στον Καναδά, είχε λιγοστά δολάρια στην τσέπη. Σήμερα, η περιουσία του εκτιμάται στα 11,7 δισεκατομμύρια.

Στο πρώτο ραντεβού που βγήκε στον Καναδά, ξεκίνησε την συζήτηση ρωτώντας τη συνοδό του, «σου αρέσουν τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα;» καθώς η ηλεκτροκίνηση ήταν το μόνο που τον απασχολούσε εκείνη την περίοδο. Συνεχίζει τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, όπου μη έχοντας άλλους πόρους, στήνει ένα κλαμπ που γνωρίζει μεγάλη επιτυχία. Όπως λέει ο τότε συνέταιρος και συγκάτοικός του, ο –επιτυχημένος πλέον entrepreneur– Αντέο Ρέσι, «πολλά βράδια το κλαμπ είχε 500 άτομα, όμως ο Ίλον ήταν άφαντος. Επέστρεφα στο σπίτι και τον έβλεπα να παίζει κάποιο videogame». O Ίλον έχει αποφασίσει ότι είναι φτιαγμένος για μεγαλύτερα πράγματα. Το ίδιο διαβλέπει και ένας καθηγητής του, ο οποίος του προτείνει μια θερινή δουλειά στη Σίλικον Βάλεϊ, στην ανάπτυξη εξαρτημάτων για ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Η εμπειρία θα αποδειχθεί καθοριστική. Από εκεί θα βρεθεί στο Στάνφορντ, όπου θα γίνει δεκτός με υποτροφία για να εκπονήσει το διδακτορικό του. Δύο ημέρες αργότερα, αποφασίζει ότι σπούδασε αρκετά και έχει έρθει η στιγμή να στήσει το πρώτο του startup.

Ένα ηλίθιο όνομα, μια ευφυέστατη ιδέα
Η εταιρεία Zip2 («ηλίθιο όνομα, ιδανικό παράδειγμα πώς να μην ονομάσετε μια εταιρεία, αφού κανείς δεν ήξερε τι να πληκτρολογήσει όταν το άκουγε» παραδέχτηκε αργότερα) ιδρύθηκε το 1995 από τον Ίλον και τον αδερφό του, Κίμπαλ, με ελάχιστο αρχικό κεφάλαιο. Η ιδέα ήταν ένας ψηφιακός Χρυσός Οδηγός. Γρήγορα αντιλήφθηκε ότι για να βγάλει χρήματα πρέπει να στραφεί σε μεγάλους πελάτες. Οι New York Times αγόρασαν τα δικαιώματα χρήσης του software, που εντωμεταξύ είχε μετεξελιχθεί σε μια φιλική για τα media πλατφόρμα αγγελιών. Το 1999 η Zip2 εξαγοράζεται αντί 310 εκατ. δολαρίων προκειμένου να ενταχθεί κάτω από την ομπρέλα της κραταιάς τότε Alta Vista. O Μασκ βγάζει 22 εκατομμύρια και το ποσό αποδεικνύεται υπεραρκετό για να χρηματοδοτήσει το νέο του εγχείρημα.

paypal.jpg

Peter Thiel και Elon Musk.

.

Αυτό είναι το X.com, μια καινοτόμος υπηρεσία ηλεκτρονικής μεταφοράς χρημάτων και συναλλαγών μέσω email. Όταν λίγους μήνες αργότερα λανσάρεται το ανταγωνιστικό Confinity και ο Μασκ συνειδητοποιεί ότι η επιθετική επικοινωνιακή στρατηγική δεν αποδίδει, προσεγγίζει τους ανταγωνιστές του και οι δύο πλατφόρμες συγχωνεύονται. Όλοι τους συμφωνούν να διατηρήσουν το όνομα X.com, το οποίο είναι αναμφίβολα δυναμικό, όμως πολλοί καταναλωτές το περνούν για πορνογραφικό και δεν ανοίγουν τα links. Έτσι επιλέγεται το όνομα PayPal. Η PayPal κερδίζει απρόσμενη δημοφιλία και εκατομμύρια χρήστες την εμπιστεύονται για τις συναλλαγές τους. Η eBay, η οποία έχει δημιουργήσει μια αντίστοιχη πλατφόρμα ηλεκτρονικών συναλλαγών, παραδέχεται την ήττα της και το 2002 καταβάλει 1,5 δισεκατομμύριο δολάρια για να την εξαγοράσει. O Μασκ λαμβάνει 180 εκατ. δολάρια. Έχει μόλις κλείσει τα τριάντα και το ποσό θα ήταν αρκετό για να αγοράσει ένα ιδιωτικό νησί και να περάσει άνετα την υπόλοιπη ζωή του. «Θα βαριόμουνα στο εξωτικό νησί», απάντησε χρόνια αργότερα σε σχετικό ερώτημα δημοσιογράφου.
Θα βαριόταν στο εξωτικό νησί. Και προτίμησε το διάστημα

musk.jpg

[R. Kikuo Johnson]

Το πάθος του Μασκ για το διάστημα δεν έχει σβήσει. Παρακολουθεί με πάθος τις εξελίξεις και απορεί για την έλλειψη προόδου. «Υποτίθεται ότι το 2000 θα είχαμε βάσεις στη Σελήνη και θα είχαμε ήδη φτάσει στον Άρη. Τίποτα από αυτά δεν συνέβη και αποφάσισα να ανακαλύψω το γιατί». Έχοντας αποφασίσει να επενδύσει σχεδόν το μισό κεφάλαιο από την πώληση της PayPal στην εξερεύνηση του διαστήματος, ταξιδεύει μέχρι τη Ρωσία, όπου συναντάται με επιτελείς του στρατού και τους ζητά να αγοράσει έναν παροπλισμένο διηπειρωτικό πύραυλο. «Νόμιζαν ότι είμαι τρελός. Ίσως νόμιζαν ότι θέλω να εκτοξεύσω πυρηνικά. Όταν τους είπα την ιστορία με την PayPal, νόμισαν ότι είμαι τρελός με λεφτά». Συνεχίζει να πολιορκεί τους Ρώσους, όμως συνειδητοποιεί ότι παζαρεύει μια τεχνολογία που λίγο έχει εξελιχθεί από τη δεκαετία του ’60. Καταλαβαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι να μπεις σε τροχιά γύρω από τη Γη, αλλά να το κάνεις φτηνά. Την στιγμή που απογειώνεται το αεροπλάνο του από το αεροδρόμιο της Μόσχας στο μυαλό του προσγειώνεται η δημιουργία της δικής του εταιρείας κατασκευής πυραύλων. «Οι πιθανότητες έλεγαν ότι θα αποτύχω. Αλλά δεν θα συγχωρούσα στον εαυτό μου αν δεν το επιχειρούσα».

Η SpaceX ιδρύεται τον Ιούνιο του 2002 με στόχο την κατάκτηση του διαστήματος. Πρώτο βήμα η κατασκευή πυραύλων που θα επιστρέφουν στη βάση τους και θα επαναχρησιμοποιούνται σε επόμενες αποστολές, μειώνοντας έτσι δραστικά το κόστος των διαστημικών ταξιδιών. «Ειλικρινά, όταν ξεκίνησα την SpaceX, σκέφτηκα ότι πιθανότατα θα αποτύχει. Θα ήμουν τρελός αν πίστευα ότι θα πετύχαινε την στιγμή που δεν γνώριζα τίποτα για πυραύλους». «Γιατί να αρχίσετε κάτι που πιστεύετε ότι θα αποτύχει;» τον ρωτάει ένας δημοσιογράφος. «Επειδή το διακύβευμα είναι σημαντικό. Και τελικά, το διακύβευμα είναι η ανθρωπότητα, η ανθρώπινη συνείδηση, η ζωή όπως την ξέρουμε».

dragon_capsule.jpg

Η κάψουλα Dragon σε τροχιά, 14 Ιανουαρίου 2015. [SpaceX]
Oι μηχανικοί και οι τεχνικοί της SpaceX δουλεύουν πυρετωδώς στο πρόγραμμα επαναχρησιμοποιούμενων πυραύλων Falcon. Τον Σεπτέμβριο του 2008 ο Falcon 1 γίνεται ο πρώτος ιδιωτικός πύραυλος που μπαίνει σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η είδηση συνεπαίρνει και τους επιτελείς της NASA που υπογράφουν με την SpaceX μια αστρονομική σύμβαση 1,6 δισεκατομμυρίου δολαρίων για 12 ανεφοδιαστικές πτήσεις στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό ISS (η πρώτη πτήση ολοκληρώθηκε με επιτυχία το 2012). Το 2009 ο Falcon 1 είναι ο πρώτος ιδιωτικός πύραυλος που θέτει έναν εμπορικό δορυφόρο σε τροχιά. Το 2010, στη δεύτερη πτήση του Falcon 9και πρώτη της κάψουλας Dragon, η SpaceX γίνεται η πρώτη ιδιωτική εταιρεία που εκτοξεύει διαστημικό σκάφος σε τροχιά και αυτό επιστρέφει με επιτυχία. Η NASA υπογράφει με την SpaceX συμβόλαιο 2,6 δισεκατομμυρίων για τη μεταφορά αστροναυτών της.
Στις 21 Δεκεμβρίου 2015 καταγράφεται η πρώτη επιτυχημένη προσγείωση του 1ου σταδίου του Falcon 9, ενώ λίγους μήνες αργότερα η πρώτη προσνήωση σε ειδικά κατασκευασμένη πλωτή πλατφόρμα. Η επιτυχία αυτή είναι καθοριστική για το μέλλον της εξερεύνησης του διαστήματος, καθώς σημαίνει ότι οι επαναχρησιμοποιούμενοι πύραυλοι κάνουν σαφώς οικονομικότερες τις εξωπλανητικές εξορμήσεις. Ο Falcon 9 που εξερράγη την 1η του περασμένου Σεπτεμβρίου στο ακρωτήριο Κανάβεραλ σκόρπισε σκεπτικισμό για το εγχείρημα καθώς το ίδιο είχε συμβεί και τον Ιούλιο του 2015. Μαζί με τον πύραυλο καταστράφηκε και το φορτίο του, ο τηλεπικοινωνιακός δορυφόρος Amos-6, στον οποίο η Facebook είχε επενδύσει εκατoμμύρια δολάρια, προκειμένου να παράσχει σε χώρες της υποσαχάριας Αφρικής πρόσβαση στο Διαδίκτυο. Όμως η SpaceX συνεχίζει ακάθεκτη.

spacex_thaicom_8_launch_may_27_2016.jpg

Eκτόξευση του THAICOM 8, 27 Μαΐου 2016. [spaceX]
Το όραμα του Μασκ για το διάστημα είναι πολύ πιο πολύπλοκο. Στον πυρήνα του, εκτός από την εξερεύνηση, φωλιάζει η ιδέα του εποικισμού. Πολύ πριν συναντήσει τους Ρώσους, ο Μασκ είχε εκπονήσει την πρωτοβουλία Mars Oasis, στόχος της οποίας ήταν η δημιουργία ενός βιώσιμου οικοσυστήματος στον Άρη με την εγκατάσταση ενός μικροσκοπικού, πειραματικού θερμοκηπίου στον κόκκινο πλανήτη. Πλέον στα σχέδια του Μασκ είναι οι πρώτοι δέκα αστροναύτες που θα φτάσουν στον Άρη να εργαστούν με στόχο τη δημιουργία μιας πόλης χωρητικότητας 80.000 κατοίκων. Όπως προβλέπει, σε 40-100 χρόνια στον Άρη δεν θα ταξιδέψουν μόνο μερικές χιλιάδες, αλλά εκατομμύρια γήινοι. Ποιος γράφτηκε ήδη για ταξίδι; Ο Λεονάρντο ΝτιΚάπριο, ή τουλάχιστον έτσι είπε προχθές στον Ομπάμα.
Αν όλα πάνε κατ’ ευχήν, η πρώτη μη επανδρωμένη πτήση αναμένεται έως το 2024. Οι πτήσεις θα συνεχιστούν έως ότου μεταφερθούν στον Άρη τα απαραίτητα για την οικοδόμηση της πρώτης βάσης. Πριν το 2027 θα ξεκινήσουν οι επανδρωμένες πτήσεις με τα διαπλανητικά σκάφη BFS που θα μεταφέρουν 100 επιβάτες και θα επιστρέφουν στη Γη. Η μεθοδολογία έχει ήδη λειτουργήσει με τον πύραυλο Falcon 9, ο οποίος –εκτός από την πρόσφατη αποτυχημένη εκτόξευση– καταγράφει αρκετές επιτυχημένες προσγειώσεις τόσο στην ξηρά όσο και σε πλωτές βάσεις. Στόχος είναι η εκτιμώμενη διάρκεια ταξιδιού των 3-5 μηνών να πέσει κάτω από τις 30 ημέρες, ούτως ώστε η μεταφορά να γίνει πιο οικονομική, στα 200.000 δολάρια το άτομο, «αλλά στόχος μας είναι να πέσει σε κάτω από 100.000 δολάρια», είπε ο Μασκ με ένα χαμόγελο. «Στην τιμή θα περιλαμβάνεται και το εισιτήριο επιστροφής. Είναι σημαντικό να γνωρίζουν οι άνθρωποι ότι μπορούν να επιστρέψουν στη Γη. Ακόμη κι αν στην πραγματικότητα δεν επιστρέψουν ποτέ».
Το όραμά του Μασκ δεν τελειώνει στην αποίκηση του Άρη, για την ακρίβεια ξεκινά από εκεί. «Kάλλιστα μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το Διαπλανητικό Σύστημα Μεταφοράς για να ταξιδέψουμε και σε άλλους πλανήτες», είπε στην πρόσφατη παρουσίαση. «Θα μπορούσαμε να πάμε στο Νέφος του Όορτ, αρκεί να δημιουργήσουμε σταθμούς ανεφοδιασμούς καθ’ οδόν. Θα μπορούσαμε να πραγματοποιήσουμε πτήσεις στην Ευρώπη (τον φυσικό δορυφόρο του Δία). Γιατί όχι και στον Δία;».
Γιατί όχι;
Τεχνολογία από τον Άρη στο διπλανό φανάρι
Αν ένα διακαές πάθος του Μασκ είναι το διάστημα, το έτερο είναι η καλυτέρευση της ζωής στη Γη. Τουλάχιστον αυτό είχε διακηρύξει ανακοινώνοντας τις επενδύσεις του στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και δη τα ηλεκτροκίνητα οχήματα και τις επίγειες μεταφορές.
Το 2004, παρά τις δυσχέρειες συγκέντρωσης πόρων για τη SpaceX, ο Μασκ ηγήθηκε του πρώτου γύρου χρηματοδότησης ενός startup κατασκευής οχημάτων με ηλεκτρικούς κινητήρες. Το όνομα της εταιρείας Tesla Motors προς τιμήν του πρωτοπόρου Νίκολα Τέσλα. Συνεισφέροντας αρχικά 6,3 εκατ. δολάρια από προσωπικά του χρήματα και τεχνογνωσία, ο Μασκ συνέβαλε στον σχεδιασμό του Tesla Roadster, του πρώτου ηλεκτροκίνητου sports car της εταιρείας. Αυτό δεν θα ήταν ένα ηλεκτροκίνητο αυτοκινητάκι του γκολφ, αλλά μια Ferrari. Από τους πρώτους που πελάτες ήταν ο Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ, ο Τζορτζ Κλούνεϊ και ο Λεονάρντο ΝτιΚάπριο.
Τον Ιούλιο του 2005 υπογράφει συμβόλαιο με τη Lotus για την υλοποίηση του επόμενου αυτοκινήτου και η εταιρεία φαίνεται έτοιμη να απογειωθεί. Μέχρι όμως να ξεκινήσει η παραγωγή αντιμετωπίζει δυσκολίες, κυρίως σε χρηματοδοτικό επίπεδο. Ο Μασκ τις καλύπτει μέσω επενδυτικών γύρων, αλλά και προσωπικών χρηματικών ενέσεων. Όταν ο ιδρυτής της Tesla Μάρτιν Έμπερχαρντ επιχειρεί να τον παραγκωνίσει, εκπαραθυρώνεται από τη διοίκηση.
Εν τω μεταξύ, η εταιρεία φλερτάρει έντονα με τη χρεοκοπία, κάτι που θα επαναληφθεί πέντε χρόνια αργότερα, χωρίς οι μέτοχοι ή επενδυτές να το μάθουν. Όπως αποκαλύπτεται στη βιογραφία «Elon Musk: Tesla, SpaceX and the Quest for a Fantastic Future», ο Μασκ σε αμφότερες τις περιπτώσεις αποτάθηκε στην Google για να τους αγοράσει. Ο κολοσσός δέχτηκε απλώς να επενδύσουν και κάπως έτσι η Tesla Motors ορθοπόδησε. Το 2009 η Daimler εξαγοράζει το 10% της έναντι 50 εκατ., ενώ ακολουθεί η δημόσια εγγραφή της στο Χρηματιστήριο.

teslax_section-exterior-primary-wings-open-front-view.jpg

Το μοντέλο X με τις πόρτες Falcon Wing.
Το 2012, και μετά από ένα γενναίο δάνειο 450 εκατομμυρίων από την κυβέρνηση (για το οποίο ο Ομπάμα κατακρίθηκε από τους αντιπάλους του), η Tesla κυκλοφορεί το οικογενειακό Model S, ενώ το 2015 ακολουθεί το Model X. Πέρα από την εμπορική επιτυχία τους, αυτό που κυρίως πέτυχαν είναι ότι έδειξαν τον δρόμο. Ήδη οι μεγαλύτερες αυτοκινητοβιομηχανίες επενδύουν στα ηλεκτροκίνητα και η Tesla δεν έχασε την ευκαιρία να προμηθεύσει με συστήματα και εξαρτήματα τους ανταγωνιστές της, ενώ ο Μασκ έκανε κάτι πολύ γενναιόδωρο: επέτρεψε σε όλους τη δωρεάν χρήση της πατενταρισμένης τεχνολογίας Tesla, προκειμένου να μεγαλώσει η αγορά της ηλεκτροκίνησης. Τον Απρίλιο αποκαλύφθηκε το πιο προσιτό Μodel 3, το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει στα τέλη του 2017 με κόστος €32.000, το οποίο με μία φόρτιση θα διανύει τουλάχιστον 350 χιλιόμετρα. Παράλληλα, ο Μασκ δεσμεύτηκε να επενδύσει στα αυτόνομα οχήματα και ήδη στο Model S ενσωματώθηκε λογισμικό αυτόματου πιλότου. Και για την ιστορία, ξεπλήρωσε το κρατικό δάνειο εννιά χρόνια πριν τη λήξη του.
Εκτός από τα αυτοκίνητα, οι λύσεις της Tesla αξιοποιούνται για την εξοικονόμησης ενέργειας και στο σπίτι. Η Tesla Powerwallενσωματώνει μπαταρία ιόντων λιθίου κα αποθηκεύει το ρεύμα είτε από το δίκτυο είτε από εναλλακτικές πηγές (π.χ. ηλιακά πάνελ) και να το διοχετεύει κατά βούληση. Όλα τα διαθέσιμα τεμάχια πουλήθηκαν πριν καν φτάσουν στα ράφια των καταστημάτων και η εταιρεία προετοιμάζει πυρετωδώς τα επόμενα. Παράλληλα λανσαρίστηκε και η μεγαλύτερης χωρητικότητας Tesla Powerpack για χρήση από επιχειρήσεις και βιομηχανίες.

hero.jpg

[Tesla Powerwall]
Εξάλλου, ο Μασκ είναι ο εμπνευστής και βασικός υποστηρικτής της SolarCity, η οποία ιδρύθηκε από ξαδέρφια του και συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων προμηθευτών φωτοβολταϊκών στις ΗΠΑ.
Το 2013 παρουσίασε και το φουτουριστικό όραμά του για τις μεταφορές, με την κωδική ονομασία Hyperloop και σκοπό να αποτελέσει πλατφόρμα δημιουργίας (από τρίτους κατασκευαστές) επίγειων μέσων μεταφοράς που θα κινούνται σε ταχύτητες υψηλότερες από των σημερινών αεροσκαφών. Ο Μασκ πιστεύει ότι σύντομα θα διανύουμε με επίγεια μέσα αποστάσεις 500 χλμ. σε λιγότερη από μισή ώρα.
Η ταραχώδης προσωπική ζωή
Το 2000 ο Μασκ παντρεύεται την συγγραφέα Τζαστίν Γουίλσον, συμφοιτήτριά του στο Τορόντο, αφού την πολιόρκησε για πολλά χρόνια μέχρι εκείνη να δεχτεί την πρόταση γάμου. Όμως όταν τελικά η Τζαστίν μετακομίζει στη Σίλικον Βάλεϊ, γνωρίζει έναν διαφορετικό Ίλον. «Είμαι το Άλφα σε αυτή τη σχέση» της είπε μετά τον πρώτο χορό. «Μου επεσήμανε διαρκώς τα λάθη μου» έγραψε εκείνη αργότερα στο blog της. «Είμαι η γυναίκα σου» του είπε, «όχι υπάλληλός σου». «Αν ήσουν υπάλληλός μου θα σε είχα απολύσει» της απάντησε. Θα χάσουν το πρώτο τους παιδί πριν κλείσει δέκα εβδομάδες ζωής από το σύνδρομο αιφνίδιου βρεφικού θανάτου, όμως θα αποκτήσουν δίδυμα αγόρια το 2004 και τρίδυμα αγόρια το 2006.
Τα πέντε παιδιά δεν έφεραν την ευτυχία στο ζευγάρι. Ο Μασκ αντιμετωπίζει με ψυχρότητα τη σύζυγό του, η οποία εν τω μεταξύ έχει γράψει το πρώτο της μυθιστόρημα. Το ταλέντο της αναδεικνύεται σε ένα αυτοβιογραφικό άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2010 στο Marie Claire. «Την άνοιξη του 2008 ο πάμπλουτος επιχειρηματίας σύζυγός μου και πατέρας των πέντε γιων μου, κατέθεσε την αίτηση διαζυγίου. Έξι εβδομάδες αργότερα με ενημέρωσε μέσω sms ότι αρραβωνιάστηκε μια πανέμορφη εικοσάρα Αγγλίδα ηθοποιό, την Tαλούλα Ράιλι, μία από τις αδερφές στην ταινία «Περηφάνια και Προκατάληψη». Δύο πράγματα συνειδητοποίησα διαβάζοντάς το: α) το «Περηφάνια και Προκατάληψη» ήταν μια πραγματικά καλή ταινία και β) η ζωή μου με αυτό τον άντρα έχει εξελιχθεί σε ένα αφόρητο κλισέ. Τουλάχιστον δεν ήταν ξανθιά». Ακολουθεί ένας επίπονος δικαστικός αγώνας, που θα καταλήξει σε έναν άδικο –σύμφωνα με την Τζαστίν–, συμβιβασμό, αλλά και σε μια παχυλή διατροφή για τα παιδιά τους. Ο Μασκ, ο οποίος έχει επανειλημμένα εκθέσει την ιδιωτική του ζωή στα φώτα της δημοσιότητας, ανταπάντησε με ένα post, που ξεκινούσε με την φράση: «Προτιμώ να καρφώσω το χέρι μου με ένα πιρούνι, παρά να σχολιάσω την προσωπική μου ζωή».

000_was8375773.jpg

Mε την Ταλούλα σε πάρτι του Vanity Fair, 2014. [ADRIAN SANCHEZ-GONZALEZ / AFP]
Ο Μασκ έχει γνωρίσει την σχεδόν είκοσι χρόνια μικρότερή του Ταλούλα στο κλαμπ Whisky Mist στο Μέιφερ του Λονδίνου το 2008 –υποτίθεται ότι την φλέρταρε προτείνοντας να της δείξει τους πυραύλους του. Η Ράιλι θα γίνει η δεύτερη κυρία Μασκ το 2010. «Η γυναίκα που περίμενα όλη μου τη ζωή» της γράφει στα σημειώματα που συνοδεύουν τα ακριβά του δώρα. Δύο χρόνια αργότερα ο Μασκ ζητά διαζύγιο, όχι μέσω sms όπως έκανε με την Τζαστίν, αλλά μέσω Twitter. Εκτός από την ηθοποιό, το μήνυμα του Ίλον θα διαβάσουν και τα εκατομμύρια των followers του. Σπεύδει να διευκρινίσει στο Forbes ότι την αγαπά, αλλά δεν είναι πια ερωτευμένος μαζί της.
Όταν λίγους μήνες αργότερα, μαθαίνει ότι βγαίνει με έναν συνομήλικό της στο Λονδίνο, παίρνει το πρώτο αεροπλάνο και της ζητά να τον ξαναπαντρευτεί. Η Ταλούλα δέχεται και ο νέος γάμος τελείται τον Ιούλιο του 2013. O Μασκ ξαναζητά διαζύγιο το Δεκέμβριο του 2014, αλλά αποσύρει την αίτηση το καλοκαίρι του 2015. Τελικά τον Μάρτιο του 2016 η Ταλούλα είναι αυτή που καταθέτει αίτηση διαζυγίου και ο Μασκ δηλώνει ότι δεν θέλει η προσωπική του ζωή να επηρεάζει τις επιχειρήσεις του. Bέβαια, μόλις πριν λίγες μέρες, έριξε μερικές σπόντες μέσω Twitter:
Ο entrepreneur συνέχισε έκτοτε να απασχολεί τα media με τους –πραγματικούς ή επινοημένους– δεσμούς του. Από την Κάμερον Ντίαζ, μέχρι την Άμπερ Χερντ, αρκετές σταρ και στάρλετ της showbiz φημολογείται ότι είχαν σχέση με τον πάμπλουτο entrepreneur.
Ο Ίλον Μασκ όμως δεν θα μείνει στην ιστορία για την πολυτάραχη προσωπική ζωή του. Είτε πετύχει είτε αποτύχει, θα μνημονεύεται ως ο πρώτος άνθρωπος που επιχείρησε να σώσει την ανθρωπότητα στέλνοντας γήινους στον Άρη, στον πλανήτη που ονειρεύεται να ταξιδέψει κάποια μέρα και ο ίδιος. «Θέλω να πεθάνω στον Άρη. Απλώς ελπίζω να μην σκοτωθώ στην πρόσκρουση». Του το ευχόμαστε. Και ποιος ξέρει, ίσως μέχρι τότε να έχει κατασκευάσει την πραγματική στολή του Iron Man που τόσο ονειρεύεται.
Γιάννης Γορανίτης
Σπούδασε στο τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάστηκε ως συντάκτης, αρχισυντάκτης και διευθυντής σε περιοδικά, εφημερίδες και websites. Σήμερα ξεκινά το πρώτο του startup και τελειώνει το πρώτο του μυθιστόρημα.
Δημοσιεύτηκε στισ

Έλληνες και Τούρκοι πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή:

Έλληνες και Τούρκοι πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή: ίδιες ιστορίες, άλλα λόγια

Έλληνες και Τούρκοι της Κωνσταντινούπολης και της Μικρασίας είδαν με άλλα μάτια τα γεγονότα των αρχών του εικοστού αιώνα, που τους άλλαξαν τη ζωή. Η λογοτεχνία των δύο πλευρών ζωντανεύει το κλίμα της εποχής και πάει πέρα από την ιστορική αφήγηση, αφού απεικονίζει ξεκάθαρα τα συναισθήματα που επικρατούσαν στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα.
Χρόνος ανάγνωσης:
20

‘

Η γέφυρα του Γαλατά, περίπου 1870-1900. [M. Iranian/Library of Congress]
Δευτέρα 12 Σεπτεμβρίου 2016
Κείμενο

Αλέξανδρος Μασσαβέτας
Αύριο, Τρίτη 13 Σεπτεμβρίου, είναι η επέτειος της φωτιάς που έκαψε τη Σμύρνη το 1922«Σμύρνη, η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922», ντοκιμαντέρ και έδωσε βίαιο τέλος στη μικρασιατική εκστρατεία και τα όνειρα για τη «Μεγάλη Ελλάδα». Τις μέρες αυτές, η Τουρκία τις γιορτάζει για την επιτυχή κατάληξη του «Πολέμου της Σωτηρίας», ενώ στην Ελλάδα η κοινωνία θυμάται και πενθεί τη Μικρασιατική Καταστροφή –το ίδιο γεγονός.
Σε δύο συνέχειες, το inside story ανατρέχει στη λογοτεχνία των δύο λαών από την αρχή του εικοστού αιώνα μέχρι το 1922 και καταγράφει μέσα από αυτήν την ιστορική πορεία τους και τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο μιλούν για τα ίδια γεγονότα. Στο σημερινό άρθρο θα φτάσουμε μέχρι το 1918 και το τέλος του Α’ Παγκόσμιου ΠολέμουWikipedia, που άφησε τους μεν Έλληνες της Πόλης και της Μικρασίας να αγωνιούν για το αν θα μπορέσουν να παραμείνουν στις πατρίδες τους, τους δε Τούρκους να θρηνούν για την απώλεια των Βαλκανίων και να καλούν για εκδίκηση.
Δύο παράλληλα εθνικά αφηγήματα
Για τους Έλληνες της Πόλης και της Μικράς Ασίας που τα έζησαν και έγραψαν γι’ αυτά, τα ταραγμένα χρόνια μέχρι το 1918 αποτέλεσαν τη μετάβαση από την ευμάρεια και την ειρήνη της απολυταρχίας του σουλτάνου Αβδούλ ΧαμίτWikipedia (που κυβέρνησε από 1876 έως το 1909) στον ξεριζωμό, που για πολλούς δεν ήρθε το 1922 αλλά αρκετά νωρίτερα. Πολλοί συγγραφείς αναφέρονται στην εποχή ως «δίσεχτα χρόνια», όταν ο κόσμος όπως τον γνώριζαν κατέρρευσε, ενώ η πίστη τους για την παραμονή στις πατρίδες τους κλονίστηκε. Ο τίτλος Σαν τα τρελλά πουλιάΤο πρώτο επεισόδιο της σειράς που βασίστηκε στο μυθιστόρημα «Σαν τα τρελά πουλιά» του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος της Μαρίας Ιορδανίδου απηχεί εύγλωττα το πώς έβλεπε η Οθωμανική ρωμιοσύνη την επισφαλή θέση της σε έναν κόσμο όπου «τίποτε δεν ήταν πια όπως παλιά».
Την ίδια στιγμή η τουρκική λογοτεχνία, που μέχρι την Επανάσταση των Νεοτούρκων (1908) Wikipediaπαρουσίαζε τον Έλληνα ως έναν χαρακτήρα, αναπόσπαστο μέλος του Οθωμανικού εθνοτικού μωσαϊκού, πολύ συχνά θετικά και με ενσυναίσθηση, μεταστρέφεται προς έναν λόγο εθνικιστικό. Ιδίως μετά τους Βαλκανικούς, οι Τούρκοι συγγραφείς παρουσιάζουν τον Έλληνα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα του μίσους. Από την αγωνία να περισωθεί η Οθωμανική αυτοκρατορία, οι Τούρκοι περνούν στην αγωνία να κρατηθεί η ίδια η Μικρά Ασία, που θεωρείτο μέχρι τότε αυτονόητη. Τα δύο εθνικά αφηγήματα βαίνουν παράλληλα, αλλά σπανίως συναντιούνται.
Η «χρυσή περίοδος» της ρωμιοσύνης: η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου
Από πολλά κείμενα των Ελλήνων της Πόλης και της Μικρασίας ξεπροβάλλει μια ειδυλλιακή εικόνα της ζωής στην «παλιά Τουρκία», πριν τη Νεοτουρκική Επανάσταση. Πρόκειται για την Οθωμανική αυτοκρατορία μετά τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις των ΤανζιμάτΟι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (1839 και 1856), που έφεραν την ισοπολιτεία μουσουλμάνων και μη-μουσουλμάνων και δημιούργησαν σημαντικές οικονομικές ευκαιρίες για τους τελευταίους. Ο «χρυσός αιώνας» της ρωμιοσύνης (1850-1913) ήταν μια περίοδος ευμάρειας. Η Οθωμανική αυτοκρατορία, παρότι χρεοκοπημένη, βρισκόταν σε τροχιά εκσυγχρονισμού και δυτικοποίησης. Ο απλός κόσμος «είχε το κεφάλι του ήσυχο»: οι πόλεμοι και οι ταραχές συνέβαιναν μακριά –στην Κρήτη, τη Μακεδονία, τις αρμενικές επαρχίες– πολύ μακριά για να ταράξουν τη γαλήνη των Ρωμιών της Πόλης και της Μικράς Ασίας.

Κατάστημα με λάμπες, ναργιλέδες, υφάσματα, πιθανότατα στο Grand Bazaar, περίπου 1870. [Maison Sadullah & Cie / G. Berggren]
«Σ’ εκείνη την παλιά καλή εποχή», γράφει στη Λωξάντρα Ένα αφιέρωμα στο διάσημο βιβλίο Λωξάντραη Πολίτισσα Μαρία Ιορδανίδου, «ο καθένας κοίταζε το σπιτάκι του και την καλοπέρασή του, και πίστευε πως ο κόσμος όπως ήταν, είναι και θα είναι και πως η Κωνσταντινούπολη πάντα θα μυρίζει ρωμιοσύνη. Και άλλοι πόλεμοι γίνανε, όμως κανείς δεν πήρε χαμπάρι. Να, τότες με τον Κριμαϊκό. Τι έκανε λέει; Πόλεμος; Πού είναι ο πόλεμος; Για καλό μας είναι ή για κακό μας; Ποιος πήρε χαμπάρι πως στην Κρήτη ξέσπασε επανάσταση και πως η χρεοκοπημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία με δυσκολία την κατάπνιξε; Όταν ανατράπηκε και δολοφονήθηκε ο Σουλτάν Αζίζ, η Λωξάντρα το ‘μαθε τυχαία».

3g11820ub.jpg

Mοντέλα φορούν εθνικές φορεσιές από την πολυπληθυσμική Κωνταντινούπολη: Αρμένισσα νύφη, Εβραία γυναίκα της Πόλης και νεαρή Ελληνίδα, 1873. [Sébah, Pascal]
Οι μικροαστοί ήρωες της Λωξάντρας ζουν στην σκιά της ιστορίας, αποδεχόμενοι παθητικά τα γεγονότα που δεν μπορούν να επηρεάσουν. «Δεν σκοτίζουνταν τότε στην Πόλη ο κόσμος για τα πολιτικά, γιατί οι Σουλτάνοι, έτσι κ’ έτσι, κάναν ό,τι θέλαν και κανέναν δε ρωτούσαν. [Οι Ρωμιοί] κατάφεραν με την καπατσοσύνη τους να ζουν και να πλουτίζουν και να κατακυριεύουνε τη γη. Στρατιωτική θητεία δεν κάνανε, γιατί οι Τούρκοι φοβούνταν να τους δώσουν όπλο στα χέρια. Με καμιά πενηνταριά γρόσια γλίτωναν τη θητεία, και αν δεν ανακατεύονταν στα εσωτερικά της χώρας, αν δεν είχαν πολύ πάρε-δώσε με Τούρκους και τούρκικες υπηρεσίες και δικαστήρια, αν ήξεραν να λαδώνουν χούφτες, η δουλίτσα τους γίνουνταν».
Σε συνέντευξή του με αφορμή το μυθιστόρημά του Στου Χατζηφράγκου, ο Σμυρναίος Κοσμάς Πολίτης Από αφιέρωμα του περιοδικού «Χρόνος» στον Κοσμά Πολίτηείχε μιλήσει για «την ελευθερία που νιώθαμε όταν ζούσαμε στη Σμύρνη: δεν είχαμε καμιάν ενόχληση από τους Τούρκους, τουλάχιστον ως το 1914· κι εκείνο το συναίσθημα της καλοπέρασης, της αφθονίας, βασισμένο, βέβαια, και αυτό στο καθεστώς των διομολογήσεων. Αλλά και στο εσωτερικό της Μικρασίας επικρατούσε κατά κανόνα ομόνοια ανάμεσα στους Τούρκους και τους Έλληνες». Ένας από τους ήρωές του λέει: «Ώσαμε το ’14, οι Γραικοί εμείς ήμασταν τσελεμπήδες (άρχοντες). Περνούσαμε όμορφα κι ευτυχισμένα».

horse_drawn_carts_trolleys_on_a_busy_street_in_the_business_district_of_smyrna_1922_september_17.jpg

Άμαξες και τρόλεϊ στην προκυμαία της Σμύρνης. Αριστερά διακρίνεται το παλιό Πασαπόρτι (Κουμερκάκι) και δεξιά τα γνωστά ξενοδοχεία Kraemer και Huck. [Library of Congress]

scenes_in_smyrna_which_is_being_bombarded_by_the_allies_1915_march_21.jpg

H Σμύρνη καθώς βομβαρδίζεται από τους συμμάχους, 21 Mαρτίου 1915. [Library of Congress]
Στο αυτοβιογραφικό Οι νεκροί περιμένουν η μεγαλωμένη στο Αϊδίνιο Διδώ ΣωτηρίουΆρθρο για τη Διδώ Σωτηρίου στην kathimerini.gr παρουσιάζει εξίσου ονειρικά «τα παλιά τα χρόνια», πριν τον Μεγάλο Πόλεμο. «Τότε, μάλιστα, περνούσαμε ζωή χαρισάμενη. Έτρεχε ο παράς, αδερφέ, έτρεχε σαν το νεράκι απ’ τη βρύση…» Μιλά για «μια χώρα με χώματα καρπερά, ευλογημένα, χορτάτα» όπου «όλα εκείνα τα ξυπόλυτα εργατόπαιδα, Τουρκάκια κι Ελληνόπουλα, παίζανε φιλιωμένα, όπως παίζαμε κι εμείς, όταν τύχαινε, με τα παιδιά των μπέηδων». Καπάτσοι οι Ρωμιοί, ξέρουν να χειρίζονται τον Τούρκο. «Ο γείτονάς μας, ο Κωστάκι-εφέντης, που ήταν διορισμένος στα τούρκικα δικαστήρια, υποστήριζε πως μ’ ένα φέσι κι ένα καλό μπαξίσι τον ξεγελάς σίγουρα τον Τούρκο και του παίρνεις το έχει του: Κι αν του προσφέρεις και κανένα ουζάκι με λίγη φιλία για μεζέ, του παίρνεις και την καρδιά του».
Οι διαμελισμοί της αυτοκρατορίας και οι διακοινοτικές εντάσεις
Την εικόνα αυτή του χαμένου παραδείσου που έμεινε από μια εποχή που είχε κι αυτή τα προβλήματά της, εξηγεί εν μέρει η ρήση του αμερικανού δημοσιογράφου Herb Caen πως «η νοσταλγία είναι η μνήμη που της έχει αφαιρεθεί ο πόνος».
Γεγονός είναι ότι, ενώ οι ταραχές και οι ανατροπές της περιόδου είναι πολλές, στους Πολίτες και τους Μικρασιάτες δεν φθάνει παρά ο μακρινός τους απόηχος. Η Οθωμανική αυτοκρατορία είναι σε σταθερή υποχώρηση. Λίγο μετά την ελληνική επανάσταση, χάνει σχεδόν όλα της τα εδάφη στη Βόρεια Αφρική –η Αλγερία και η Τυνησία γίνονται γαλλικές αποικίες, η Αίγυπτος αυτονομείται. Από τα μέσα του 19ου αιώνα η Κρήτη σπαράσσεται από επαναστάσεις και σφαγές μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων.
Κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878, μέρος της Βουλγαρίας ελευθερώνεται, ενώ οι Ρώσοι προελαύνουν έως τον Άγιο Στέφανο στα προάστια της Πόλης. Και η μεν Λωξάντρα «κατέβασε το σαμοβάρι που τους είχε φέρει ο καπτάν Γκίκας απ’ την Οντέσσα και το γυάλισε, το ετοίμασε, τι ξέρεις; Μπορεί να μπαίνανε και στο Μακροχώρι οι Ρώσοι. Ένα τσάι να μην τους κάνει τους ανθρώπους;», οι μουσουλμάνοι, ωστόσο, τρομοκρατούνται: τα ρώσικα κανόνια αντηχούν μέχρι την Πόλη, που την κατακλύζουν λίγο αργότερα μουσουλμάνοι πρόσφυγες. Στον ίδιο πόλεμο, οι Ρώσοι καταλαμβάνουν τμήμα του Οθωμανικού Καυκάσου.
Η αυτοκρατορία είναι ο Μεγάλος Ασθενής που χαροπαλεύει. Σαν προειδοποίηση στους Ρωμιούς για το τι μέλλει γενέσθαι έρχονται οι τρομερές σφαγές των Αρμενίων τα έτη 1894-1896, που δίνουν στον Αβδούλ Χαμίτ το προσωνύμιο «Κόκκινος Σουλτάνος»Βιβλιοκριτική για τον «Κόκκινο Σουλτάνο», ένα βιβλίο για τη ζωή του Αβδούλ Χαμίτ. Αν οι ανατολικές επαρχίες είναι πολύ μακριά από τους Ρωμιούς, η τρομερή σφαγή χιλιάδων Αρμενίων στην Κωνσταντινούπολη εκτυλίσσεται μπροστά στα έντρομα μάτια τους. Στην Λωξάντρα η Ιορδανίδου περιγράφει τον απόηχο της σφαγής παραστατικά: «Τα αίματα από τα πεζοδρόμια τα γλείψανε οι σκύλοι και η ζωή άρχισε να κυλά σαν να μην έγινε τίποτα». Οι Ρωμιοί όμως ακόμα δεν βγαίνουν από τον λήθαργο.
Περισσότερο τους αγγίζει ο πόλεμος του 1897 με την Ελλάδα, που ξεσπά με αφορμή τις σφαγές στην Κρήτη. Ρωμιοί το σκάνε να πολεμήσουν εθελοντές για την Ελλάδα. «Ο Επαμεινώντας στάθηκε μπροστά στο μπουφέ. Η Πατρίδα, λέει, χρειάζεται τα παιδιά της τα υποδουλωμένα. Μεγάλα πράγματα γίνουνται. Οι Έλληνες βαδίζουνε να πάρουνε την Πόλη. Έφυγε στα τέλη του Απρίλη, αλλ’ ώσπου να φτάσει στην Αθήνα και να καταταγεί, οι Τούρκοι είχαν φτάσει στη Λαμία και ο Γεώργιος έγραφε γράμμα βιαστικά στον Τσάρο να κάνει ό,τι κάνει για να σταματήσει το κακό», γράφει η Ιορδανίδου στη Λωξάντρα. Προς αγανάκτηση των Τούρκων, η πανωλεθρία της Ελλάδας δεν αποτρέπει την απώλεια της Κρήτης. Μετά τη σφαγή Ελλήνων και Βρετανών στα Χανιά, οι Μεγάλες Δυνάμεις την ανακηρύσσουν αυτόνομη «Κρητική Πολιτεία», με τον γιο του Έλληνα βασιλέα ως αρμοστή. Αρχίζει η σταδιακή έξοδος των Τουρκοκρητικών προς την Μικρά Ασία…

orphans_of_sultans_victims_at_the_cretan_refugees_food_kitchen_athens_greece_1897_underwood_underwood.jpg

Κρήτες πρόσφυγες λαμβάνουν συσσίτιο στην Αθήνα, 1897. [ Underwood & Underwood]
Στα κείμενα των Ρωμιών εμφανίζονται ενίοτε αναφορές στις ελληνοτουρκικές εντάσεις της περιόδου. Στο Στου Χατζηφράγκου, ο Πολίτης παρουσιάζει τον Τούρκο κομισάριο Χαφούζ Εφέντη, πρόσφυγα από τη Θεσσαλία, να προειδοποιεί τον παπα-Νικόλα: «Να πεις του δευτερόπαπά σου, του παπα-Χαροκόπου, να μην πουλάει λαχεία του στόλου. Ποιος να τον σπιόνεψε άραγε… Φεύγοντας ο παπα-Νικόλας πασπάτεψε μηχανικά την τσέπη του, μέσ’ από το ράσο. Είχε κι αυτός απάνω του λαχεία του στόλου». Η στήριξη από πολλούς Ρωμιούς της ελληνικής πολεμικής προσπάθειας και ιδίως οι έρανοι για τον ελληνικό στόλο δεν διαφεύγουν της προσοχής των διαβόητων κατασκόπων του Αβδούλ Χαμίτ και προκαλούν την οργή της τουρκικής κοινής γνώμης.
Στο ίδιο μυθιστόρημα παρουσιάζεται η έχθρα που τρέφουν οι Τουρκοκρητικοί κατά των Ρωμιών, θεωρώντας τους υπεύθυνους για τον ξεριζωμό τους. Όταν οι μαθητές μιας σχολικής εκδρομής περνούν από έναν τουρκομαχαλά, προκαλείται ένταση. «Διάολε τσ’ απομεινάρες τους, μουρμούρισε ένας Κρητικός κι έκανε να σηκωθεί, με το χέρι στο ζωνάρι. Ξαφνικά, ένα τσούρμο τουρκάκια ξεχύθηκε από ένα σπίτι. –Γκιαούρ! Γκιρίτ μι ιστέρσινιζ; Αλίν Γκιρίτ και κάνανε άσεμνες χειρονομίες και μια πέτρα σφύριξε…» Την κατάσταση σώζει ένας Τούρκος μικροπώλης, που χυμά με το άλογό του και κυνηγά τα Τουρκάκια.
Η «Χρυσή Εποχή» των Ρωμιών είναι μια εποχή απολυταρχίας. Στου Χατζηφράγκου ο Σταυράκης «διάβαζε κρυφά το Σκριπ, σαν το φερνε καμιά φορά ο πατέρας του στο σπίτι, χωμένο κάτω από το γιλέκο του, γιατί απαγορεύονταν οι εφημερίδες απ’ την Ελλάδα». Ο Χαφούζ Εφέντης, πάλι, πέφτει ο ίδιος θύμα των μυστικών υπηρεσιών του Σουλτάνου. «Να, μια κλειστή καρότσα σταμάτησε μπροστά στο καρακόλι, δεν πάει μια ώρα του περάσανε κελεψέδες (χειροπέδες), τον βάλανε μες στην καρότσα και φύγανε. Ήπεσε σπιονιά πως ήτανε, λέει, Νεότουρκος».

one_of_the_leading_theatres_of_the_istanbul_1920.jpg

Ένα από τα πιο γνωστά θέατρα της Κωνσταντινούπολης, 1920. [Library of Congress]
Η Επανάσταση των Νεοτούρκων και η «εθνική λογοτεχνία»
Η μακρά αλυσίδα ταπεινώσεων και οι εθνικισμοί των χριστιανικών λαών της αυτοκρατορίας οδηγούν στην ανάπτυξη του τουρκικού εθνικισμού ως αντίδραση. Αρχικά, τούτος στοχεύει να εκσυγχρονίσει την αυτοκρατορία, ώστε να αποτραπεί η διάλυσή της. Καθόλου τυχαίο ότι κέντρο των Νεοτούρκων αναδεικνύεται η Θεσσαλονίκη. Επί δεκαετίες η Μακεδονία συνταράσσεται από τους συγκρουόμενους εθνικισμούς των Βαλκανικών λαών, ενώ οι Τούρκοι της πόλης παρακολουθούν την πνευματική ζωή των τελευταίων.
Στη Θεσσαλονίκη εκρήγνυται η επανάσταση που το 1908 καταργεί την απολυταρχία του Αβδούλ Χαμίτ και επαναφέρει σε ισχύ το Οθωμανικό Σύνταγμα του 1876. Aρχικά γίνεται δεκτή με ενθουσιασμό από τους μη-μουσουλμάνους, που πιστεύουν πως η κοινοβουλευτική διακυβέρνηση θα φέρει περισσότερες ελευθερίες. Ωστόσο, μία σοβαρή απειλή πλανάται από πάνω τους: η υποχρέωση στράτευσης. Η υποχρεωτική θητεία των μη-μουσουλμάνων προβλεπόταν στα Τανζιμάτ, για δεκαετίες όμως επιτρεπόταν η εξαγορά της. Τώρα, οι Νεότουρκοι θέλουν να την επιβάλουν. Την ίδια μέρα που ανακοινώνεται η επαναφορά του Συντάγματος, η βουλή της Κρητικής Πολιτείας κηρύσσει μονομερώς την Ένωση με την Ελλάδα και η Αυστρία προσαρτά την Βοσνία. Το 1911 η Ιταλία αποσπά την Λιβύη, τελευταίο Οθωμανικό προπύργιο στη Βόρεια Αφρική, και τα Δωδεκάνησα.
Η οργή των Τούρκων βράζει. Οι εφημερίδες και η ποίηση –είδος πολύ πιο καλλιεργημένο τότε από την πεζογραφία στην τουρκική γλώσσα– διαμορφώνουν την τουρκική συνείδηση. Ζητείται μία «εθνική λογοτεχνία», που θα προωθεί τα εθνικά ιδεώδη και στόχους. Στη Θεσσαλονίκη ιδρύεται το 1910 το περιοδικό Genç KalemlerΠερισσότερα εδώ (Νέες Γραφίδες), στο οποίο θα δημοσιευθούν κείμενα των πλέον διαπρεπών εκπροσώπων του εθνικιστικού χώρου. To 1912 στην Πόλη ιδρύεται η οργάνωση «Τουρκικές Εστίες»Βικιπαίδεια, με διακηρυγμένο στόχο την προώθηση της κουλτούρας και των «εθνικών δικαίων» των Τούρκων.
Τα γραπτά της «εθνικής λογοτεχνίας» αποτυπώνουν μια βαθύτατη πίστη πως το τουρκικό έθνος δικαιούται να διοικεί τις περιοχές που κατέχει, ακριβώς επειδή οι πρόγονοί του τις κατέκτησαν και τις κράτησαν «με το σπαθί και το αίμα τους». Οι Τούρκοι είναι το «Κυρίαρχο Έθνος» της Αυτοκρατορίας, τόσο κατά την πολιτική της παράδοση όσο και κατά τη ΣαρίαΒικιπαίδεια. Η ιδέα περί «κυρίαρχου έθνους» είναι τόσο ριζωμένη και θεωρείται τόσο φυσική, ώστε είναι πολύ δύσκολο για τους Τούρκους να καταλάβουν γιατί τα άλλα έθνη τους βλέπουν ως εισβολείς που πρέπει να φύγουν.
Χαρακτηριστικό είναι το πρώτο ιδεολογικό μυθιστόρημα της τουρκικής λογοτεχνίας. Το Yeni Turan (Νέο Τουράν) της Χαλιντέ ΕντίπΣύντομη βιογραφία της συγγραφέως, γνωστότερης ίσως φωνής του τουρκικού εθνικισμού, κυκλοφορεί λίγους μήνες πριν από τον Πρώτο Βαλκανικό. Περιγράφει την ουτοπία της μετεξέλιξης της αυτοκρατορίας σε κράτος που στηρίζεται και προωθεί τον τουρκικό εθνικισμό, ενώ παραμένει πολυεθνικό και αποκτά ομοσπονδιακή δομή. Οι άλλες εθνότητες διατηρούν την ταυτότητά τους και ζουν ελεύθερα, στα όρια που χαράσσει η τουρκική εξουσία. Ο τουρκικός εθνικισμός δεν έχει ακόμη αξιώσεις πολιτιστικής επιβολής, δεν ζητά να αφομοιώσει τους «άλλους», αλλά να τους επιβληθεί πολιτικά και στρατιωτικά.
Η «Μεγάλη Συμφορά» των Τούρκων: Οι Βαλκανικοί και η «προδοσία» των χριστιανών
Για τους χριστιανούς συμμάχους, οι πόλεμοι του 1912-1913 αποτελούν θρίαμβο. Παρά τις μεταξύ τους εδαφικές διαφορές, το όραμα πέντε αιώνων να «πετάξουν τους Τούρκους κατακτητές απ’ την Ευρώπη» γίνεται πραγματικότητα. Για τους Τούρκους, από την άλλη, οι Βαλκανικοί είναι η «Μεγάλη Συμφορά». Και πάλι κανόνια ακούγονται στην Πόλη, καθώς τα βουλγαρικά στρατεύματα φθάνουν στα περίχωρά της. Η αυτοκρατορία χάνει το ένα τρίτο των εδαφών που της απέμεναν, ενώ τετρακόσιες περίπου χιλιάδες Μουσουλμάνοι πρόσφυγες φθάνουν σε άθλια κατάσταση στην Πόλη και τη Μικρασία. Είναι οι περίφημοι «μουχατζίρηδες».

 

«Ω τουρκική φυλή, ω τέκνο της φωτιάς και του σιδήρου, ω συ που ίδρυσες χιλιάδες πατρίδες και φόρεσες εκατοντάδες στέμματα, ω συ που γεννήθηκες για να διαφεντεύεις τον κόσμο! Ο Θεός δεν έγραψε στο μέτωπό σου μια μαύρη μοίρα!» γράφει ο Μεχμέτ Εμίν ΓιουρντακούλWikipedia και προειδοποιεί: «Θέλεις να γκρεμισθεί και ο τελευταίος θρόνος σου; Να ανοίξει ματωμένος τάφος στην τελευταία πατρίδα σου; Να αναρτηθεί ξένη σημαία στον τελευταίο πύργο σου;» Ο Αλί Εκρέμ στο «Προς τον στρατό» προειδοποιεί: «Θέλουν να μας αφανίσουν, να μας αποτελειώσουν. Στόχος τους η Ιστάνμπουλ. Ω στρατέ του Ισλάμ […] Θες να υψωθεί ο ελληνικός σταυρός στα ιερά μας;» Ο Ομέρ Σεϊφεττίν, πάλι, στο διήγημά του «Πρίμο το τουρκόπουλο», εκφράζει την λύπη του που οι Τούρκοι δεν ισλάμισαν δια της βίας τους Βαλκάνιους. «Υποδούλωσαν έθνη όπως οι Ρωμιοί, οι Αλβανοί, οι Βούλγαροι, οι Σέρβοι. Τους πήραν τις χώρες τους. […] Αλλά καθώς δεν τους εκτούρκισαν, αυτή η γενναιοδωρία των Τούρκων έγινε η αδυναμία τους». Και παρακάτω: «Ο τουρκισμός τους φέρθηκε με κάθε γενναιοδωρία. Πεντακόσια χρόνια τους έτρεφε με το ψωμί του, τους έδωσε κάθε νοητή ελευθερία. Μα εκείνοι, αντί να είναι ευγνώμονες, τον πρόδωσαν». Στο ψυχεδελικό διήγημά του Λευκή Τουλίπα, οι Βούλγαροι παρουσιάζονται να βαφτίζουν τουρκόπουλα πριν τα σφάξουν και να φουρνίζουν αμάχους.

jamal_pasha_ca._1914-1917_palestine_library_of_congress.jpg

Ο Τζαμάλ Πασά, περίπου 1914-1917, Παλεστίνη. [Library of Congress]
Η πανωλεθρία στον Πρώτο Βαλκανικό προκαλεί πραξικόπημα στην Πόλη, και η εξουσία περνά στους περίφημους «Τρεις Πασάδες» Οι ντε φάκτο επικεφαλής της Οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο–Ενβέρ, Ταλάτ και Τζεμάλ. Με τον Δεύτερο Βαλκανικό, οι Τούρκοι ανακτούν την Αδριανούπολη, νίκη με μεγάλη συμβολική σημασία καθώς αυτή υπήρξε η δεύτερη κατά σειρά πρωτεύουσα των Οθωμανών (1363-1456), μέχρι την κατάληψη της Πόλης και κατά την τριετία που εκείνη ανοικοδομείτο από τον Πορθητή. Ωστόσο, η βαλκανική πέραν του Έβρου έχει χαθεί για πάντα. «Τουλάχιστον οι νεκροί μας γλίτωσαν αυτήν την συμφορά, και έκλεισαν τα μάτια τους έχοντας την παλιά μας πατρίδα δική τους ως την Ημέρα της Κρίσεως», έγραψε ο γεννημένος στα Σκόπια ποιητής Γιαχγιά Κεμάλ Μπεγιατλί.
Η επιστράτευση, ο «Μεγάλος Διωγμός» και τα τάγματα εργασίας
Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών, οι Ρωμιοί έρχονται για πρώτη φορά αντιμέτωποι με τη στράτευση, και μάλιστα για να πολεμήσουν κατά της Ελλάδας. Τα φαινόμενα λιποταξίας, αλλά και αυτομόλησης στον ελληνικό στρατό, είναι συχνά. Η Διδώ Σωτηρίου αφηγείται στα Ματωμένα ΧώματαΤο πρώτο επεισόδιο της βασισμένης στο βιβλίο σειράς: «Στον πόλεμο του ‘12 επιστρατευθήκανε απ’ τον Τούρκο τα δύο μεγαλύτερα αδέλφια μου. Ο Μιχάλης όμως κατάφερε να λιποτακτήσει. Πέρασε στην Ελλάδα και πήγε εθελοντής στον ελληνικό στρατό. Άγια δουλειά έκανε, είπε ο πατέρας».
Μετά την απώλεια της Ρούμελης, ο τρόπος που οι Τούρκοι βλέπουν τους Ρωμιούς στις εναπομείνασες Οθωμανικές περιοχές αλλάζει ριζικά. «Ανάψανε τα αίματα των Νεοτούρκων. Εφέδες δερβίσηδες, μπέηδες, μαζί με μουατζίρηδες που φτάνανε διωγμένοι απ’ την Ελλάδα, πασχίζανε όλοι μαζί να φανατίσουνε τον αγαθό λαό και να τον στρέψουν ενάντιά μας», γράφει η Σωτηρίου στα Ματωμένα Χώματα. «Φόνοι και διωγμοί χριστιανών αρχίσανε δω και κει». Καθώς είναι γνωστά τόσο τα φαινόμενα λιποταξίας, όσο και οι συνδρομές για τον ελληνικό στόλο, πληθαίνουν οι φωνές να επιβληθεί μποϊκοτάζ στα προϊόντα και τις επιχειρήσεις των Ρωμιών.

baker_standing_in_front_of_the_22american_bakery22_which_displays_signs_in_armenian_ladino_in_hebrew_characters_english_ottoman_turkish_greek_and_russian_with_samples_of_bread_ortakoy_istanbul_1922_june_photo_by_cdm.jpg

To Εληνοαμερικανικόν Αρτοποιείον με πινακίδες στα αρμένικα, λαντίνο (με εβραϊκούς χαρακτήρες), αγγλικά, οθωμανικά τουρικά, ελληνικά και ρωσικά, Ιούνιος 1922, Ortaköy, Κωνσνταντινούπολη. [cdm/Library of Congress]
Στο διήγημα Η Σαλονικιά Αϊσσέ Χανίμ (1913), ο Τούρκος συγγραφέας Μαρασλίογλου παρουσιάζει την πρόσφυγα από τη Θεσσαλονίκη να τα βάζει με τις Τούρκισσες της Πόλης που ψωνίζουν από ρωμαίικο κατάστημα. «Αδελφούλες μου, δεν ξέρετε πού πάνε τα λεφτά σας. Με τα λεφτά που μουσουλμάνες Τούρκισσες όπως εγώ κι εσείς παίρνουμε από τον ιδρώτα των ανδρών μας και τα σκάμε σε τούτους τους προδότες, αγοράζονται τα θωρηκτά Αβέρωφ, τα κανόνια και τα τουφέκια. Οι γονείς και τα παιδιά μας σκοτώθηκαν με όπλα που αγοράστηκαν με τα λεφτά μας. Το Αβέρωφ το αγόρασαν με χρήματα ενός Ρωμιού από τα Γιάννενα. Δεν έχετε καρδιά μουσουλμανική, τουρκική;» Οι γυναίκες συμφωνούν και δεν ψωνίζουν. Το μποϊκοτάζ των ρωμαίικων επιχειρήσεων εφαρμόζεται το 1913 και 1914.

amiral_condouriotis_et_son_etat-major_.agence_rol_btv1b6922601h.jpeg

Ο Κουντουριώτης πάνω στο θωρηκτό Αβέρωφ, 1912. [Bibliothèque nationale de France]
Λίγο πριν εκραγεί ο Μεγάλος Πόλεμος, αρχίζει ο «Μεγάλος Διωγμός» των Ελλήνων. Οι νέοι στρατεύσιμης ηλικίας επιστρατεύονται και στέλνονται στα διαβόητα αμελέ ταμπουρούΤα Αμέλε Ταμπουρού στη Μηχανή του Χρόνου(«τάγματα εργασίας»). Στέλνονται στην ενδοχώρα της Ανατολίας, να δουλέψουν σε εξοντωτικές εργασίες για την κατασκευή δρόμων, γεφυρών, σιδηροδρόμων. Γρήγορα τα αμελέ ταμπουρού γίνονται συνώνυμο του θανάτου από κακουχίες και κακομεταχείριση. Παράλληλα εξαπολύεται μια εκστρατεία βίας κατά των αμάχων, ώστε να ξεριζωθούν από όλες τις παράλιες περιοχές της Θράκης και της Μικράς Ασίας. Σημειώνονται εδώ κι εκεί σφαγές, ολόκληρα χωριά στέλνονται σε πορείες θανάτου. Ως αποτέλεσμα, 200.000 Έλληνες καταφεύγουν στα νεοαπελευθερωμένα νησιά του ανατολικού Αιγαίου.
Παρότι αποδέχεται την έξαρση του εθνικισμού Ελλήνων και Τούρκων, η Σωτηρίου επιμένει πως οι Γερμανοί ευθύνονται για την οργάνωση του διωγμού. Στα Ματωμένα Χώματα ένας νέος επιστρέφει στον Κιρκιντζέ από τη Βηρυτό και δείχνει στους χωριανούς ένα φυλλάδιο που η Deutsche Orient Bank μοιράζει σε όλη την Μέση Ανατολή. Αυτό καλεί τους μουσουλμάνους να μποϊκοτάρουν τα προϊόντα των χριστιανών. Τέτοια φυλλάδια μοιράσθηκαν πράγματι σε πολλές περιοχές της Μικρασίας και της Μέσης Ανατολής.
Ο Μεγάλος Πόλεμος: το μεγάλο σφαγείο πριν τη Μικρασιατική Εκστρατεία
Όταν η Οθωμανική αυτοκρατορία εισέρχεται στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η στρατολόγηση των Ρωμιών στα αμελέ ταμπουρού εντείνεται, ενώ νέα φαινόμενα αποτελούν οι επιτάξεις σχολείων και επιχειρήσεων. Πολλοί στρατεύσιμοι καταλήγουν σε «κανονικές» μονάδες, αλλά το φαινόμενο της λιποταξίας λαμβάνει πρωτόγνωρες διαστάσεις. Στην Λωξάντρα, « η Αγαθώ μαλλιοτραβιέται να φυγαδέψει τα δυο της αγόρια στη Ρωσία ή στην Ελλάδα, γιατί οι Τούρκοι αγριέψανε. Βγάλαν νταβούλι και μαζέψανε τους Χριστιανούς για επιστράτευση».
Στα Ματωμένα Χώματα βγαίνει τελάλης στους δρόμους του Κιρκιντζέ να δώσει το νέο της επιστράτευσης, και ο πανικός καταλαμβάνει το χωριό. «Στους καφενέδες γινότανε το βράδυ πρωτοφανέρωτος συνωστισμός. […] Άσκημα τα νέα. Το τούρκικο γκουβέρνο δεν είχε μπιστοσύνη – σου λέει – στους χριστιανούς· τους στράτευε όλους, μα όπλο δεν τους έδινε μ’ ούδε στολή. Σκάρωσε επί τούτο κάτι τάγματα που τα βάφτισε Αμελέ Ταμπουρού μα πιο σωστό θε νά ‘τανε να τα πει Τάγματα Θανάτου». Ο παπάς του χωριού αναρωτιέται «Ποιος τον πονήρεψε τον Τούρκο;» Και πάλι, το δάχτυλο για τα δεινά στρέφεται στους Γερμανούς. Ένας χωριανός σχολιάζει: «Εγώ ένα ξέρω. Τον Τούρκο τον πονήρεψε ο Γερμανός». Και ο αφηγητής παρατηρεί: «Αφέντης τώρα στην Μικρασία δεν ήταν μόνο ο Τούρκος· ήταν και ο Γερμανός. Ο Γερμανός ήταν ο νους και ο Τούρκος το χέρι. Ο ένας σκάρωνε τα σχέδια και ο άλλος τα εκτελούσε. [… Ο Γερμανός] ήταν σταλμένος με το ψυχρό σχέδιο να μας εξοντώσει για να μας αρπάξει το χρυσόμαλλον δέρας. Στην ουσία η Τουρκιά ήταν τώρα μια γερμανική αποικία».

constantinople_photo_prise_au_ministere_.agence_rol_btv1b6932986x.jpeg

Διαδήλωση στην Κωνσταντινούπολη, 1918. [Bibliothèque nationale de France]
Η Σωτηρίου αποδίδει στον Γερμανό στρατηγό Otto Liman von SandersWikipedia, σύμβουλο των Οθωμανικών στρατευμάτων, την ευθύνη για τον Μεγάλο Διωγμό, αλλά και την Αρμενική Γενοκτονία. Σήμερα, Γερμανοί ιστορικοί συζητούν την έκταση της γερμανικής ευθύνης στα γεγονότα. Ωστόσο, η μετάθεση όλης της ευθύνης στους Γερμανούς είναι ένας εύκολος τρόπος να απαλλαγούν Έλληνες και Τούρκοι από το κύριο βάρος της ευθύνης για τις αγριότητες. Αργότερα, η ίδια συγγραφέας θα αποδώσει την καταστροφή στη Μικρά Ασία περισσότερο στις πολιτικές της Αντάντ παρά στο ίδιο το ελληνικό στρατιωτικό εγχείρημα. Δεν πρέπει να ξεχνά κανείς πόσο στρατευμένο είναι το γράψιμο της Σωτηρίου στην κομμουνιστική γραμμή της «αντι-ιμπεριαλιστικής» ρητορείας. Σε κάθε περίπτωση, η μετάθεση της ευθύνης για το λουτρό αίματος σε τρίτους συνέβαλε στο να είναι εξαιρετικά δημοφιλής τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία.
«Όσοι φτάνανε απ’ τ’ Αμελέ Ταμπούρια, σκαστοί ή με άδειες, διηγόντανε ιστορίες που δύσκολα τις πίστευε άνθρωπος. Χωριά και πολιτείες γεμίσανε φυγόστρατους και λιποτάχτες. Φκιάχνανε κρυψώνες κάτω από τη γη, μέσα σε πηγάδια, σ΄ οχετούς και σε ταβάνια. Ταβάν ταμπουρού τα λέγανε. Μένανε χρόνια κλεισμένοι ακόμα και κτισμένοι σε τοίχους». Όσοι μπορούν δωροδοκούν τις αρχές, άλλοι περιβάλλονται το σχήμα για να γλιτώσουν. «Λίγα μας τρώνε οι μπέηδες, ως κι αυτοί οι τσαούσηδες κι οι ομπασήδες, για να γλυτώσουμε το στρατιωτικό και να μη μας στέλνουν στο σπάσιμο της πέτρας; Κι ύστερα τις επιτάξεις που τις βάζεις;» λέει ένας από τους χαρακτήρες του Οι νεκροί περιμένουν, και του απαντούν: «Έχεις παράπονο κι εσύ, μωρέ Γιάγκο […]; Άσε να παραπονεθεί η πλεμπάγια, ο Αριστοτέλης ο δάσκαλος, που ρασοφορέθηκε για να γλυτώσει, κι ο μάστρο-Στυλιανός ο δόλιος, που έχασε και τα δυο τα παλικάρια του στην Κόνια!» Στο Αϊδίνιο «οι δουλειές κλείναν κάπως δυσκολότερα από πριν, μα όσοι πλούσιοι τα κατάφερναν νά ‘χουν ένα μπέη προστάτη ή συνέταιρο θησαύριζαν κι απόφευγαν τις επιτάξεις, το στρατιωτικό και τους διωγμούς».

constantinople_museum_anglais_transforme_en_hopital_1912.jpeg

To Αγγλικό Μουσείο στην Κωνσταντινούπολη έχει μετατραπεί σε νοσοκομείο, 1912. [Bibliothèque nationale de France]
Τα ταβάν ταμπουρού γίνονται μέρος της καθημερινότητας και στην Πόλη, όπου η ελληνική ομογένεια έχει γλιτώσει τους διωγμούς και έχει περιορισθεί στις επιτάξεις των επιφανέστερων σχολείων της: το Ζάππειο και το Ζωγράφειο γίνονται στρατιωτικά νοσοκομεία. Εδώ όμως είναι πιο δύσκολη η σύλληψη των λιποτακτών, καθώς, κατά τον Χάρη Σπαθάρη (Τα Κωνσταντινουπολίτικα και άλλα τινά), συνεργάζεται όλη η γειτονιά για να τους φυγαδεύσει στα μπλόκα. «Τελικά, πολύ λίγοι πιανόντανε, αλλά και λιγότεροι φτάνανε στο αστυνομικό τμήμα». Με μια μικρή δωροδοκία τους άφηναν…
Μια ιδιότυπη περιπέτεια των Ρωμιών της Πόλης είναι η καθιέρωση, με την κήρυξη του πολέμου, της υποχρεωτικής διδασκαλίας της τουρκικής στα ρωμαίικα σχολεία –ως τότε δεν διδασκόταν παρά στα επαγγελματικά λύκεια ή ως μάθημα επιλογής. Το μέτρο προκάλεσε μια σχετική δυσαρέσκεια, όπως περιγράφει ο Γιώργος ΘεοτοκάςΑφιέρωμα της εκπομπής «Παρασκήνιο» στον Γιώργο Θεοτοκά στον Λεωνή: «Ο Μένος πάλι το ‘χε ρίξει στα πολιτικά. Όλη την ώρα δημιουργούσε ζητήματα, από τότε που είχε αρχίσει ο πόλεμος και είχε γίνει υποχρεωτικό το μάθημα των τουρκικών. Τον καλούσε στον πίνακα ο κύριος Νικολετόπουλος, ο τουρκοδιδάσκαλος. Υπαγόρευε ο κύριος Νικολετόπουλος, ακίνητος ο Μένος. Τότες ο κύριος Νικολετόπουλος ρωτούσε: – Μενέλαε, γιατί δεν ξέρεις το μάθημά σου; Και ο Μένος αποκρινότανε στερεότυπα: -Ο μπαμπάς μου μου είπε να μη μαθαίνω τούρκικα. Ο κύριος Νικολετόπουλος σηκωνότανε από την έδρα, του έδινε ένα γερό μπάτσο κι έλεγε: -Αν η κυβέρνηση μας κλείσει το σχολείο, ο μπαμπάς σου θα έρθει να μας το ανοίξει;» Τα πράγματα βέβαια δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο όταν η Ελλάδα εισέρχεται στον πόλεμο με την πλευρά της Αντάντ. Οι Έλληνες καθηγητές στα ομογενειακά σχολεία της Πόλης απελαύνονται, οι λιποτάκτες κυνηγιούνται πιο λυσσαλέα…
Η Ανακωχή: φρούδες ελπίδες και η Μικρασία
Η τριανδρία των πασάδων που διοικούσε την χώρα από 1913 είχε ελπίσει πως ο Μεγάλος Πόλεμος θα έδινε την ευκαιρία στην Τουρκία να ανακτήσει κάποια από τα εδάφη που είχε χάσει στους Βαλκανικούς. Αντ’ αυτού, η αυτοκρατορία –παρά την αποτυχία της απόβασης των Αγγλογάλλων στα Δαρδανέλια και την ακύρωση των ρωσικών νικών στον Καύκασο από τη Σοβιετική Επανάσταση– έχασε τα πάντα. Ήταν στο στρατόπεδο των ηττημένων, και οι νικητές σύμμαχοι –ανάμεσά τους και η Ελλάδα– αποφάσισαν τον διαμελισμό της.
Η Ανακωχή του ΜούδρουΒικιπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1918, γέμισε ενθουσιασμό και νέες ελπίδες τους Ρωμιούς. Τον Νοέμβριο, συμμαχικά στρατεύματα καταλαμβάνουν την ίδια την Κωνσταντινούπολη και το θωρηκτό Αβέρωφ πλέει στα ανοικτά της Προποντίδας. «Σε λίγο, στην Μεγάλη Οδό του Πέραν, ;αντίκρυ στην Αγία Τριάδα και το Ζάππειο δυο λεβέντες Κρητικοί με τα στιβάλια τους θα φυλάνε την είσοδο της Ελληνικής Αρμοστείας, όπου μια ολομέταξη ελληνική σημαία κρέμεται από τον τέταρτο όροφο ως το πεζοδρόμιο», γράφει η Ελένη Χαλκούση στην αυτοβιογραφία της Πόλη αγάπη μου. Στον Ιανό«Γιορτές και ανθεστήρια οργανώνονται στον Κήπο του Ταξιμιού […] και μεις που μας νανούρισε ένα όνειρο και μας έθρεψε μια πίστη λέμε πως ήρθε πια η ώρα η ευλογημένη».

occupation_of_constantinople_british_troops_marching_by_nusretiye_mosque_in_the_tophane_district_of_istanbul_1920.jpg

Κατοχή της Κωνσταντινούπολης. Βρετανικά στρατεύματα μπροστά από το τέμενος Nusretiye Mosque στην περιοχή Τophane, 1920. [Library of Congress]

on_the_golden_horn_the_greek_quarter_of_constantinople_1920.jpg

H ελληνική γειτονιά, 1920. [Library of Congress]
Το τέλος του Μεγάλου Πολέμου γεννά ελπίδες τρελές στη ρωμιοσύνη. Ελπίδες πως η Πόλη και η Ιωνία θα προσαρτούντο στην Ελλάδα, ελπίδες πως δεν θα ξαναγινόταν ποτέ άλλος πόλεμος γιατί οι Μεγάλες Δυνάμεις και τα «14 σημεία»Βικιπαίδεια του Αμερικανού προέδρου Wilson θα έλυναν όλα τα προβλήματα του κόσμου. «Μια καινούρια εποχή άρχιζε στον κόσμο μες στην ελευθερία και την ευημερία. […] Μια μικρή προσπάθεια έπρεπε να κάμει ακόμα το ελληνικό κράτος, να τακτοποιήσει οριστικά κάτι εκκρεμή ζητήματα που είχε στην Μικρασία. Ύστερα, καμιά άλλη σκοτούρα δεν έμελλε να ταράξει την καλοπέραση και τα παιγνίδια των παιδιών του Οδυσσέα». Ο Λεωνής αποτυπώνει την πεποίθηση μιας ολόκληρης γενιάς. Μια πεποίθηση που θα γκρεμιζόταν οριστικά σε τέσσερα χρόνια.
Τα πράγματα εξελίχθηκαν βέβαια πολύ διαφορετικά. Για τρία χρόνια, η Μικρασία θα μετατραπεί σε ένα τρομερό σφαγείο και όλοι οι παραπάνω Έλληνες συγγραφείς θα αφήσουν τις πατρίδες τους για πάντα.
Αλέξανδρος Μασσαβέτας
Σπούδασε νομικά σε Αθήνα και Cambridge. Έζησε νομαδικά με βάση του την Πόλη (2003-2015). Εκεί έγραψε δύο βιβλία για την Κωνσταντινούπολη και ένα για την Μικρά Ασία, ενώ συνεργάσθηκε με ελληνικά και ξένα έντυπα. Σήμερα συνεχίζει την νομαδική του ύπαρξη, με βάση την Αθήνα.
Δημοσιεύτηκε στισ

Οχι δάκρυα για τα τζιτζίκια

Ωδή στους πρωταγωνιστές του καλοκαιριού

 

Τα τζιτζίκια κάνουν τζι

by sarant

Κοντεύει να τελειώσει το καλοκαίρι, και άρθρο καλοκαιρινό δεν έχουμε ανεβάσει. Βέβαια, τα καλοκαιρινά άρθρα για να τα γράψεις πρέπει να είσαι πλάι στο κύμα, ή έστω σε διακοπές, και φέτος φάνηκα πολύ ατζαμής ή άτυχος στη χρονοθέτηση των έτσι κι αλλιώς σύντομων διακοπών μου αφού τις κανόνισα μετά τον δεκαπενταύγουστο -και βέβαια, με την πρώτη σταγόνα της διάλυσης της Βουλής λαβώθηκε το έτσι κι αλλιώς περίεργο φετινό καλοκαίρι.Το οποίο καλοκαίρι, εμείς οι μεσογειακοί τουλάχιστον το έχουμε συνδέσει με έναν συγκεκριμένο ήχο, το τερέτισμα του τζιτζικιού, την ακατάπαυστη μουσική υπόκρουση στις ζεστές καλοκαιρινές μέρες. Τόσο πολύ έχει συνδεθεί με το αιγαιακό τοπίο το τζιτζίκι, που στις αρχές του φετινού καλοκαιριού οι κάτοικοι της Δονούσας, στις μικρές Κυκλάδες, έκαναν έκκληση στους απανταχού φίλους (του νησιού και των τζιτζικιών) να τους στείλουν ταχυδρομικώς τζιτζίκια για να καλυφθεί το ηχητικό κενό!Δεν ξέρω αν ευοδώθηκε η προσπάθεια των κατοίκων του μικρού νησιού, πάντως τα τζιτζίκια είναι σχετικά εύκολο να τα πιάσεις, μια και στέκονται ακίνητα στο δέντρο και τραγουδάνε, αν και πιο δύσκολο είναι να τα διακρίνεις, καθώς δεν διαφέρουν και πολύ στο χρώμα από τον κορμό. Τραγουδάνε τα αρσενικά μόνο, λέει η εγκυκλοπαίδεια -και δεν τραγουδάνε, βέβαια, με το στόμα: ο ήχος παράγεται από μεμβράνες που έχουν στην κοιλιά τους. Και φυσικά, τα αρσενικά τερετίζουν όχι για να απολαμβάνουν το τραγούδι τους οι παραθεριστές της Δονούσας αλλά για να προσελκύσουν τα θηλυκά -και κάθε είδος τζιτζικιού βγάζει ξεχωριστό τραγούδι.Για τον ανθρωπο, βεβαίως, ολα τα τζιτζίκια κάνουν τζι, και ο ήχος αυτός συνέβαλε στη διαμόρφωση της λέξης. Οι αρχαίοι έλεγαν τέττιξ, που και αυτή η λέξη ήταν ηχομιμητική, και από αυτόν τον τέττιγα, με την επίδραση του ήχου τζι-τζι, προέκυψε το τζιτζίκι μας. Μια άλλη λέξη της αρχαίας, που υπάρχει και στη νέα ελληνική, είναι το τερέτισμα, που κατά τον λεξικογράφο Ησύχιο σήμαινε, μεταξύ άλλων, τα “τεττίγων άσματα”, μια σημασία που διατηρείται και σήμερα.Καθώς το τζιτζίκι ακούγεται να τραγουδάει όλο το καλοκαίρι, που δεν είναι εποχή ανάπαυσης και αναψυχής για τον αγρότη, έδωσε την εντύπωση του ανέμελου γλεντζέ, που αποτυπώθηκε σε έναν από τους γνωστότερους μύθους του Αισώπου και των μεταγενέστερων μυθογράφων, τον μύθο του τζίτζικα και του μέρμηγκα. Σε μια από τις αρχαίες παραλλαγές:Τέττιξ και μύρμηκεςΧειμῶνος ὥρᾳ τὸν σῖτον βραχέντα οἱ μύρμηκες ἔψυχον. Τέττιξ δὲ λιμώττων ᾔτει αὐτοὺς τροφήν. Οἱ δὲ μύρμηκες εἶπον αὐτῷ· Διὰ τί τὸ θέρος οὐ συνῆγες καὶ σὺ τροφήν; Ὁ δὲ εἶπεν· Οὐκ ἐσχόλαζον, ἀλλ᾿ ᾖδον μουσικῶς. Οἱ δὲ γελάσαντες εἶπον· Ἀλλ᾿ εἰ θέρους ὥραις ηὔλεις, χειμῶνος ὀρχοῦεμείς την έχουμε μία και ενιαία, μετάφραση δεν χρειάζεται. Αφού το καλοκαίρι τραγουδούσες, χόρευε τώρα, του είπαν άπονα τα μερμήγκια.Σε μια κόντρα παραλλαγή, που ήταν δημοφιλής στα χρόνια της επίπλαστης ευμάρειας, ο χειμώνας έρχεται αλλά ο τζίτζικας φεύγει για σκι στην Αράχωβα (ή και στο Γκστάαντ) κι ο μέρμηγκας που το φυσάει και δεν κρυώνει αναζητεί τον Αίσωπο (ή τον Λαφοντέν) για να ξεσπάσει.Με άλλα λόγια, ο μύθος είναι ζωντανός. Πριν από μερικούς μήνες στη Βουλή ο Γιάνης Βαρουφάκης χρησιμοποίησε τον μύθο υποστηρίζοντας ότι δεν είναι αληθές πως οι Έλληνες είναι όλοι τζιτζίκια (τεμπέληδες) ενώ οι Γερμανοί όλοι μερμήγκια (εργατικοί), αλλά ότι τα τζιτζίκια όλων των χωρών (εννοώντας πλέον την πλουτοκρατία) έχουν συνασπιστεί και στερούν από τα μερμήγκια το μερίδιό τους.Το τζιτζίκι εμφανίζεται και στην αρχαία μυθολογία, στον μύθο του Τιθωνού. Ο Τιθωνός ήταν θνητός και τον είχε αγαπήσει η Ηώς, που ήταν Τιτανίδα. Η αθάνατη καλλονή απήγαγε τον όμορφο θνητό και θέλοντας να διαρκέσει για πάντα ο έρωτάς τους ζήτησε από τον Δία να χαρίσει την αθανασία στον εραστή της -ξεχνώντας να ζητήσει μαζί και την αιώνια νιότη. Ο καημένος ο Τιθωνός χιλιογέρασε, κι όταν πια είχε γίνει ένα ζαρωμένο ζωντανό κουφάρι τον μεταμόρφωσαν σε τζιτζίκι. Από εκεί βγήκε και η αρχαία παροιμία «Τιθωνού γήρας» για τους υπέργηρους -και εξηγεί ο Πλούταρχος «ο γαρ Τιθωνός κατ’ ευχήν το γήρας αποθέμενος τέττιξ εγένετο».Πράγματι, το τζιτζίκι, αν το δεις από κοντά δίνει την εντύπωση του γερασμένου. Ο Σολωμός στη Γυναίκα της Ζάκυθος, σε μιαν παραλλαγή, έχει «Και το πρόσωπο του γέρου ήτανε σαν τον τζίτζικα». Από την άλλη, το τζιτζίκι που ακούμε να τραγουδάει πάνω στο αντικρινό δέντρο είναι πράγματι υπέργηρο, αν σκεφτούμε ότι κάποια είδη τζιτζικιών περνάνε 17 ολόκληρα χρόνια μέσαστη γη ως νύμφες, κι ύστερα εμφανίζονται, ζευγαρώνουν, γεννάνε αυγά και πεθαίνουν. Άλλο είδος κάνει τον ίδιο κύκλο αλλά με 13 χρόνια. (Και επειδή και οι δυο αυτοί αριθμοί είναι πρώτοι, οι βιολόγοι σκέφτηκαν ότι αυτό δεν είναι τυχαίο -περισσότερα σε σχετικά πρόσφατο σχόλιο του φίλου μας του Νεοκίντ).Και καθώς το τζιτζίκι (ή ο τζίτζικας) είναι το κατεξοχήν σύμβολο του κατακαλόκαιρου, όταν κάνει πάρα πολλή ζέστη λέμε «σκάει ο τζίτζικας», για να δείξουμε πόσο ανυπόφορη είναι η ζέστη, αφού ούτε τα τζιτζίκια δεν μπορούν να την αντέξουν. (Στην παρέα μου, λέμε την παροιμία και ειρωνικά, όταν κάνει κρύο, και καμιά φορά προσθέτουμε ‘ο πολικός τζίτζικας’. Αν είχα ταλέντο στις φωτοσοπιές, θα έφτιαχνα έναν πολικό τζίτζικα, με άσπρη γούνα).Άλλη μια φράση με τα τζιτζίκια είναι η «τζιτζίκια πεταλώνουμε;» -νεότερη παραλλαγή της «μπρίκια κολλάμε;», ενώ στη στρατιωτική αργκό «τζιτζίκι» ή «τζιτζικάριος» είναι ο στρατιώτης του πεζικού, ο πεζικάριος. Στο slang.gr διαβάζω ότι «τζιτζίκι» λέγεται επίσης ο βομβητής όπισθεν, ο μηχανισμός που έχουν τα μεγάλα οχήματα (και όχι μόνο, πια) όταν κινούνται με την όπισθεν.Θα βρείτε να προσθέσετε πολύ περισσότερα για τα τζιτζίκια σε τραγούδια, ταινίες και στα γράμματα (ας πούμε, ένα από τα πρώτα βιβλία του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου ήταν Τα τζιτζίκια) αλλά προς το παρόν θα κλείσουμε με ένα τραγούδι, τα Τζιτζίκια του Λίνου Κόκκοτου σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, από τον κύκλο «Το θαλασσινό τριφύλλι», με τον Μιχάλη Βιολάρη.

Δημοσιεύτηκε στισ

Ο πλούσιος, ο φτωχός κι ο φιλόσοφος

 

230520-dogs-poor-dog

Στο μεγάλο δρόμο, απάνω στα σκαλοπάτια ενός μεγάρου, κάθεται ένας ζητιάνος. Δίπλα του είναι ξαπλωμένος ένας μαύρος, μαλλιαρός σκύλος. Ο σκύλος του ζητιάνου.

Ο ήλιος πυρώνει από ψηλά τον άνθρωπο και το σκύλο, απάνω στα λευκά μάρμαρα.Ο άνθρωπος είναι ντυμένος στα κουρέλια. Το πρόσωπό του είναι χλωμό, αρρωστιάρικο και παραπονεμένο. Ο σκύλος έχει ένα γυαλιστερό, παστρικό τρίχωμα, που τον σκεπάζει ως τα ρουθούνια. Το μούτρο του είναι εύθυμο και γελαστό, και το μάτια του γυαλίζουν κάτω απ’ τα πυκνά του φρύδια.Ο ήλιος πυρώνει από ψηλά τον άνθρωπο και το σκύλο και ζητεί να τους ομορφήνη και τους δύο. Ο ζητιάνος όμως φαίνεται σαν να κρυώνη, και το φως, που τον λούζει, τον κάνει ασχημότερο. Ο σκύλος χαίρεται το φως μέσα στη γούνα του, και το μαλλί του γυαλίζει σαν μετάξι.Απ’ τη μεγάλη πόρτα του μεγάρου βγήκε μια παχουλή υπηρέτρια, με κόκκινα δροσερά μάγουλα. Έδωκε με καλοσύνη μια φέτα ψωμί κ’ ένα κομμάτι κρέας στο ζητιάνο και πέταξε με περιφρόνηση ένα κόκκαλο στο σκύλο.child-dog-joao-burlamaqui

Ο άνθρωπος πήρε το κομμάτι το κρέας, με ντροπή, κι αναστέναξε, σαν να τού έδιναν φαρμάκι. Άρχισε να μασάη χωρίς όρεξη, με συχνούς αναστεναγμούς και με κομμένα λόγια. Ο σκύλος άρπαξε το κόκκαλο με λαχτάρα, κούνησε την ουρά του, τώβαλε ανάμεσα στα μπροστινά του πόδια κι’ άρχισε να το ροκανίζη μ’ ευτυχία.

Ο ήλιος πύρωνε από ψηλά τον άνθρωπο και το σκύλο. Οι διαβάτες περνούσαν βιαστικοί μπροστά τους. Πού και πού κανένας έρριχνε μια πεντάρα στο δίσκο του ζητιάνου και κυττάζοντας το σκύλο, που τούφραζε το δρόμο, μουρμούριζε μέσα του: «Να χαθής, βρωμόσκυλο». Ο ζητιάνος έπαιρνε το έλεος του διαβάτη κι’ όλο αναστέναζε. Ο σκύλος άκουε τις βρισιές του κι’ όλο κουνούσε την ουρά του….Ένας μάγκας, καθισμένος σταυροπόδι στο πεζοδρόμιο, κύτταζε με δυο μεγάλα γαλανά μάτια τον άνθρωπο και το σκύλο. Άξαφνα άρχισε να γελάη μοναχός του: «Για κύττα! είπε. Ένας πλούσιος κ’ ένας φτωχός!…»Ο ήλιος πύρωνε από ψηλά και τους τρεις! Τον πλούσιο, τον φτωχό και τον φιλόσοφο.**********

Δημοσιεύτηκε στισ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΑΛΤΣΙΝΙΩΤΗ

ΤΑ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΥΡΚΑΛ !!


Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΑΛΤΣΙΝΙΩΤΗ

Ανάμεσα στα κυνηγετικά όπλα που αναζητώ, από τα πιο επώνυμα μαγαζιά έως τις πιο απίθανες… τρύπες= υπάρχουν όπλα που ενώ τα ίδια δεν αντιπροσωπεύουν κάτι σπουδαίο σε επίπεδο κατασκευής και ποιότητα εκτέλεσης, φέρουν επάνω τους ένα όνομα βαρύ και ιστορικό.

Κάποτε βρήκα και είχα τη δυνατότητα να το φωτογραφίσω, ένα δίκαννο με κοκόρια. Συνηθισμένο όπλο. Το όνομα που έφερε όμως επάνω στην κάννη του, ήταν μια ιστορία από μόνο του… Ο μάστορας ήξερε το ενδιαφέρον μου για τα καλά κυνηγετικά όπλα. Μου έδειξε ένα-δυο διαλυμένα…παλιοσίδερα και χαμογελώντας πονηρά πίσω από τα γυαλιά του με ρώτησε…Τα κυνηγετικά της ΠΥΡΚΑΛ! – Ξέρεις ποιος ήταν ο Μαλτσινιώτης; Εσκυψε και πίσω από τον πάγκο του ξετρύπωσε ένα ακόμα… υπόλειμμα δίκαννου, που όμως έφερε ένα όνομα με χρυσά γράμματα πάνω στηνρίγα της κάννης.Maltsiniotis Frere athene.  
Τα όπλα δεν μπορούν να μιλήσουν με λόγια, αλλά και δεν σταματούν ποτέ να μας εκπλήσσουν με την ιστορία τους. Στην περίπτωσή μας, αποκαλύπτουν ένα κομμάτι μνήμης που αντιπροσωπεύει προπολεμικά μια μικρή Ελλάδα που πάσχιζε να μεγαλώσει, που ήξερε να ξεπερνάει μύριες δυσκολίες, να δημιουργεί βαριά βιομηχανία και να είναι σεβαστή σε παγκόσμια κλίμακα.Το όπλο αυτό είναι μια απλή βελγική κατασκευή, με κοκόρια, στο μοτίβο χιλιάδων όμοιων κοκοροτούφεκων, που αποτελούσαν την προσιτή εκδοχή αυτής της βιομηχανίας, που απευθυνόταν στους κυνηγούς της μεσαίας εισοδηματικής τάξης. Πρόκειται για εισαγωγή, στο όνομα μάλιστα του εισαγωγέα, που αναγράφεται στα Γαλλικά. Τέτοιες εισαγωγές έγιναν και σε άλλα ονόματα εμπόρων και σε άλλες περιόδους.Τα κυνηγετικά της ΠΥΡΚΑΛ! Καλυκοποιείον…  
Το δίκαννο που είδα ταξινομείται χρονολογικά στις αρχές του περασμένου αιώνα. Δεν μπόρεσα να φωτογραφίσω τα σήματα της βάσης και τις σφραγίδες του. Φέρει όμως ατσάλινες και όχι δαμασκηνές κάννες και ένα σκάλισμα τυπικό ενός όπλου, μεσαίας κατηγορίας.Η αλεπού στη φωτιά και το ζαρκάδι στον υποφυλακτήρα αποτελούσαν συχνό διακοσμητικό μοτίβο στη βελγική κυνηγετική οπλοβιομηχανία. Το σκάλισμα αυτό το έχω δει πολλές φορές να εκτελείται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που είμαι βέβαιος πια ότι προέρχεται από το ίδιο εργαστήριο σκαλίσματος. Το ξύλο στο κοντάκι του ήταν μέτριας ποιότητας αλλά καλοδουλεμένο και οι εφαρμογές του ξύλο …μέταλλο κρατούσαν ακόμα καλά.Στον Υμηττό λειτούργησε από το 1891 το «καλυκοποιείον».Στον Υμηττό λειτούργησε από το 1891 το «καλυκοποιείον».Το όπλο, αν κρίνω από τη συνολική ταλαιπωρία ενός και πλέον αιώνα, δεν υπήρξε χαμηλής ποιότητας κατασκευής, ήταν ένα καλό και αξιόπιστο μοντέλο σειράς. Εφερε και περαστό κλειδί τύπου Γκρίνερ, που ήταν μια σημαντική εξέλιξη της εποχής.Το όπλο φτιάχτηκε για κάποια εταιρεία των κυρίων Μαλτσινιώτη που το προωθούσε στην ντόπια αγορά. Ποιος ήταν όμως ο Μαλτσινιώτης;Ηταν τρία αδέλφια, οι Παναγιώτης, Γεώργιος και Δημήτριος με καταγωγή από τη Σπάρτη. Το όνομα έχει μεσαιωνικές ρίζες καθώς υπάρχει στον Μυστρά το ερείπιο του πύργου της οικογένειας Μαλτσινιώτη.Τα προϊόντα της ΠΥΡΚΑΛ στη Διεθνή Εκθεση Οπλων του Παρισιού το 1900. Τα προϊόντα της ΠΥΡΚΑΛ στη Διεθνή Εκθεση Οπλων του Παρισιού το 1900.Ολα ξεκίνησαν το 1884, με ένα μικρό μαγαζάκι στο Μοναστηράκι που πουλούσε κυνηγετικά όπλα και φυσίγγια. Γρήγορα επεκτάθηκαν σε επισκευές και ανακατασκευές. Η επιχειρηματική τους δραστηριότητα αναπτύχθηκε πολύ γρήγορα και ίδρυσαν το δικό τους εργοστάσιο παραγωγής φυσιγγίων.Στην αρχή στο Ψυχικό και στη συνέχεια στον Υμηττό θα λειτουργήσει από το 1891 το «καλυκοποιείον». Το 1900 απασχολούν ήδη διακόσιους εργαζόμενους. Η εταιρεία τους ήταν η «Αδελφοί Μαλτσινιώτη φυσίγγια και μεταλλικά εξαρτήματα». Ξεκίνησαν την διαδρομή τους με κυνηγετικά όπλα, πυρίτιδες, σκάγια και φυσίγγια, αλλά ο απωλεσθείς και ντροπιαστικός ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 έδωσε μια σημαντική ώθηση στην επιχείρησή τους.Τα κυνηγετικά της ΠΥΡΚΑΛ! Επαναγόμωναν φυσίγγια για όπλα Γκρα και Σασεπώ, ενώ ανέπτυξαν σημαντικά την καλυκοποιία και απέκτησαν σπουδαία τεχνογνωσία για την εποχή.Σύντομα έγιναν οι προμηθευτές του ελληνικού στρατού σε πυρομαχικά, αλλά έκαναν και πολλές εξαγωγές σε εγγύς ανατολή και Τουρκία ! Ηταν οι «άτυποι» προμηθευτές των Μακεδονομάχων και των Κρητών σε εξοπλισμό.Και ταυτόχρονα οι Μαλτσινιώτηδες κάνουν εξαγωγές και στην Τουρκία!Ελληνικά φυσίγγια  
Μέσα σε ελάχιστα χρόνια και με την εισαγωγή μηχανημάτων και τεχνογνωσίας από το Βέλγιο και την Γερμανία, κατάφεραν να παράγουν εντελώς δικά τους φυσίγγια σε μπρούντζινους κάλυκες για τα νέα όπλα άκαπνης πυρίτιδας,τύπου Μάνλιχερ.Τα κυνηγετικά της ΠΥΡΚΑΛ! Μέχρι τότε οι προσπάθειες για ανάπτυξη του κλάδου οπλοβιομηχανίας είχαν αποτύχει στην Ελλάδα, καθώς το μεν πείραμα του Ναυπλίου… ανετινάχθη, οι δε προσπάθειες του Δημοσίου και του Μωραϊτίνη είχαν βαλτώσει για λόγους είτε ξένου συμφέροντος και δόλου είτε έλλειψης ουσιαστικού ενδιαφέροντος αλλά και έλλειψης ειδικευμένου προσωπικού.Η αλλαγή του εξοπλισμού του ελληνικού στρατού από τους γκράδες σε Μάνλιχερ Σονάουερ το 1900, έβαλε την εταιρεία σε μια περίοδο ανταγωνισμού με το «Πυριτιδοποιείο». Τελικό αποτέλεσμα αυτού του ανταγωνισμού ήταν η συγχώνευση των δύο και η δημιουργία της «ΠΥΡΚΑΛ» το 1908.Χειροποίητο μηχάνημα των αδελφών Μαλτσινιώτη όπου γινόταν η τοποθέτηση των καψυλίων στους κάλυκες. Χειροποίητο μηχάνημα των αδελφών Μαλτσινιώτη όπου γινόταν η τοποθέτηση των καψυλίων στους κάλυκες.Οι Μαλτσινιώτηδες κρατούν τη διοίκηση, με τον Γεώργιο να είναι ο «τεχνοκράτης» εγκέφαλος της εταιρείας. Το εργοστάσιο εξειδικεύεται στο διαμέτρημα του Μάνλιχερ Σονάουερ και κάνει εξαγωγές. Το διαμέτρημα βοήθησε τα μέγιστα τα ανταρτικά σώματα, καθώς οι Μακεδονομάχοι μπορούσαν να φέρουν πολύ μεγαλύτερο αριθμό των μικρότερων σε όγκο σφαιρών και με πολλαπλάσια ακρίβεια βολής, και αυτό αύξησε σημαντικά την αυτονομία τους.Με την έκρηξη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου το «καλυκοποιείο» γίνεται ο αποκλειστικός προμηθευτής του ελληνικού στρατού. Στο τέλος του πολέμου η εταιρεία θα έχει τη δυνατότητα παραγωγής και οβίδων βαρέος πυροβολικού, ενώ στη διάρκεια του πολέμου είχε εφεύρει και μια πατέντα ανακατασκευής δεσμίδων και καλύκων πολυβόλου. Σε αυτή την περίοδο μετά το 1920 και στη διάρκεια της δικτατορίας του Πάγκαλου, οι αδελφοί Μαλτσινιώτη αποσύρονται. Τη διοίκηση αναλαμβάνει ο Καλύβας και ο Λογοθέτης στο Καλυκοποιείο και ο Αραπίδης στο Πυριτιδοποιείο. Τότε έγινε μια σκανδαλώδης σύμβαση για παραγωγή 450 εκατομμυρίων φυσιγγίων!Η εταιρεία εκσυγχρονίστηκε για να ανταποκριθεί, στην απίστευτη παραγγελία, ενώ πήρε και αρκετά χρήματα προκαταβολή. Πέφτοντας ο Πάγκαλος, η εταιρεία υποχρεώθηκε να επιστρέψει το ποσό (1927) και να περάσει στην ιδιοκτησία της Εθνικής και σε μια περίοδο υπολειτουργίας, χρεοκοπίας και αδράνειας.Από εκεί αναλαμβάνει τη νέα διαδρομή της χρεοκοπημένης εταιρείας ο Μποδοσάκης Αθανασιάδης.Ο Μποδοσάκης εκλήθη από τον Δροσόπουλο της Εθνικής Τράπεζας να αναλάβει την εταιρεία, έχοντας την υποστήριξη του υπουργού των στρατιωτικών, Κονδύλη. Ο Μποδοσάκης έδωσε 2200 δρχ για τη μετοχή που είχε αξία μόλις 700 δρχ., αλλά τις άφησε ενέχυρο στην τράπεζα, αφού… δεν είχε να τις πληρώσει.Ελαβε και δάνειο 70 εκατομμύρια από την Εθνική Τράπεζα και μια παραγγελία 25 εκατομμυρίων βλημάτων τυφεκίων και πυροβολικού.Εξαγωγές…  
Στη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου έλαβε μεγάλες παραγγελίες κυρίως από τη δημοκρατική παράταξη την οποία επίσης προμήθευε ο ναζιστής Γκέριγκ με τη δική του εταιρεία «Ραϊνμέταλ μπόρσικ». Η ναζιστική Γερμανία βέβαια υποστήριζε φανερά τον εθνικό στρατό, αλλά πουλούσε εξοπλισμό και στους δημοκρατικούς μέσω της ΠΥΡΚΑΛ. Μεγάλα φορτία όπλων έφταναν από την Γερμανία στην Ελλάδα και αποχωρούσαν με ελληνικά πιστοποιητικά για το… Μεξικό. Τα νεότερου τύπου όπλα κατέληγαν στον εθνικό στρατό και τα παλιότερα στον δημοκρατικό, που αντιμάχονταν μεταξύ τους στην Ισπανία.Το 1938 ο Μποδοσάκης ταξίδεψε με…σοβιετικό αεροσκάφος στη Βαρκελώνη και έκλεισε συμφωνία με τους δημοκρατικούς για 2,1 εκ. γερμανικά μάρκα. Δεκάδες καραβιές με φορτία όπλων κατέληξαν στις αντιμαχόμενες παρατάξεις, στη διάρκεια του αιματηρού ισπανικού εμφύλιου.Η ΠΥΡΚΑΛ στήριξε τη χώρα και τον Ι .Μεταξά στις προετοιμασίες του ενάντια στον Αξονα, τις κρίσιμες παραμονές του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου με πυρομαχικά. Δυστυχώς, με την είσοδο των Γερμανών στην πρωτεύουσα, το σαμποτάζ ανατίναξης του εργοστασίου απέτυχε. Οι Γερμανοί κατέλαβαν και χρησιμοποίησαν το εργοστάσιο, που έγινε στόχος δολιοφθορών της αντίστασης, αλλά το άφησαν… ερείπια φεύγοντας. Η εταιρεία αναγεννήθηκε δυναμικά, μια ακόμα φορά στη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, για να καταλήξει πάλι στη θλιβερή κατάσταση του 1980 όταν η ΠΥΡΚΑΛ οδηγήθηκε σε «εθνικοποίηση».Τίτλοι τέλους  
H ΕΒΟ και η ΠΥΡΚΑΛ οδηγήθηκαν σε συγχώνευση το 2004.Σε όλα αυτά τα χρόνια η εταιρεία δεν σταμάτησε ποτέ να παράγει κυνηγετικά φυσίγγια, κάλυκες και πυρίτιδες (μαύρη και άκαπνη) που έχαιραν εκτίμησης στην ντόπια και ξένη αγορά. Αναμφισβήτητα θα μπορούσε να έχει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο στην ντόπια και ξένη κυνηγετική αγορά, αλλά φαίνεται πως ο προσανατολισμός της στο πολεμικό υλικό είναι… εθισμός!Κλείνοντας τις γραμμές αυτές, ένας καλός φίλος μου τηλεφώνησε πως μου βρήκε ένα κουτάκι μαύρο μπαρούτι. Παράτησα τον υπολογιστή και πήγα ανυπόμονος να το παραλάβω. Το κούνησα… η παλιά πυρίτιδα ακουγόταν μέσα. Σφραγισμένο, δεν παθαίνει τίποτα όσα χρόνια και να περάσουν. Το άνοιξα και οι κόκκοι FFF απλώθηκαν στην παλάμη μου. Κοίταξα τα γράμματα του μισοσκουριασμένου τσίγκινου κουτιού. Μαύρο φόντο, χρυσά γράμματα:«Πυρίτις κυνηγίου FFF ποιότης εξαιρετική, ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΥΡΙΤΙΔΟΠΟΙΙΟΥ ΚΑΙ ΚΑΛΥΚΟΠΟΙΙΟΥ ΑΘΉΝΑΙ.»Ενα σκουριασμένο κουτάκι… ένα παλιό κυνηγετικό όπλο… και μια σύντομη ιστορία που μπορούν να σε κάνουν περήφανο στη χώρα που δεν παράγει πια τίποτα, αλλά που έχει αποδείξει στο ένδοξο παρελθόν πως είναι ικανή για όλα…ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΑΤΕ;  
Οι Μακεδονο-μάχοι και οι Κρητικοί, για να μην κατηγορηθεί η χώρα από την καταρρέουσα Τουρκία, ότι εξοπλίζει επίσημα ανταρτικά σώματα, αγόραζαν όπλα και πυρομαχικά με χρήματα διαφόρων «συνδέσμων», ως ιδιώτες από του Μαλτσινιώτη.Ηταν τόσο μεγάλη η φήμη του καταστήματος που παραδόξως ακόμα και Βούλγαροι κομιτατζήδες παρουσιάζονταν ως ρουμανό-βλαχοι έμποροι στου Μαλτσινιώτη, στο Μοναστηράκι και αγόραζαν και αυτοί τα δικά τους εφόδια που απέστελναν, λαθραία πάντοτε, στη διεκδικούμενη τότε Μακεδονία!Νίκος Κράλληςhttp://origin2.ethnos.gr Πίσω στα παλιά !