Η Ψηφιακή Αρένα: Τα Social Media υπό το Πρίσμα του Ρενέ Ζιράρ

Το βιβλίο τα κεκρυμμένα από καταβολής που ανέφερα σε προηγούμενη ανάρτηση ήταν η αφορμή να ψάξω λίγο και διαπίστωσα ο Ρενέ Ζιράρ ήταν ένας προφήτης στοχαστής που οι θεωρίες του εξηγούν την σημερινή ζούγκλα των λεγόμενων μέσων κοινωνική δικτύωσης .

Αν ο Ρενέ Ζιράρ ζούσε για να δει την έκρηξη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, πιθανότατα θα αναγνώριζε σε αυτά την απόλυτη δικαίωση των θεωριών του. Για τον Γάλλο στοχαστή, ο άνθρωπος δεν είναι ένα αυτόνομο ον με σταθερές επιθυμίες, αλλά ένας «μιμητικός καθρέφτης». Τα social media, στην ουσία τους, δεν είναι εργαλεία επικοινωνίας, αλλά εργαλεία ενίσχυσης της μιμητικής επιθυμίας.

Ο Influencer ως το «Μοντέλο» του Φθόνου

Στην καρδιά της ζιραρδικής ανάλυσης βρίσκεται η ιδέα ότι επιθυμούμε αυτό που έχουν οι άλλοι, όχι για την αξία του αντικειμένου, αλλά για να αποκτήσουμε το «Είναι» του άλλου.

Τα social media καταργούν τις αποστάσεις. Στο παρελθόν, ο θαυμασμός για ένα πρότυπο ήταν από μακριά (Εξωτερική Μεσολαβηση). Σήμερα, ο Influencer ή ο επιτυχημένος γνωστός μας στο Instagram είναι «δίπλα» μας. Αυτή η εγγύτητα μετατρέπει τον θαυμασμό σε μιμητική αντιπαλότητα. Ο άλλος γίνεται ταυτόχρονα το μοντέλο μας και το εμπόδιό μας. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να του μοιάσουμε, τόσο περισσότερο τον φθονούμε, οδηγούμενοι σε μια διαρκή υπαρξιακή ανησυχία.

Ο Αλγόριθμος της Οργής

Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών λειτουργούν ως «μιμητικές μηχανές». Προωθούν ό,τι προκαλεί τη μεγαλύτερη αντίδραση, και τίποτα δεν είναι πιο μεταδοτικό από την οργή. Όταν βλέπουμε μια ομάδα ανθρώπων να επιτίθεται σε κάποιον, η μιμητική μας φύση μάς ωθεί να ενταχθούμε στο «πλήθος».

Αυτό που ο Ζιράρ ονόμαζε «Μιμητική Κρίση» —μια κατάσταση όπου οι διαφορές χάνονται και όλοι γίνονται βίαια αντίγραφα των άλλων— συμβαίνει καθημερινά στο Twitter ή στο Facebook. Οι χρήστες, χωρισμένοι σε στρατόπεδα, νομίζουν ότι μάχονται για διαφορετικές αξίες, ενώ στην πραγματικότητα χρησιμοποιούν τις ίδιες μεθόδους επιθετικότητας, γινόμενοι «μιμητικά δίδυμα».

Το Ψηφιακό Λιντσάρισμα και η Κάθαρση

Όταν η ένταση στο δίκτυο κορυφωθεί, το σύστημα αναζητά εκτόνωση. Εδώ ενεργοποιείται ο Μηχανισμός του Αποδιοπομπαίου Τράγου. Η «κουλτούρα της ακύρωσης» είναι η σύγχρονη εκδοχή του αρχαίου τελετουργικού λιντσαρίσματος. Η στοχοποίηση ενός ατόμου επιτρέπει στην κοινότητα να ενωθεί ξανά μέσω ενός κοινού μίσους. Για λίγο, η οργή δίνει τη θέση της σε μια ψευδαίσθηση δικαιοσύνης και ενότητας. Όμως, όπως τόνιζε ο Ζιράρ, αυτή η ειρήνη είναι προσωρινή και απατηλή, διότι βασίζεται στη θυσία ενός θύματος και όχι στην επίλυση της πραγματικής αιτίας της βίας.

Η σκέψη του Ζιράρ μάς προσφέρει μια προειδοποίηση: τα social media έχουν μετατρέψει τον κόσμο σε μια παγκόσμια αρένα όπου ο «μηχανισμός του αποδιοπομπαίου τράγου» λειτουργεί με την ταχύτητα του φωτός. Η μόνη διέξοδος είναι η συνειδητή απόσταση από τη μιμητική ορμή του πλήθους και η αναγνώριση ότι η «αλήθεια» σπάνια βρίσκεται στη φωνή των πολλών που ζητούν τη θυσία του ενός.

Ο μαύρος κύκνος είναι στη ζωή μας αλλά δεν τον βλέπουμε ..

Αυτόν τον καιρό έχω μπλέξει με την τακτοποίηση της βιβλιοθήκης μου, που — όπως φαίνεται — θα με ταλαιπωρήσει για αρκετό καιρό ακόμη…

Έχει όμως και τις ευχάριστες στιγμές της. Ιδίως όταν πέφτεις πάνω σε βιβλία που έχεις διαβάσει στο παρελθόν και, στο αντίκρισμά τους, κάτι σε σπρώχνει να τα ξαναξεφυλλίσεις.

Αυτό το ξαναξεφύλλισμα μοιάζει με μια μνημονική τελετουργία, αλλά ταυτόχρονα και με μια ενδιαφέρουσα σύγκριση: της ανάγνωσης του τότε με την ανάγνωση του τώρα.

Το βιβλίο που μου τράβηξε το ενδιαφέρον ήταν ο «Μαύρος Κύκνος» του Nassim Taleb. Ένα βιβλίο που είχα διαβάσει σε μια άλλη φάση της ζωής μου — ίσως με λιγότερες εμπειρίες και περισσότερες βεβαιότητες.

Και όμως…

τίποτα δεν είναι πιο επίκαιρο από ένα βιβλίο που μιλά για το απρόβλεπτο.

Σε έναν κόσμο που μέσα σε λίγες μέρες μπορεί να μετακινηθεί από μια εύθραυστη ισορροπία σε μια νέα ένταση — με πολεμικά σύννεφα να πυκνώνουν, συγκρούσεις να αναζωπυρώνονται και γεωπολιτικές βεβαιότητες να καταρρέουν — συνειδητοποιείς πόσο λίγο ελέγχουμε πραγματικά την πορεία των πραγμάτων.

Ο Taleb μας θυμίζει κάτι απλό, αλλά σχεδόν ενοχλητικό:τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής μας δεν τα είχαμε προβλέψει.

Ένας άνθρωπος που συναντήσαμε τυχαία. Μια απόφαση της στιγμής. Μια κρίση που ανέτρεψε τα δεδομένα.

Ή ακόμη και μια «μακρινή» σύγκρουση, που ξαφνικά επηρεάζει την οικονομία, την ενέργεια, την καθημερινότητά μας.

Και μετά…έρχεται ο νους να τακτοποιήσει το χάος, να βάλει τάξη, να πει «ήταν γραφτό» λέμε και ησυχάζουμε..

Αλλά δεν ήταν. Ήταν ένας μικρός ή μεγάλος «Μαύρος Κύκνος».

Στον κόσμο της δουλειάς, των αγορών, της οικονομίας, αυτό σημαίνει ρίσκο.

Στο κόσμο της ζωής, σημαίνει ταπεινότητα.

Να ξέρεις ότι δεν ξέρεις. Έν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα του Σωκράτη

Να σχεδιάζεις, αλλά να μην επαναπαύεσαι. Να φυτεύεις — αλλά να αποδέχεσαι και τον καιρό του ξεριζώματος.

Κάπως έτσι, το παλιό αυτό βιβλίο δεν ήταν απλώς ένα εύρημα στο ράφι. Ήταν μια υπενθύμιση:

Ότι η ζωή δεν είναι ευθεία γραμμή. Είναι μια σειρά από απρόβλεπτα γεγονότα που, εκ των υστέρων, τα βαφτίζουμε «πορεία».

Η ζωή προχωρά πολλές φορές με γεγονότα που δεν ήταν στο σχέδιο.

Και έτσι γράφεται η αληθινή της ιστορία.

Καλό βράδυ!

Σαν να βγήκες για λίγο έξω από τον χρόνο.

Σε ένα ταπεινό πετρόχτιστο εκκλησάκι, στις βόρειες υπώρειες της Παρνηθας το φως δεν έρχεται από έξω· γεννιέται μέσα, από τα κεριά. Μικρές φλογίτσες που τρεμοπαίζουν, σαν να παλεύουν με το σκοτάδι αλλά χωρίς αγωνία—σαν να το γνωρίζουν.

Στο βάθος, το βλέμμα του Χριστού σε ακολουθεί ήσυχα. Όχι αυστηρά· περισσότερο σαν να γνωρίζει ήδη.

Και τότε, η μορφή!

Περνά σαν σκιά, σχεδόν άυλη. Δεν είναι πρόσωπο, είναι το άλλο. Είναι ο άνθρωπος που μπήκε για λίγο, άναψε ένα κερί, είπε μέσα του κάτι που δεν θα ακουστεί ποτέ αλλά ελπίζει να εισακουστεί … και έφυγε. Η κίνησή του θολή, σαν να μην ανήκει πλήρως στον χώρο—ή σαν ο χρόνος εκεί μέσα να κυλά αλλιώς.

ΚΜ

Ο Βυσσινόκηπος… στον αιώνα των αιώνων

• Ο κόσμος μας ταρακουνιέται. Όπου γης κι αν ζεις, είναι αδύνατο να μη νιώσεις την τεκτονική ανατάραξη. Αυτό που συνήθως καλείται «μεταβατική περίοδος». Αντιλαμβάνεσαι ότι ζεις σε ένα τέτοιο σκηνικό, αλλά είναι τόσο αβέβαιο και πολυπαραμετρικό, που ούτε ξέρεις ούτε μπορείς να φανταστείς πού πάει. Άστο… ο μουσικός σηκώνει τα χέρια. Άλλωστε, σε αυτές τις εποχές συχνά η τυχαιότητα καθορίζει το μέλλον.

Εμείς γκρινιάζουμε για τη βενζίνη και την ακρίβεια. Ο Κυρανάκης «υπονομεύει τη δημοκρατία των ταξιτζήδων», έτσι το είδε ο πρόεδρος Λυμπερόπουλος. Απεργούν οι δικαστικοί διερμηνείς. Ο Άδωνις τρώει κράκερς — μέγα ατόπημα. 600.000 Έλληνες θέλουν πρωθυπουργό την Κωνσταντοπούλου. Γης μαδιάμ στον ΣΥΡΙΖΑ. Η ΝΔ ανεβαίνει και ο Μητσοτάκης κοιτάει τον Δένδια με μισό μάτι. Ψάχνουμε πόσους συνέδρους έβγαλε ο Δούκας στα Πευκάκια και στη Λυκόβρυση. Δόξα τω Θεώ… ας κάνουμε ένα ευχέλαιο.

Γιατί, την ίδια ώρα, στον Λίβανο ένα εκατομμύριο άνθρωποι ζουν σε πρόχειρες σκηνές, υπό καταρρακτώδη βροχή. Οι μουλάδες απαγχονίζουν δεκαεννιάχρονα αγόρια που «ομολόγησαν» ότι είναι εχθροί του Θεού. 110 μαθήτριες σε φριχτό θάνατο από αμερικανικό βλήμα. Στο Ισραήλ κορέστηκε ο Σιδηρούς Θόλος και οι πρώτοι άμαχοι σκοτώθηκαν. Διέρρευσε ραδιενέργεια; Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Οι ηθικοί φραγμοί του πολέμου πιάσαν πάτο. Το πιο άχρηστο επάγγελμα του κόσμου είναι πλέον οι διεθνολόγοι. Μοιάζουν με μελετητές του Ταλμούδ. Οι τρυφηλοί βασιλιάδες, σεΐχηδες και πρίγκιπες σε μεγάλη αμηχανία. Το πετρέλαιο στα ύψη, ανεβοκατεβαίνει σαν καρδιογράφημα, ανάλογα με την παράνοια του Τραμπ. Η υπόκωφη σιωπή της Κίνας. Οι Ρώσοι περικυκλώνουν τη Σλοβιάνσκ. Το Πακιστάν βομβαρδίζει την Καμπούλ. Στο Σουδάν τραγωδία. Η Ευρώπη; Ποια ακριβώς;

• Αυτό, και όχι μόνο, θα ήταν το σκηνικό αν έγραφε σήμερα — μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας — ο Τσέχωφ το αριστούργημά του, «Ο Βυσσινόκηπος». Το έγραψε όμως το 1903, λίγο πριν τον θάνατό του. Έπιασε κάτι από τον αχό της τότε μεταβατικής εποχής: την κατάρρευση του παλιού κόσμου και την άναρχη επιδρομή του νέου. Έτσι, η γαιοκτήμων Αντρέγεβνα πτώχευσε και ο κολλήγος Λοπάχιν αγόρασε κοψοχρονιά τον Βυσσινόκηπο για να τον κάνει πολυτελείς κατοικίες. Και ο υπηρέτης Φιρς θρηνούσε τα χαμένα βύσσινα και το υπέροχο γλυκό που χανόταν στη δίνη των εξελίξεων.

• Ευχαριστώ τη Yolanda Balaoura, αγαπημένη φίλη, που με κάλεσες. Ήσουν εξαιρετική στον δύσκολο ρόλο της παρακμασμένης φεουδαρχίνας Αντρέεβνα. Μπράβο. Στο ΚΘΒΕ, στο Βασιλικό Θέατρο στη Θεσσαλονίκη, η πρεμιέρα την Παρασκευή. Τρίωρη παράσταση. «Ο Βυσσινόκηπος». Μερικές φορές δεν έχει σημασία μόνο η παράσταση, αλλά και η στιγμή της. Τσέχωφ στον αιώνα των αιώνων. Να το δείτε. Έχει γίνει πολλή δουλειά βάθους. Δεν είμαι ειδικός να κρίνω την παράσταση· συγχαίρω όμως ανεπιφύλακτα τον μόχθο όλων των συντελεστών.

• Πήγα τσακ-μπαμ την Παρασκευή με αυτοκίνητο και το Σάββατο γύρισα. Στον γυρισμό έψαχνα τους άγνωστους σταθμούς για ραδιοφωνική παρέα. Έπεσα στον σταθμό του Βελόπουλου, με την «προεδράρα» να απαντά σε ακροατές για το πόσο καλή και τέλεια είναι η Ρωσία και πόσο ανόητος ο Μητσοτάκης. Μισή ώρα άντεξα — αυτό κι αν είναι βίτσιο. Πού ’σαι, Άντον Τσέχωφ…

• Απολαμβάνουμε στη χώρα μας πρωτοφανή πολιτιστική άνθηση: θέατρα, συναυλίες, εκθέσεις, διαλέξεις. Δεν προφταίνεις να τα παρακολουθήσεις. Ας χαρούμε και κάτι μέσα στη μιζέρια.

Πάνος Μπιτσαξής

Όταν ο κόσμος κάνει στην άκρη

Υπάρχει μια σιωπηλή συμφωνία που δεν γράφτηκε ποτέ, κι όμως τη συναντάς παντού: ο κόσμος παραμερίζει για να περάσουν εκείνοι που ξέρουν πού πηγαίνουν. Δεν είναι υποταγή· είναι μια μορφή αναγνώρισης. Είναι η στιγμή που το πλήθος διαισθάνεται αυτή τη σπάνια βεβαιότητα — εκείνη που δεν φωνάζει, αλλά καθοδηγεί.

Όποιος ξέρει πού πηγαίνει, δεν προχωρά απαραίτητα γρήγορα, ούτε με θόρυβο. Προχωρά με μια ήρεμη αποφασιστικότητα, σαν να έχει ήδη συμφιλιωθεί με τον προορισμό του. Δεν ζητά άδεια, δεν σπρώχνει, δεν απολογείται. Κι όμως, χωρίς καν να το επιδιώκει, ανοίγει δρόμους. Γιατί η σαφήνεια του σκοπού έχει μια δική της, αθόρυβη δύναμη: διαλύει την αμφιβολία των άλλων, έστω και προσωρινά.

Το πλήθος δεν είναι αδύναμο· είναι απλώς διστακτικό. Περιμένει, ζυγίζει, αμφιταλαντεύεται. Μέσα σε αυτή τη διστακτικότητα, αναγνωρίζει αμέσως εκείνον που έχει ήδη αποφασίσει. Γι’ αυτό και κάνει στην άκρη. Όχι γιατί υστερεί, αλλά γιατί αναζητά κι εκείνο μια κατεύθυνση.

Αυτή η διαπίστωση κρύβει και μια προτροπή. Δεν αφορά μόνο τους «άλλους» που μας ανοίγουν δρόμο, αλλά κι εμάς τους ίδιους. Κάποια στιγμή, ο καθένας μας καλείται να περάσει μπροστά — όχι πάντα από φιλοδοξία, αλλά και από την εσωτερική ανάγκη να δώσει μορφή στη δική του πορεία.

Ο κόσμος, τελικά, δεν κάνει στην άκρη για τον καθένα. Το κάνει μόνο όταν αναγνωρίζει ξεκάθαρη πορεία. Κι ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο μάθημα: δεν χρειάζεται να σπρώξεις κανέναν για να προχωρήσεις. Αρκεί να ξέρεις πού πηγαίνεις.

Τῶν ἐφετῶν ἡ ἀκρότης*: Η πειθαρχία της επιλογής

Στον σύγχρονο κόσμο δεν μας λείπουν οι επιλογές.

Μας λείπει η ιεράρχηση.

Κάθε μέρα καλούμαστε να αποφασίσουμε: πού θα επενδύσουμε τον χρόνο, την ενέργεια, την προσοχή μας. Και σχεδόν πάντα πέφτουμε στην ίδια παγίδα: κυνηγάμε τα πολλά, αντί να ξεκαθαρίσουμε το ένα.

Η διοίκηση —είτε αφορά μια επιχείρηση είτε τη ζωή— δεν είναι τέχνη της συσσώρευσης. Είναι τέχνη της αφαίρεσης. Το να πεις «όχι» στα δευτερεύοντα, για να προστατεύσεις το ουσιώδες.

Εδώ αποκτά νόημα η φράση:

«τῶν ἐφετῶν ἡ ἀκρότης».

Δεν είναι απλώς το «τι θέλω». Είναι το:

ποιο από όλα όσα θέλω αξίζει πραγματικά να επιδιώξω;

Στη στρατηγική, αυτό λέγεται focus.

Στην ηγεσία, λέγεται clarity.

Στη ζωή, λέγεται σοφία.

Οι επιτυχημένοι οργανισμοί δεν κάνουν περισσότερα πράγματα. Κάνουν λιγότερα — αλλά τα σωστά. Οι ηγέτες που ξεχωρίζουν δεν έχουν περισσότερους στόχους. Έχουν έναν που δεν εγκαταλείπουν.

Το ίδιο ισχύει και για τον άνθρωπο.

Όσο δεν ξεκαθαρίζει ποιο είναι το δικό του «ύψιστο επιθυμητό», θα σκορπίζεται σε δευτερεύοντα. Θα είναι απασχολημένος — αλλά όχι ουσιαστικός.

Η μεγαλύτερη πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι η επίτευξη.

Είναι η επιλογή.

Να ξεχωρίσεις το σημαντικό από το ελκυστικό.

Το διαχρονικό από το πρόσκαιρο.

Το ουσιώδες από το επείγον.

Γιατί στο τέλος, η ποιότητα της ζωής —όπως και της διοίκησης— δεν κρίνεται από το πλήθος των επιτυχιών, αλλά από το αν πέτυχες αυτό που πραγματικά άξιζε.

Αν πέτυχες, δηλαδή,

τῶν ἐφετῶν ἡ ἀκρότης.

*η κορυφή των επιθυμητών πραγμάτων

Ρήμα Αφίεμαι: επιθυμώ, ποθώ, επιδιώκω. παράγωγο: ἐφετός = επιθυμητός ουσιαστικοποιημένο: τὸ ἐφετόν = το ποθητό

ἀκρότης =το άκρο η κορυφή

Δεν σώζεται ό,τι επιβάλλεται. Σώζεται ό,τι μπορεί να ξαναγεννηθεί.

Η φράση αυτή αγγίζει μια βαθιά αλήθεια για τη φύση της φθοράς και της επιβίωσης. Συχνά συγχέουμε τη διατήρηση με την επιβολή, πιστεύοντας πως αν περιφρουρήσουμε κάτι με δύναμη, νόμους ή στεγανοποιήσεις, θα το κρατήσουμε ζωντανό για πάντα. Όμως, η ιστορία και η φύση μάς διδάσκουν το αντίθετο.

Το πρώτο άγγιγμα!

«ποιο κύμα πρώτο φίλησε τ’ αμάραντο χορτάρι»

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που δεν προμηνύουν τίποτε το σημαντικό, κι όμως αλλάζουν τα πάντα. Δεν κραυγάζουν, φαίνονται ασήμαντες· μοιάζουν με ένα απαλό κύμα που ακουμπά την αμμουδιά της ακτής — κι από εκείνη τη στιγμή, τίποτα δεν είναι όπως πριν.

Έτσι στέκει και το ρόδο, απείραχτο ακόμη, μπροστά στου ουρανού τη χάρη. Είναι η αθωότητα πριν από την εμπειρία, η καθαρότητα πριν τη συννεφιά. Μα η ζωή δεν αφήνει τίποτα άθικτο. Κάποιο «πρώτο» θα έρθει: ένα βλέμμα, μια απώλεια, ένας έρωτας, μια διάψευση. Και τότε το κύμα θα αγγίξει το αμάραντο — κι ας νόμιζες πως ήταν αιώνιο.

Ο άνθρωπος κουβαλά μέσα του αυτό το διπλό φως: του ήλιου και της συννεφιάς. Μπορεί να είναι ηλιόλουστος, κι όμως να είναι δακρυσμένος. Όπως ένα άστρο που, ενώ λάμπει, είναι τόσο απομακρυσμένο που δεν το βλέπεις.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το τίμημα της ζωής: να περνάς από την αθωότητα στη συνείδηση, από τη μνήμη στη λησμονιά. Να χάνεις κάτι για να κερδίζεις κάτι άλλο — πιο βαθύ, αλλά και πιο ουσιαστικό .

Και κάπου εκεί, ανάμεσα σε ουρανό και κύμα, να μαθαίνεις ότι το πρώτο άγγιγμα δεν είναι ποτέ ασήμαντο. Είναι η αρχή της ιστορίας σου.

Στέκει το ρόδο απείραχτο μπρος στ’ ουρανού τη χάρη…*

*Γιώργος Θέμελης ο ποιητής των ήχων (1900-1976)

Το ρόδο δεν είναι απλώς ένα λουλούδι.

Είναι η στιγμή πριν τη φθορά..

Το «απείραχτο» δηλώνει κάτι που δεν έχει ακόμα πληγωθεί Ο ουρανός είναι το μέτρο του άπειρου!

Πάροικοι στον κόσμο

«Πάροικος ειμί εν τη γη.»

Οι παλιοί το έλεγαν αλλιώς:

Περαστικός είμαι.

Φιλοξενούμενος.

Όχι ιδιοκτήτης.

Κι όταν καταφέρεις να το νιώσεις αυτό, αλλάζει ο τρόπος που ζεις.

Δεν αξιολογείς τα πράγματα με περισσότερη σημασία απ’ όση αξίζουν.

Δεν φοβάσαι τόσο την απώλεια.

Δεν κυνηγάς με την ίδια αγωνία τη διάρκεια.

Ζεις πιο απλά.

Πιο καθαρά.

Σαν να ξέρεις ότι κάποια στιγμή θα φύγεις — και αυτό δεν είναι τραγωδία, αλλά συμπαντική νομοτέλεια .

Και τότε, όταν έρθει ο δεύτερος θάνατος, ο βιολογικός,

δεν έχει πια τι να σου πάρει.

Γιατί έχεις ήδη αφήσει πίσω σου ό,τι δεν μπορούσε να κρατηθεί.

Και φεύγεις όπως ήρθες..

επιχείρηση και άμεση δημοκρατία!

Η επιχείρηση είναι πράγματι θεσμός με ιδιαίτερο κύρος — αλλά στηρίζεται σε ένα ευαίσθητο θεμέλιο:

τη συνεχή έγκριση εκείνων που την επιλέγουν. Στην άμεση δημοκρατία της αγοράς, κάθε πελάτης είναι πολίτης και κάθε ευρώ είναι ψήφος.

 

Και ακριβώς σε αυτή τη διαρκή, αδιάκοπη διαδικασία κρίσης γεννιέται η πραγματική επιχειρηματική ηγεσία:

εκείνη που χτίζεται όχι με λόγια, αλλά με την καθημερινή επιβεβαίωση του πελάτη.

 

«Το θέμα δεν είναι να έχεις ιδέες. Είναι να έχεις το θάρρος να τις εφαρμόσεις.»*

*Πωλ Άρντεν (Paul Arden, 1940–2008) ήταν Βρετανός δημιουργικός διευθυντής διαφήμισης, συγγραφέας και ένας από τους πιο επιδραστικούς ανθρώπους στον χώρο της δημιουργικής σκέψης και του marketing.