Συντάκτης: Kostas Bertsias

Η βλακεία των ανθρώπων είναι ότι έχουν μια απάντηση για όλα. Η σοφία των μυθιστορημάτων είναι ότι έχουν μια ερώτηση για όλα

Μικρό δοκίμιο

Η φράση του Ηράκλειτου μοιάζει απλή, σχεδόν αυτονόητη· κι όμως κρύβει μια από τις πιο ριζοσπαστικές συλλήψεις της ανθρώπινης σκέψης. «Από τα πάντα το ένα, και από το ένα τα πάντα» δεν δηλώνει στασιμότητα, αλλά κίνηση. Όχι ενότητα αδρανή, αλλά ενότητα ζωντανή.

Ο κόσμος, για τον Ηράκλειτο, δεν είναι άθροισμα απομονωμένων πραγμάτων. Είναι μια συνεχής ροή, όπου τα αντίθετα συνυπάρχουν και αλληλογεννιούνται. Η πολλαπλότητα δεν αναιρεί την ενότητα· την εκφράζει. Και η ενότητα δεν καταργεί τη διαφορά· τη γεννά.

Στην ανθρώπινη εμπειρία, αυτό σημαίνει πως τίποτα δεν στέκει μόνο του. Ο πόνος εμπεριέχει τη γνώση, η σύγκρουση την αρμονία, το τέλος μια αρχή. Ό,τι μοιάζει διασπασμένο ανήκει σε ένα βαθύτερο σύνολο που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Η ρήση αυτή μας καλεί να δούμε πέρα από το προφανές. Να μην εγκλωβιζόμαστε στο «εδώ» και στο «τώρα» των φαινομένων, αλλά να αναζητούμε τον κρυφό δεσμό που τα ενώνει. Γιατί, στον κόσμο του Ηράκλειτου, η αλήθεια δεν βρίσκεται ούτε στο ένα ούτε στα πολλά — βρίσκεται στη μεταξύ τους σχέση.

Έτσι, το «ἐκ πάντων ἕν» δεν είναι μεταφυσικό σχήμα· είναι στάση ζωής. Μια υπενθύμιση ότι η ενότητα δεν κατακτάται με την εξάλειψη της διαφοράς, αλλά με την κατανόησή της. Και ότι, τελικά, μέσα από το ένα περνούν τα πάντα — κι από τα πάντα επιστρέφουμε στο ένα.

Mercosur και ορεινές περιοχές: το λάθος ερώτημα

Κυριακή πρωί, στο καφενείο του ορεινού χωριού, στις βόρειες πλαγιές της Πάρνηθας, τη συζήτηση μονοπωλούσε η συμφωνία Mercosur.

Η κουβέντα ήταν έντονη — όπως συχνά συμβαίνει όταν μεγάλα, ασαφή ζητήματα συναντούν μικρές αλλά απολύτως συγκεκριμένες αγωνίες. Κι όμως, κανείς δεν φαινόταν να γνωρίζει σε βάθος τι ακριβώς είναι αυτή η συμφωνία και πώς θα μπορούσε, στην πράξη, να επηρεάσει την οικονομία μιας ορεινής περιοχής.

Δυστυχώς, η ενημέρωση συχνά απουσιάζει· η άποψη όμως είναι παρούσα και ισχυρή. Και όταν η αβεβαιότητα για το αύριο συναντά την έλλειψη πληροφόρησης, τότε η συζήτηση φορτίζεται εύκολα — χωρίς απαραίτητα να φωτίζεται.

Με αφορμή εκείνη την κυριακάτικη κουβέντα, συγκέντρωσα ορισμένα στοιχεία. Όχι για να δώσω έτοιμες απαντήσεις, αλλά για να επιχειρηθεί μια πιο ρεαλιστική και ψύχραιμη προσέγγιση. Γιατί, ειδικά για τις ορεινές περιοχές, το ερώτημα ίσως δεν είναι αυτό που νομίζουμε.

Το ερώτημα

«Ποιος θα πληγεί; Ποιος θα αντέξει τον ανταγωνισμό;»

Για τις ορεινές περιοχές της Ελλάδας, όμως, αυτό είναι λάθος ερώτημα.

Οι ορεινές κοινωνίες δεν βρίσκονται στην ίδια πίστα με τα αγροβιομηχανικά μεγαθήρια της Νότιας Αμερικής. Δεν παράγουν όγκους, δεν παίζουν στις τιμές, δεν έχουν κλίμακα. Κι αν επιχειρήσουν να το κάνουν, έχουν ήδη χάσει — με ή χωρίς Mercosur.

Η έμμεση απειλή

Το Mercosur δεν θα «σαρώσει» άμεσα τα ορεινά χωριά. Δεν θα αντικαταστήσει το κοπάδι στην Πάρνηθα, στον Παρνασσό ή στην Πίνδο.

Αυτό που κάνει, όμως, είναι πιο ύπουλο: απομειώνει σταδιακά την αξία της ανώνυμης παραγωγής.

Όταν το γάλα, το κρέας ή το τυρί πωλούνται χωρίς ταυτότητα, χωρίς ιστορία, χωρίς τοπική σφραγίδα, τότε δεν διαφέρουν ουσιαστικά από οτιδήποτε εισάγεται. Εκεί γεννιέται η πραγματική πίεση — όχι από τον «ξένο ανταγωνιστή», αλλά από τη δική μας επιλογή να μοιάζουμε μαζί του.

Το πλεονέκτημα που δεν αντιγράφεται

Οι ορεινές περιοχές διαθέτουν κάτι που δεν εξάγεται, δεν μαζικοποιείται και δεν αντιγράφεται: το τοπίο, τον τρόπο ζωής και τον χρόνο.

Η βόσκηση σε υψόμετρο, η εποχικότητα, η χειρωνακτική εργασία, η στενή σχέση ανθρώπου και γης δεν είναι μειονεκτήματα. Είναι στοιχεία που μετατρέπουν το προϊόν σε αφήγημα. Και το αφήγημα, σε αντίθεση με το commodity, δεν συμπιέζεται εύκολα.

Σε έναν κόσμο μαζικής παραγωγής, το ορεινό προϊόν δεν είναι απλώς τρόφιμο. Είναι εμπειρία, μνήμη, τόπος.

Η πραγματική απειλή είναι εσωτερική

Αν κάτι απειλεί ουσιαστικά τις ορεινές περιοχές, δεν είναι το Mercosur. Είναι:

η πώληση χύμα και χωρίς ταυτότητα, η εξάρτηση από επιδοτήσεις χωρίς σχέδιο, η απουσία συλλογικής οργάνωσης, η αποσύνδεση παραγωγής, μεταποίησης και τοπικής οικονομίας.

Το Mercosur απλώς επιταχύνει τις συνέπειες αυτών των αδυναμιών. Δεν τις δημιουργεί.

Οι ορεινές περιοχές της Ελλάδας δεν έχουν λόγο να φοβούνται τον παγκόσμιο ανταγωνισμό.

Έχουν λόγο να φοβούνται μόνο ένα πράγμα: να ξεχάσουν ποιο είναι το συγκριτικό τους πλεονέκτημα.

Γιατί σε έναν κόσμο που παράγει ολοένα και περισσότερο το ίδιο πράγμα, η αληθινή αξία βρίσκεται σε ό,τι δεν μπορεί να παραχθεί μαζικά.

Και αυτό —ακόμη— φυτρώνει στα βουνά.

Από τα πολύ παλιά…

Οι φαντασιώσεις αποτελούν έκφραση της δημιουργικότητας…

Η φαντασία

-απόφοιτος του πλάστη

γόνος του παραλογισμού

και της υπεροψίας

Κική Δημουλά

Σε έναν κόσμο όπου τα προϊόντα αντιγράφονται, οι τεχνολογίες διαχέονται και τα επιχειρηματικά μοντέλα γίνονται «κοινός τόπος» σε ελάχιστο χρόνο, το πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα μιας επιχείρησης δεν βρίσκεται πια σε ό,τι κατέχει, αλλά σε ό,τι μαθαίνει.

Η ικανότητα ενός οργανισμού να μαθαίνει και να προσαρμόζεται ταχύτερα από τον ανταγωνισμό δεν είναι απλώς ένα επιπλέον εφόδιο· είναι το μόνο πλεονέκτημα που είναι σχεδόν αδύνατο να αντιγραφεί. Γιατί η γνώση αυτή δεν αγοράζεται, δεν εγκαθίσταται ως λογισμικό και δεν επιβάλλεται με εγκυκλίους. Είναι προϊόν κουλτούρας.

Μια τέτοια κουλτούρα αποτυπώνεται στις καθημερινές λεπτομέρειες:

• Στο αν το λάθος τιμωρείται ή αξιοποιείται ως μάθημα.

• Στο αν η αμφισβήτηση ενθαρρύνεται ή αποσιωπάται.

• Στο αν η αλλαγή προκαλεί φόβο ή περιέργεια.

Εκεί ακριβώς διαμορφώνεται η πραγματική ταχύτητα μάθησης ενός οργανισμού.

Όπως έχει επισημάνει ο Peter Senge*, οι οργανισμοί που αντέχουν στον χρόνο δεν είναι απαραίτητα εκείνοι που ξέρουν τα περισσότερα, αλλά εκείνοι που έχουν μάθει να ανανεώνουν διαρκώς τη σκέψη και τη συμπεριφορά τους. Μαθαίνουν όχι μόνο τι να αλλάξουν, αλλά και πότε και πώς.

Σε τελική ανάλυση, η κουλτούρα μάθησης είναι ένα άυλο κεφάλαιο. Μπορεί να μην αποτυπώνεται άμεσα στους ισολογισμούς, αλλά είναι αυτή που τελικά τους καθορίζει. Και ακριβώς γι’ αυτό, παραμένει το πιο ισχυρό και ανθεκτικό προπύργιο μιας επιχείρησης.

*Ο Peter Senge είναι ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές του σύγχρονου management και καθηγητής στο MIT. Αν και το έργο του είναι τεράστιο, το όνομά του έχει ταυτιστεί με μία συγκεκριμένη έννοια: τον «Οργανισμό που Μαθαίνει» (Learning Organization).