«Αναρωτιέμαι γιατί η πρόοδος μοιάζει πολλές φορές με καταστροφή».
Η φράση αυτή, ποτισμένη με το πνεύμα του Τζων Στάινμπεκ*, δεν αποτελεί έναν στείρο σκεπτικισμό απέναντι στη νεωτερικότητα. Αντιθέτως, συνιστά μια βαθιά ηθική προειδοποίηση για εκείνες τις στιγμές της ιστορίας όπου η εξέλιξη αποκόπτεται βίαια από τον άνθρωπο και τον τόπο του.
Στον σύγχρονο δημόσιο λόγο, η πρόοδος προβάλλεται ως αυταπόδεικτο, σχεδόν αδιαμφισβήτητο αγαθό. Μετριέται με ψυχρούς αριθμούς: δείκτες ανάπτυξης, επενδυτικά μεγέθη, απορρόφηση κονδυλίων. Πίσω όμως από τους πίνακες των Excel, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: πρόοδος για ποιον και εις βάρος ποιων;
Η φύση ως υπόβαθρο και ο άνθρωπος ως παράπλευρη απώλεια
Η ελληνική πραγματικότητα των τελευταίων ετών προσφέρει εύγλωττα —και συχνά οδυνηρά— παραδείγματα. Στο όνομα της κλιματικής κρίσης και της αναγκαίας ενεργειακής μετάβασης, αιολικά και ηλιακά πάρκα ξεφυτρώνουν σε κάθε ελεύθερο ορίζοντα. Από τις παρθένες κορυφογραμμές της Πίνδου έως τα ευαίσθητα οικοσυστήματα των νησιών, η παρέμβαση είναι συχνά ισοπεδωτική.
Το πρόβλημα δεν έγκειται στην ίδια την τεχνολογία των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, αλλά στον τρόπο επιβολής τους. Έργα που βαφτίζονται «πράσινα» εγκαθίστανται με μια παράδοξη βιασύνη, χωρίς ουσιαστική μέριμνα για τη φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής. Η φύση παύει να αντιμετωπίζεται ως ζωντανός οργανισμός και μετατρέπεται σε απλό υπόβαθρο τεχνικών σχεδίων. Οι τοπικές κοινωνίες, που επί γενιές συμπορεύτηκαν με αυτό το τοπίο, παρακολουθούν συχνά ως θεατές τη ριζική αλλοίωση της ζωής τους.
Η «νόμιμη» καταστροφή
Η καταστροφή που υπαινίσσεται ο Στάινμπεκ δεν έρχεται απαραίτητα με εκρήξεις και συντρίμμια. Έρχεται αθόρυβα, μέσα από τη γραφειοκρατική κανονικότητα:
• με αποφάσεις που λαμβάνονται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο εφαρμογής τους,
• με «νόμιμες» υπογραφές που αγνοούν τον παλμό της τοπικής οικονομίας —την κτηνοτροφία, τη μελισσοκομία, τον ήπιο τουρισμό—
• με τη σταδιακή ακύρωση της αίσθησης του «ανήκειν» που συνδέει τον άνθρωπο με το περιβάλλον του.
Όταν το κοινό καλό ορίζεται ερήμην των πολλών, η πρόοδος παύει να είναι απελευθερωτική. Μετατρέπεται σε μια μορφή τεχνοκρατικού αυταρχισμού, όπου ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ο σκοπός, αλλά μια απλή μεταβλητή στην εξίσωση κόστους–οφέλους.
Η ανάγκη για μέτρο
Ίσως, τελικά, η αληθινή πρόοδος να μην είναι ζήτημα ταχύτητας ή μεγέθους, αλλά μέτρου. Η επιτυχία μιας κοινωνίας δεν κρίνεται μόνο από το πλήθος των έργων που υλοποιούνται, αλλά από το αν οι άνθρωποι μπορούν να συνεχίσουν να ζουν, να δημιουργούν και να αναγνωρίζουν τον τόπο τους μέσα σε αυτά. Όπως τότε, στην κοιλάδα του Μόρνου, έτσι και σήμερα στις κορυφογραμμές των πανέμορφων βουνών μας και τώρα στην κορυφογραμμή του Πυρνου, ακριβώς πάνω από την λίμνη του Μόρνου, η ιστορία επαναλαμβάνεται συχνά ως μια «νόμιμη» αλλά βίαιη επιβολή.
Η ενεργειακή αυτονομία είναι αναγκαία. Δεν μπορεί όμως να οικοδομηθεί πάνω στα ερείπια της τοπικής ταυτότητας. Αν η εξέλιξη δεν εμπεριέχει σεβασμό στο τοπίο και ουσιαστική δημοκρατική διαβούλευση, τότε η πρόοδος —όσο καλοπροαίρετα κι αν διακηρύσσεται— βιώνεται δικαίως ως καταστροφή.
Η απορία του Στάινμπεκ δεν είναι λογοτεχνικό σχήμα. Είναι πυξίδα. Και είναι φανερό πως, στον δρόμο προς την «ανάπτυξη», αυτή την πυξίδα τη χάσαμε.
Υστερόγραφο
Ο υπογράφων έχει βιώσει την «καταστροφική πρόοδο» όταν, πριν από πενήντα χρόνια, η ανάπτυξη απαίτησε την καταστροφή του γενέθλιου τόπου του για την κατασκευή της τεχνητής λίμνης του Μόρνου.
Στο βιβλίο μου «Θαμμένα όνειρα, ζωντανές αναμνήσεις» διατυπώνω ένα ερώτημα που εξακολουθεί να με στοιχειώνει:
«Έχουμε άραγε ως άνθρωποι, και μάλιστα περαστικοί από αυτό τον κόσμο, το ηθικό δικαίωμα να καταστρέφουμε την φύση και το περιβάλλον που μας φιλοξενεί επικαλούμενοι διάφορες βαρύγδουπες έννοιες όπως «κοινό καλό», «δημόσιο συμφέρον», «οικονομική ανάπτυξη» ή κάποιες λιγότερο «ενοχοποιητικές», όπως «πράσινη» ή «αειφόρος ανάπτυξη» χωρίς να ορίζουμε επακριβώς την σημασία τους;
Εάν ως χώρα είχαμε ακολουθήσει ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης δεν θα συγκεντρωνόταν ο μισός πληθυσμός της Ελλάδας στην Αττική και τότε σίγουρα δεν θα υπήρχε ανάγκη να καταστραφεί η ορεινή Δωρίδα με την τεχνητή λίμνη του Μόρνου.
Εάν γινόταν σωστή μελέτη που θα ελάμβανε υπόψη την επαπειλούμενη αισθητική υποβάθμιση των περιοχών τοποθέτησης των αιολικών και ηλιακών πάρκων, δεν θα είχαμε αυτά εκτρώματα που αντικρίζουμε σήμερα στα πάλαι ποτέ πανέμορφα βουνά μας.
Εάν οι περιβαλλοντικές μελέτες που γίνονται για κάθε είδους μεγάλα και μικρά έργα έδιναν μεγαλύτερη προσοχή στις αισθητικές συνέπειες αλλά και στην ιστορική κουλτούρα που κουβαλά ο κάθε τόπος που θα επηρεαστεί από την δημιουργία αυτών έργων, τότε θα ήμασταν μια χώρα που θα απεδείκνυε έμπρακτο σεβασμό για το ένδοξο παρελθόν της και σοβαρή μέριμνα για τις μελλοντικές γενιές από τις οποίες δανείζεται πόρους για την επιβίωσή της.»
Ο σεβασμός στο παρελθόν και η μέριμνα για τις επόμενες γενιές δεν είναι πολυτέλεια. Είναι το ελάχιστο ηθικό χρέος μιας κοινωνίας που θέλει να αποκαλείται προοδευτική.
*Τζων Στάινμπεκ το 1962 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Θεωρείται ο κύριος εκπρόσωπος του νατουραλισμού και της κοινωνικής πεζογραφίας στην Αμερική, είναι ένας απο τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ου αιώνα.
Το άνθρωποι και ποντίκια και τα σταφύλια της οργής είναι ανάμεσα στα πιο γνωστά και πολυδιαβασμένα έργα του. Άλλα έργα του είναι:Ο δρόμος με τις φάμπρικες, Ανατολικά της Εδέμ, Το φεγγάρι έπεσε, Η αμφίβολη μάχη, Τα λιβάδια του ουρανού.
