Συντάκτης: Kostas Bertsias

«Πάντα τὰ σπουδαῖα νυκτὸς μᾶλλον ἐξευρίσκεται», λέει ο Επίχαρμος. Και αρκετά αργότερα ο Μένανδρος θα συμπληρώσει: «Ἐν νυκτὶ βουλὴ τοῖς σοφοῖς γίγνεται».

Δύο άνθρωποι που έζησαν σε διαφορετικές εποχές συναντιούνται στην ίδια παράξενη σκέψη: η νύχτα ευνοεί τα σπουδαία.

Γιατί άραγε;

Ίσως επειδή η ημέρα ανήκει περισσότερο στους άλλους, ενώ η νύχτα περισσότερο στον εαυτό μας.

Την ημέρα εργαζόμαστε, μιλάμε, απαντάμε, διεκδικούμε, συγκρουόμαστε. Μας κυνηγούν οι υποχρεώσεις και μας πολιορκούν οι γνώμες των άλλων. Ακόμη και οι σκέψεις μας συχνά δεν είναι εντελώς δικές μας· κουβαλούν μέσα τους την επιρροή όσων ακούσαμε, όσων είδαμε, όσων μας συνέβησαν.

Ύστερα έρχεται η νύχτα.

Οι φωνές λιγοστεύουν, οι δρόμοι ησυχάζουν, οι απαιτήσεις των άλλων υποχωρούν. Και τότε, μέσα στη ησυχία , αρχίζει ένας διαφορετικός διάλογος: ο διάλογος με τον εαυτό μας.

Ίσως γι’ αυτό ο Επίχαρμος χρησιμοποιεί το «ἐξευρίσκεται». Τη νύχτα βρίσκουμε. Και ο Μένανδρος μιλά για «βουλή»: τη νύχτα αποφασίζουμε. Ο ένας μιλά για την ανακάλυψη και ο άλλος για την κρίση. Και οι δύο όμως προϋποθέτουν το ίδιο πράγμα: την απόσταση από τον θόρυβο.

Δεν είναι βέβαια το σκοτάδι που κάνει τον άνθρωπο σοφότερο. Είναι η ησυχία που το συνοδεύει.

Γιατί τα μεγάλα ερωτήματα σπάνια βρίσκουν απάντηση μέσα στη βοή της ημέρας. Χρειάζονται χώρο. Χρειάζονται χρόνο. Και, πάνω απ’ όλα, χρειάζονται εκείνη τη δύσκολη μοναξιά κατά την οποία δεν έχουμε πια σε ποιον να κρυφτούμε — ούτε καν από τον εαυτό μας.

Ίσως γι’ αυτό επιβιώνει μέχρι σήμερα μια απλή λαϊκή φράση που χρησιμοποιούμε όταν βρισκόμαστε μπροστά σε μια δύσκολη απόφαση: «Άσε με πρώτα να συμβουλευτώ το μαξιλάρι μου».

Την έκφραση αυτή χρησιμοποιούσε χαρακτηριστικά και ο Χαρίλαος Φλωράκης. Σε συνέντευξή του, μιλώντας για τις δύσκολες στιγμές των αποφάσεων, έλεγε ότι τότε ξάπλωνε ανάσκελα και «συμβουλευόταν το μαξιλάρι». Δεν περίμενε, βέβαια, κάποια μαγική απάντηση. Έμενε μόνος με τις σκέψεις του, ώσπου να καταλαγιάσει η ένταση και να ξεκαθαρίσει μέσα του η απόφαση.

Από τον Επίχαρμο και τον Μένανδρο μέχρι μια λαϊκή έκφραση και τον Φλωράκη, επιβιώνει έτσι μια πανάρχαιη ανθρώπινη εμπειρία: τις μεγάλες αποφάσεις δεν πρέπει να τις παίρνουμε μέσα στον αυθορμητισμό της στιγμής. Χρειάζονται χρόνο και ηρεμία . Χρειάζεται να περάσουν από τη δοκιμασία μιας νύχτας.

Το μαξιλάρι, τελικά, δεν είναι σύμβουλος. Είναι το μέρος όπου μένουμε μόνοι με τον δυσκολότερο σύμβουλο απ’ όλους: τον εαυτό μας.

Η νύχτα, επομένως, στις παλιές αυτές ρήσεις ίσως δεν είναι μόνο μια ώρα του εικοσιτετραώρου. Είναι μια κατάσταση του νου. Είναι η στιγμή κατά την οποία σβήνουμε για λίγο τα φώτα του έξω κόσμου για να δούμε καθαρότερα μέσα μας.

Και ίσως γι’ αυτό πολλές φορές μια απόφαση που δεν μπορούσαμε να πάρουμε ολόκληρη την ημέρα εμφανίζεται ξαφνικά καθαρή το επόμενο πρωί.

Όχι επειδή η νύχτα μάς έδωσε την απάντηση.

Αλλά επειδή, επιτέλους, μας άφησε να ακούσουμε την ερώτηση.

Την ημέρα μαζεύουμε τη ζωή.
Τη νύχτα προσπαθούμε να την καταλάβουμε.

Θα πρέπει να ξοδεύουμε την περιφρόνησή μας με φειδώ καθότι, στην εποχή μας, είναι τόσοι πολλοί οι αξιοπεριφρόνητοι άνθρωποι…

Ο άνθρωπος φοβάται την απόρριψη σχεδόν όσο και τη μοναξιά. Ίσως γιατί, βαθιά μέσα του, ταυτίζει το «δεν με εγκρίνουν» με το «δεν αξίζω».

Κι έτσι αρχίζει η μεγάλη διαπραγμάτευση με τον εαυτό του.

Λίγο λιγότερη αλήθεια για λίγη περισσότερη αποδοχή. Λίγη σιωπή εκεί όπου θα έπρεπε να μιλήσει. Μια υποχώρηση για να μη δυσαρεστήσει. Ένα χαμόγελο εκεί όπου θα ταίριαζε καλύτερα ένα «όχι».

Στην αρχή μοιάζουν μικρές παραχωρήσεις. Με τον καιρό, όμως, γίνονται τρόπος ζωής.

Γιατί υπάρχει ένας αδυσώπητος νόμος στις ανθρώπινες σχέσεις: όσο περισσότερο διψάς για επιδοκιμασία, τόσο περισσότερο φοβάσαι την αποδοκιμασία. Και όποιος φοβάται υπερβολικά την κρίση των άλλων, αργά ή γρήγορα παραδίδει σ’ αυτούς το δικαίωμα να καθορίζουν τη ζωή του.

Η αποδοχή είναι γλυκιά. Γι’ αυτό και είναι επικίνδυνη. Μπορεί να γίνει εξάρτηση. Το χειροκρότημα, όταν το συνηθίσεις, παύει να είναι επιβράβευση και γίνεται ανάγκη. Και τότε δεν κάνεις πια αυτό που θεωρείς σωστό· κάνεις αυτό που ελπίζεις ότι θα χειροκροτηθεί.

Ίσως γι’ αυτό η ωριμότητα δεν μετριέται μόνο από το πόσο καλά αντέχουμε τις αποτυχίες μας. Μετριέται και από το πόσο λίγο εξαρτόμαστε από τα χειροκροτήματα των άλλων.

Να ακούς τη γνώμη τους, ασφαλώς. Να εξετάζεις την κριτική τους. Να διορθώνεσαι όταν έχουν δίκιο.

Αλλά να μη ζητάς άδεια για να είσαι ο εαυτός σου.

Γιατί στο τέλος υπάρχει μια παράξενη ειρωνεία: όποιος ξοδεύει τη ζωή του προσπαθώντας να γίνει αρεστός σε όλους, κινδυνεύει να φτάσει κάποτε στο σημείο να μην είναι πια αρεστός ούτε στον ίδιο του τον εαυτό.

«Οι αποτελεσματικοί άνθρωποι δεν σκέφτονται με όρους προβλημάτων αλλά με όρους ευκαιριών».

Η σκέψη αυτή, που συνδέεται με τον Peter Drucker και συναντάμε παραφρασμένη και στον Stephen Covey, δεν μας προτρέπει να αγνοούμε τα προβλήματα. Μας προτρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο τα κοιτάζουμε.

Γιατί τα προβλήματα υπάρχουν. Στη δουλειά, στις επιχειρήσεις, στις σχέσεις, στην ίδια τη ζωή. Και συνήθως εμφανίζονται χωρίς να ζητήσουν την άδειά μας. Εκείνο όμως που εξαρτάται από εμάς είναι πόσο χώρο θα τους παραχωρήσουμε.

Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν συναντήσουν ένα εμπόδιο, στέκονται μπροστά του και αναλύουν επίμονα γιατί βρέθηκε εκεί. Αναζητούν τον υπεύθυνο, διαμαρτύρονται για την αδικία, υπολογίζουν τη ζημιά. Και υπάρχουν άλλοι που, αφού καταλάβουν τι συνέβη, αρχίζουν αμέσως να ψάχνουν τον δρόμο γύρω από το εμπόδιο.

Οι πρώτοι βλέπουν κυρίως αυτό που χάθηκε.
Οι δεύτεροι αναζητούν αυτό που μπορεί ακόμη να κερδηθεί.

Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στην απαισιοδοξία και στη δημιουργικότητα. Ο δημιουργικός άνθρωπος δεν πιστεύει ότι κάθε δυσκολία είναι μεταμφιεσμένη ευκαιρία — αυτό θα ήταν αφέλεια. Γνωρίζει όμως ότι ακόμη και μέσα σε μια δύσκολη κατάσταση υπάρχει συνήθως κάτι που μπορεί να μάθει, κάτι που μπορεί να αλλάξει ή ένας διαφορετικός δρόμος που μπορεί να δοκιμάσει.

Το βλέπουμε συχνά και στις επιχειρήσεις. Μια κρίση μπορεί να κλείσει μια αγορά, αλλά να δημιουργήσει μια άλλη. Μια αποτυχία μπορεί να αποκαλύψει ένα λάθος που η επιτυχία έκρυβε για χρόνια. Ένας ανταγωνιστής μπορεί να μας αναγκάσει να γίνουμε καλύτεροι. Ακόμη και μια απόρριψη μπορεί να μας στρέψει προς έναν δρόμο που διαφορετικά δεν θα είχαμε ποτέ σκεφτεί.

Κάπως έτσι λειτουργεί και η ζωή.

Δεν μας ρωτά πάντοτε τι θέλουμε να μας συμβεί. Μας ρωτά όμως καθημερινά τι σκοπεύουμε να κάνουμε με αυτό που μας συνέβη.

Τελικά αποτελεσματικός άνθρωπος να μην είναι εκείνος που έχει λιγότερα προβλήματα από τους άλλους. Είναι εκείνος που, κοιτάζοντας το ίδιο εμπόδιο, καταφέρνει να δει λίγο πιο πέρα από αυτό.

Γιατί το πρόβλημα σε καθηλώνει στο «τι συνέβη».

Η ευκαιρία σε αναγκάζει να αναρωτηθείς:

«Και τώρα, τι μπορώ να κάνω;»

Ο βλαξ δύσκολα εντοπίζεται. Ένας βλάκας μπορεί να πάρει ακόμα και το βραβείο Νόμπελ

1. Όταν είστε μόνοι, προσέξτε τις σκέψεις σας.
2. Όταν είστε με φίλους, προσέξτε τη γλώσσα σας.

3 Όταν είστε θυμωμένοι, προσέξτε την ψυχραιμία σας

4 Όταν είστε με μια ομάδα, προσέξτε τη συμπεριφορά σας.

5 Όταν αντιμετωπίζετε προβλήματα, προσέξτε τα συναισθήματά σας.

6 Όταν ο Θεός αρχίσει να σας ευλογεί, προσέξτε τον εγωισμό σας.

Υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν σε μια συζήτηση για να ανταλλάξουν απόψεις. Και υπάρχουν κι εκείνοι που μπαίνουν για να νικήσουν.

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ, στην περίφημη «Εριστική Διαλεκτική» του, κατέγραψε τριάντα οκτώ τεχνάσματα με τα οποία μπορεί κανείς να επικρατήσει σε μια αντιπαράθεση ακόμη κι όταν δεν έχει δίκιο. Να αλλάξει το θέμα, να διαστρεβλώσει τη θέση του άλλου, να επικαλεστεί μια αυθεντία, να παίξει με τις λέξεις και, όταν όλα αποτύχουν, να επιτεθεί στον ίδιο τον συνομιλητή του.

Διαβάζοντάς τα σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, ανακαλύπτεις κάτι εντυπωσιακό: ελάχιστα έχουν αλλάξει. Μόνο το πεδίο της αντιπαράθεσης μεγάλωσε. Από τα καφενεία και τις παρέες περάσαμε στα τηλεοπτικά παράθυρα και από εκεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα τεχνάσματα όμως παραμένουν σχεδόν ίδια.

Γιατί πίσω από όλα αυτά κρύβεται μια ανθρώπινη αδυναμία: δυσκολευόμαστε να πούμε «έκανα λάθος».

Το «δεν ξέρω» μάς φαίνεται ήττα. Το «ίσως έχεις δίκιο» υποχώρηση. Και το «με έπεισες» σχεδόν ταπείνωση. Έτσι υπερασπιζόμαστε πολλές φορές μια άποψη όχι επειδή εξακολουθούμε να την πιστεύουμε, αλλά επειδή είναι πια δική μας. Έχουμε επενδύσει σ’ αυτήν τον εγωισμό μας.

Κι όμως, η πραγματική δύναμη βρίσκεται αλλού.

Να μπορείς να ακούσεις ένα επιχείρημα που ανατρέπει τη βεβαιότητά σου και να πεις: «Δεν το είχα σκεφτεί έτσι». Να εγκαταλείψεις μια άποψη όταν τα γεγονότα την έχουν ξεπεράσει. Να προτιμήσεις να χάσεις μια αντιπαράθεση παρά να χάσεις την επαφή σου με την πραγματικότητα.

Γιατί το να έχεις πάντα δίκιο είναι αδύνατον. Το να θέλεις όμως πάντα να έχεις δίκιο είναι επικίνδυνο.

Στη συζήτηση δεν υπάρχουν μόνο νικητές και ηττημένοι. Υπάρχει και μια τρίτη δυνατότητα, ίσως η σημαντικότερη: δύο άνθρωποι να ξεκινήσουν από διαφορετικές θέσεις και, μέσα από την κουβέντα, να φτάσουν λίγο πιο κοντά στην αλήθεια.

Ίσως λοιπόν το σπουδαιότερο από τα τριάντα οκτώ τεχνάσματα του Σοπενχάουερ να είναι εκείνο που δεν έγραψε:

Μπες σε μια συζήτηση έτοιμος όχι μόνο να πείσεις, αλλά και να πειστείς.

Γιατί, τελικά, τι αξίζει περισσότερο;

Να φύγεις από μια συζήτηση έχοντας αποδείξει ότι είχες δίκιο ή να φύγεις έχοντας ανακαλύψει ότι έκανες λάθος — και γνωρίζοντας πλέον κάτι περισσότερο;