Είναι παγκοσμίως ένας από τους ελάχιστους κυνηγούς αρχαίων· ο άνθρωπος που μπορεί να εντοπίσει τις αρχαιότητες που είναι αντικείμενα λαθρανασκαφής στις προθήκες των μουσείων, των εκθέσεων, ακόμα και σε διάσημους οίκους τέχνης. Ως συμβασιούχος του υπουργείου Πολιτισμού του ελληνικού δημοσίου, συνεργάστηκε εθελοντικά για τέσσερα χρόνια (2004-2008) με την Ελληνική Αστυνομία, βοηθώντας σε 174 υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας. Όταν η σύμβασή του δεν ανανεώθηκε, αποφάσισε να πάρει την υποτροφία που του προσέφερε το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ και να εγκατασταθεί στη Βρετανία. Από εκεί συνεχίζει το εθελοντικό του έργο, βοηθώντας τις αρχές παγκοσμίως να επαναπατρίσουν τις κλεμμένες αρχαιότητες.

Και μπορεί τα μέιλ που λαμβάνει από τον απλό κόσμο να είναι ενθαρρυντικά, αλλά όπως λέει ο ίδιος, οι κατά τόπους αρχές δεν «μπαίνουν στον κόπο» να του αποδώσουν τα εύσημα, πόσο μάλλον να τον ευχαριστήσουν.
Ο λόγος για τον Δρ. Χρήστο Τσιρογιάννη, που μιλά στο insidestory.gr για τη διαχρονική υπόθεση της παγκόσμιας αρχαιοκαπηλίας.
Υπόθεση Μάικλ ΣτάινχαρτMichael Steinhardt. Είχε προσπαθήσει να πουλήσει ελληνικές κλεμμένες αρχαιότητες μέσω του οίκου δημοπρασιών Christies το 2014. Μπορείτε να μας θυμίσετε τι είχε συμβεί τότε;
Στις αρχές Δεκεμβρίου του 2014, πριν από τη δημοπρασία των Christie’s στη Νέα Υόρκη, ταύτισαThe Steinhardt Sardinian Figure and the Medici Dossier | Looting Matters πέντε προς πώληση αρχαιότητες στα κατασχεμένα αρχεία του Giacomo Medici, των Robin Symes-Χρήστου Μιχαηλίδη και άλλων. Οι δύο σημαντικότερες από αυτές είχαν τοποθετηθεί προς πώληση από τον μεγιστάνα και συλλέκτη Μάικλ Στάινχαρντ, ο οποίος είχε απασχολήσει προηγουμένως τις αρχές διάφορων κρατών για αμφισβητούμενης προέλευσης αρχαιότητες, ως προς τη νομιμότητά τους.

Ενημέρωσα αμέσως τις εισαγγελικές αρχές της Νέας Υόρκης και δημοσίευσαΔιαβάστε τη μεγάλη έρευνα της Καθημερινής για την αρχαιοκαπηλία με τίτλο «Στο φως η διεθνής των αρχαιοκαπήλων» μέσω ειδικευμένων ιστοτόπων τις σχετικές φωτογραφίες από τα κατασχεμένα αρχεία, ώστε να αποκτήσει άμεση πρόσβαση όλος ο κόσμος στα συγκεκριμένα στοιχεία και να ασκηθεί αυτομάτως μεγαλύτερη πίεση στον συλλέκτη και τους Christie’s να αποσύρουν τις ταυτισμένες αρχαιότητες. Η αρμόδια τότε εισαγγελέας όρισε δύο αστυνομικούς του FBI για την υπόθεση και συνεργάστηκα μαζί τους για τις επόμενες δύο περίπου εβδομάδες, μέχρι που και οι πέντε αρχαιότητες αποσύρθηκαν πριν από τη δημοπρασία.
Επέστρεψαν αυτές οι αρχαιότητες στην Ελλάδα;
Μετά την απόσυρση και των πέντε αρχαιοτήτων, δεν πληροφορήθηκα τίποτα άλλο σχετικό. Ουδεμία χώρα (Ελλάδα, Ιταλία ή άλλη) ήρθε ουδέποτε σε επαφή μαζί μου για το παραμικρό. Εξακολουθώ να μην έχω καμία ενημέρωση εάν κάποια χώρα έπραξε έστω κάτι.
Γνωρίζετε τα 15 αντικείμενα που κατέσχεσεLooted Antiques Seized From Billionaire’s Home, Prosecutors Say | The New York Times πριν από λίγες μέρες η αστυνομία από το σπίτι του; Σας έχουν καλέσει οι Αρχές;
Η υπόθεση του Δεκεμβρίου του 2014 που αποκάλυψα τότε, αλλά ακόμα βρίσκεται υπό έρευνα, οδήγησε τις αμερικανικές αρχές σε αλλεπάλληλες έρευνες εναντίον του Στάινχαρντ, τόσο στην οικία όσο και στο γραφείο του. Έτσι, από το καλοκαίρι του 2017 και μετά, εντοπίστηκανSources for Steinhardt seizure revealed | Looting Matters τρεις κλεμμένες μαρμάρινες αρχαιότητες από αρχαιολογικό χώρο του ΛιβάνουJewish philanthropist Steinhardt raided over suspected antiquities thefts | The Times of israel, ενώ στις αρχές Ιανουαρίου 2018 άλλες 15 αρχαιότητες.

Σε καμία από τις κατοπινές αυτές έρευνες δεν ζητήθηκε η βοήθειά μου, αλλά γνωρίζω ότι δεν μπορώ να συμμετέχω ως αμειβόμενος ερευνητής καθώς, όπως μου έχουν εξηγήσει οι εισαγγελείς, δεν είμαι αμερικανός υπήκοος. Κατόπιν, μου προτάθηκε να τους βοηθήσω δωρεάν, αλλά αρνήθηκα ευγενικά, καθώς έχω ήδη δώσει δωρεάν πολλά στοιχεία για πολλές υποθέσεις και επιπλέον έχει ιδρυθεί αρμόδια ομάδα αρχαιοτήτων στην αμερικανική εισαγγελία. Συνεπώς εκτιμώ ότι θα έχουν όλη την απαιτούμενη εμπειρία, τη γνώση και την ειδίκευση ώστε να έχουν και τα κατάλληλα αποτελέσματα.
Έχει ξεκινήσει η διαδικασία διεκδίκησης των αντικειμένων αυτών; Ποια είναι η διαδικασία; Ξέρετε αν έχουν συλλέξει οι ελληνικές αρχές τα απαραίτητα στοιχεία;
Όπως εξήγησα, δεν έχω την παραμικρή ενημέρωση για κανένα από αυτά τα ζητήματα, από καμία αρχή οποιασδήποτε χώρας. Δεν θα μου κάνει εντύπωση, εάν αργότερα αποκαλυφθεί ότι δεν έχει γίνει απολύτως τίποτε από την απόσυρση των αντικειμένων από τη δημοπρασία τον Δεκέμβριο του 2014 μέχρι τώρα.

Πάμπλουτος, φιλάνθρωπος, για αρκετούς υπεράνω υποψίας. Ποιο είναι το προφίλ των ανθρώπων που εμπορεύονται κλεμμένα αρχαία παγκοσμίως και στην Ελλάδα;
Μπορεί να είναι κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης, επιπέδου γνώσης ή οικονομικής επιφάνειας. Έχω εντοπίσει διεθνώς ανθρώπους που καλύπτουν όλες τις κατηγορίες και οποιονδήποτε συνδυασμό τους.
Πώς λειτουργούν τα κυκλώματα αρχαιοκαπηλίας;
Υπάρχουν πολλές παραλλαγές, αλλά ο βασικός τρόπος διακίνησης αφορά στη συλλογή των παράνομων αρχαιοτήτων από έναν τοπικό μεσάζοντα μόλις αυτές έχουν λαθρανασκαφεί, και κατόπιν στην προώθησή τους σε έναν μεγαλύτερο μεσάζοντα, ο οποίος τις εξάγει παράνομα από τη χώρα. Έπειτα, οι αρχαιότητες συντηρούνται και αποκτούν πλαστά ή ελλιπή πιστοποιητικά του πρόσφατου ιστορικού συλλογής τους και πωλούνται ως νόμιμα στην διεθνή αγορά.
Ισχυρίζεστε ότι η αρχαιοκαπηλία εξακολουθεί να οργιάζει στην Ελλάδα. Γιατί συμβαίνει αυτό και πώς μπορεί να σταματήσει;

Πολλοί παράγοντες οδηγούν έναν αρχαιοκάπηλο στη λαθρανασκαφή: η οικονομική ανάγκη, ο γρήγορος πλουτισμός, το πάθος της ανεύρεσης κ.ά. Εάν όλα αυτά συνδυαστούν και με μία περίοδο οικονομικής κρίσης, τότε έχετε αυτομάτως έναν εκρηκτικό συνδυασμό, καταστροφικό για κάθε χώρα. Το έγκλημα αυτό είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί, εάν το κράτος οργανωμένα διδάσκει τα καταστροφικά αποτελέσματα αυτής της δράσης στα σχολεία, ήδη από την πρωτοβάθμια βαθμίδα εκπαίδευσης, αλλά και τους νόμιμους και ηθικούς τρόπους αντίδρασης στην περίπτωση που ο οποιοσδήποτε γίνει μάρτυς περιστατικών ή γνώστης ή κάτοχος σχετικών αποδεικτικών στοιχείων. Δυστυχώς, μόνο από την Ένωση Ερευνητών για Εγκλήματα κατά της ΤέχνηςAssociation for Research Into Crimes Against Art γίνονται ετησίως διδακτικές προσπάθειες, σε διεθνές επίπεδο. Τα κράτη, οι οργανισμοί και τα πανεπιστήμια απουσιάζουν τραγικά από μία τέτοια βασική προσπάθεια.
Εχετε πει ότι για κάθε δύο, ακόμα και δέκα αντικείμενα που επαναπατρίζονται, 10.000 δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Ποια είναι η εκτίμησή σας για τα αρχαία αντικείμενα που έχουν κλαπεί;
Συνηθίζω να κάνω αυτόν τον παραλληλισμό για να καταδείξω το μέγεθος της πολιτιστικής αιμορραγίας που υφίσταται η χώρα μας. Δυστυχώς, είναι πέρα για πέρα αληθής, ενώ υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η αναλογία μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Ετοιμάζετε ένα βιβλίο για τη διεθνή αρχαιοκαπηλία και πρόκειται να αναφέρετε ότι έχουν εμπλακεί γνωστοί Έλληνες ακαδημαϊκοί και όχι μόνο. Από την εμπειρία σας, τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να εμπορεύονται την πολιτιστική τους κληρονομιά;
Βασικό κίνητρο είναι το κέρδος. Στην περίπτωση των ακαδημαϊκών, είναι η πρόσβαση σε νέο, αλλά παράνομο υλικό, που δεν θα έχουν οι υπόλοιποι συνάδελφοί τους, επειδή εκείνοι αρνήθηκαν να εξυπηρετήσουν το κύκλωμα, αλλά και η ενδυνάμωση σχέσεων που ήδη υπάρχουν και που μπορούν να επηρεάσουν θετικά την επαγγελματική τους ανέλιξη.

Αλήθεια, έχετε έρθει σε προσωπική επαφή με τους αρχαιοκαπήλους; Τι σας λένε ως δικαιολογία;
Κατά τη διάρκεια της εθελοντικής μου εργασίας σε καθημερινή βάση με το Τμήμα Δίωξης Αρχαιοκαπηλίας της Ελληνικής Αστυνομίας, μετείχα σε 174 εγγράφως βεβαιωμένες υποθέσεις εναντίον αρχαιοκαπήλων, κυρίως στην Ελλάδα, αλλά και το εξωτερικό. Ο λόγος ήταν πάντοτε ένας και δηλωνόταν πάντοτε ευθαρσώς: το κέρδος.
Μπορείτε να ξεχωρίσετε την πιο σημαντική υπόθεση που χειριστήκατε με την ΕΛ.ΑΣ. και τους πρωταγωνιστές της;
Οι έρευνες στην ΠάροΟ μοναχικός αγώνας ενός αρχαιολόγου – «Κάλαχαν» | Η Καθημερινή τον Μάρτιο του 2006, στη βίλα της Μάριον Τρου, πρώην εφόρου αρχαιοτήτων του πλουσιότερου μουσείου στον κόσμο, του Γκέτυ στην Καλιφόρνια, αλλά και στη Σχοινούσα, 15 μέρες αργότερα, οδήγησαν για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους στην καρδιά του διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας. Με τη σειρά τους, αυτές οι έρευνες οδήγησαν στους πρώτους μεγάλους επαναπατρισμούς για τη χώρα, ταυτόχρονα χτυπώντας τα κυκλώματα αυτά.

Οι πρωταγωνιστές αυτών των επιτυχιών ήταν οι αστυνομικοί που ήταν μέλη του αρμοδίου τμήματος τότε (σήμερα ούτε ένας δεν έχει μείνει σε αυτήν την υπηρεσία), ο τότε διοικητής Γιώργος ΓληγόρηςΟ αστυνόμος που έφερε τ’ αρχαία | Ελευθεροτυπία (που μετατέθηκε και κατόπιν σκοτώθηκε), ο εισαγγελέας Ιωάννης ΔιώτηςΙωάννης Διώτης (που του αφαιρέθηκαν οι υποθέσεις), ο δημοσιογράφος Νικόλας Ζηργάνος (που δεν θέλησε να ασχοληθεί ξανά βλέποντας τη θλιβερή κατάσταση που διαμορφωνόταν).
Η ομάδα αυτή, μαζί με τους δικηγόρους Κωνσταντίνο Κυριόπουλο και Ρένια Σταματούδη διαλύθηκε, αντί να διαλυθούν τα κυκλώματα. Κι εγώ, που είχα την τιμή να οριστώ αρχαιολόγος αυτής της ομάδας, έμεινα άνεργος γιατί δεν μου ανανεώθηκε η σύμβαση που είχα με το υπουργείο Πολιτισμού. Βέβαια, για τον ίδιο λόγο που έμεινα άνεργος στην Ελλάδα, μου προσφέρθηκε θέση διδακτορικού ερευνητή στο ΚαίμπριτζThe dark side of the art world | University of Cambridge News.
Ζείτε πλέον στο Καίμπριτζ και ειδικεύεστε στην ταυτοποίηση κλεμμένων αρχαιοτήτων και την έρευνα διεθνών κυκλωμάτων αρχαιοκαπηλίας. Υπάρχει ενδιαφέρον παγκοσμίως για το θέμα αυτό; Υπάρχουν στην Ελλάδα ειδικοί που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη διαδικασία εντοπισμού των ελληνικών αρχαιοτήτων ανά τον κόσμο;
Υπάρχει διεθνώς ένα υποκριτικό ενδιαφέρον: όλοι έχουν άποψη για το φαινόμενο και κανένα κράτος, οργανισμός, πανεπιστήμιο ή ιδιώτης δεν κάνει το παραμικρό για μία μακρόπνοη έρευνα, διδασκαλία, ή σοβαρή αντιμετώπιση του προβλήματος. Κατά καιρούς έχουν επικοινωνήσει μαζί μου, από την Ελλάδα και όλον τον κόσμο, αρχαιολόγοι και μη, που με πάθος ζητούν να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Πάντοτε όμως απουσιάζουν οι ελάχιστοι πόροι που απαιτούνται, ενώ χρειάζεται και εμπειρία, γνώση, συνεργασία και σωστός χειρισμός των υποθέσεων, στοιχεία που λείπουν από τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που το έγκλημα αυτό διαιωνίζεται.