Γράμμα από την καθηγήτριά μου στο εξατάξιο Γυμνάσιο Λιδωρικίου, όπου φοίτησα από το 1966 μέχρι το 1972
Μεταγραφή από το χειρόγραφό της (περ. 55 χρόνια μετά)
Κώστα μου, εκ προοιμίου σου λέω ότι ο λόγος σου, τα γραφόμενά σου, είναι καταπληκτικά· είναι ποίηση, είναι δημιουργία!
Σε όλους τους τομείς είσαι καταπληκτικός. Έχουμε το πλεονέκτημα της κουλτούρας, της γνώσης, της παιδείας. Μακάρι πολλοί, Κώστα, της ηλικίας σου να είχαν τα προσόντα, τα πλεονεκτήματα τα δικά σου, τη γνώση, την αντικειμενικότητα και την έκφραση. Και όσο περνάει ο χρόνος, όλα θα αλλάζουν προς το καλύτερο. Υπάρχει και το πλεονέκτημα ότι αυτά που γράφεις θα μείνουν για πάντα, διότι, όπως έλεγαν οι Λατίνοι, «scripta manent, verba volant». Τα γραπτά μένουν, τα λόγια πετούν.
Κι όπως υπάρχει η έκφραση «ενός κακού μύρια έπονται», μετά την υγειονομική κρίση ακολούθησε κρίση αξιών, ήθους, ιδεών, αλλοτρίωση των ανθρώπινων σχέσεων, υποβάθμιση της παιδείας και κάποιοι σύγχρονοι ονόμασαν την καταστροφή της Σμύρνης «συνωστισμό», όπως οι γιαγιάδες μας το ξύδι το έλεγαν γλυκάδι, σχήμα κατ’ ευφημισμόν.
Όμως ο αείμνηστος πλέον Χρήστος Γιανναράς, επιστήμων και συγγραφέας, έδωσε μια αποστομωτική απάντηση. Όποιος θέλει να κάνει «botox», να κάνει «στα μούτρα του», όπως το είπε ο ίδιος, όχι στην ιστορία μας.
Κώστα, κάθε ημέρα που περνάει ξεφυλλίζω και διαβάζω από τα πανέμορφα και γνήσια έργα σου — του παλιού, καλύτερου και αριστούχου μαθητή μου, Κώστα Μπερτσιά.
Και συνεχίζω με μια έκφραση που ξεκίνησες, ότι «ένα αμπελοτόπι είναι η ζωή». Πολύ ωραία η έκφραση, με κυριολεκτική και μεταφορική σημασία. Έζησες στα παιδικά και νεανικά σου χρόνια στην επαρχία, στην ύπαιθρο, και αργότερα στην πρωτεύουσα. Κι αυτό σου έδωσε μεγάλη πείρα. Αυτό ακριβώς συνέβη και σε μένα.
Όπως έλεγαν οι Γάλλοι, «expérience passe science», δηλαδή η πείρα ξεπερνά την επιστήμη — λίγο υπερβολικό, βέβαια. Έχεις μέσα σου μια πληρότητα πνευματική, είσαι ενημερωμένος για όλα τα δρώμενα και τα αξιολογείς όλα αντικειμενικά.
Μακάρι αυτό να το είχαν όλοι οι Έλληνες. Ακόμη και από τα νεανικά σου χρόνια βλέπω μια ωριμότητα και αντικειμενικότητα. Αυτό είναι το δίπτυχο των εμπειριών σου.
Σε ό,τι αναφέρεσαι στις σελίδες για πολιτικά, κοινωνικά και ανθρώπινα θέματα, είσαι αντικειμενικός, μολονότι δεν είσαι ηλικιακά μεγαλύτερος. Εμείς είμαστε αντικειμενικοί και δεν κομματιζόμαστε, όπως αρκετοί μεγαλύτεροι ηλικιακά, οι οποίοι κομματίζονται για το συμφέρον τους.
Εμείς, Κώστα, είμαστε αλτρουιστές κι όχι φίλαυτοι, όπως σήμερα είναι οι περισσότεροι. Κοιτάζουμε πρώτα τους άλλους και τελευταία τον εαυτό μας.
Κώστα, έχω και μια άλλη αγάπη επαγγελματικά. Είμαι λίγο «Μπαμπινιωτική»· έχω τρέλα με την ετυμολογία των λέξεων.
Η Ελλάδα μας στην καθαρεύουσα λεγόταν Ελλάς. Πριν από το μονοτονικό υπήρχε η δασεία και μετά το σ. Έτσι το Ελλάς έγινε Σελλάς. Μετατοπίζω τον τόνο στην προηγούμενη συλλαβή. Αντί Ελλάς, Σέλλας.
Κάποτε μιλούσαμε για το βόρειο σέλας, που είναι πάλι το φως. Πολύ αστείος ο συσχετισμός.
Σήμερα η Ελλάδα από χώρα του φωτός έγινε χώρα του σκότους και του χάους.
Κάποτε που βρέθηκα στη Γαλλία, μια κοπέλα Γαλλίδα μού είπε: «Όταν εσείς φτιάχνατε τον Παρθενώνα, εμείς ζούσαμε σαν στη ζούγκλα».
Κρίμα για την Ελλάδα, εδώ που έφθασε. Κρίμα για τα παιδιά που έρχονται τώρα στη ζωή. Το συναίσθημά τους θα είναι η απογοήτευση. Αυτό δεν είναι πεσιμισμός· είναι πραγματικότητα.
Κώστα, συγγνώμη που σε κούρασα.
Σ’ αυτό φταίει και η ηλικία μου.
Ελένη Χριστοπούλου Φιλόλογος
Απάντηση
Αγαπημένη μου κυρία Ελένη, η αγαπημένη μας καθηγήτρια των φιλολογικών!
Διάβασα το γράμμα σας αργά, σχεδόν λέξη προς λέξη. Και, παράξενο, για λίγο ένιωσα πάλι μαθητής στο Γυμνάσιο, πριν από τόσα χρόνια.
Τα καλά σας λόγια με συγκίνησαν βαθιά. Όχι μόνο γιατί προέρχονται από έναν άνθρωπο που εκτιμώ, αλλά γιατί προέρχονται από τη δασκάλα μου. Από έναν άνθρωπο που, σε μια ηλικία όπου ακόμη διαμορφωνόμαστε, άφησε μέσα μας κάτι από τη γνώση, την ευαισθησία και τον τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο.
Λέτε πως «scripta manent, verba volant». Πόσο δίκιο έχετε. Τα γραπτά μένουν. Και το δικό σας γράμμα θα μείνει για μένα πολύτιμο, όχι μόνο ως ένα κείμενο, αλλά ως μια γέφυρα που ενώνει εκείνον τον μαθητή με τον σημερινό άνθρωπο.
Αν στα γραπτά μου υπάρχει κάτι που αξίζει, ένα μικρό μερίδιο ανήκει και στους δασκάλους που συνάντησα στον δρόμο μου. Γιατί ο καλός δάσκαλος δεν μας μαθαίνει μόνο γράμματα. Μας μαθαίνει, πολλές φορές χωρίς να το καταλαβαίνουμε τότε, να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να αναζητούμε και να μη συμβιβαζόμαστε με το λίγο.
Μη μου ζητάτε, λοιπόν, συγγνώμη επειδή με «κουράσατε». Το αντίθετο. Μου χαρίσατε συγκίνηση και μια σπάνια επιστροφή στα χρόνια που πέρασαν.
Και ίσως τελικά έτσι να είναι, όπως γράφετε σχολιάζοντας το «Ένα αμπελοτόπι είναι η ζωή»: η ζωή είναι ένα αμπελοτόπι. Άλλοτε μας δίνει γλυκό καρπό, άλλοτε μας δοκιμάζει. Εκείνο που έχει σημασία είναι, όσο μπορούμε, να το καλλιεργούμε.
Σας ευχαριστώ από καρδιάς, κυρία καθηγήτρια. Για το γράμμα σας, για τα λόγια σας — αλλά περισσότερο για όσα μου δώσατε τότε, πριν από τόσα χρόνια, όταν ακόμη δεν μπορούσα να γνωρίζω πόσο πολύτιμα θα αποδεικνύονταν αργότερα.
Με βαθιά εκτίμηση και αγάπη,
Κώστας
Ο μαθητής σας
1
