Ένα μικρό δοκίμιο βασισμένο στην ταινία «Shame and Money» του Visar Morina.
Η κοινωνική αρμονία δεν είναι κάτι δεδομένο. Δεν εξασφαλίζεται μόνο με νόμους, θεσμούς και οικονομικούς δείκτες. Είναι μια λεπτή ισορροπία που στηρίζεται κυρίως στην αίσθηση των ανθρώπων ότι ζουν σε μια κοινωνία που, παρά τις ατέλειές της, παραμένει στοιχειωδώς δίκαιη.
Αυτό ακριβώς μοιάζει να βρίσκεται στον πυρήνα της ταινίας «Shame and Money» του Visar Morina. Παρότι η ιστορία της είναι βαθιά ριζωμένη στην κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα του Κοσόβου, ο ίδιος ο σκηνοθέτης τη βλέπει ως κάτι ευρύτερο: ως μια παραβολή για τη σημερινή Ευρώπη και, ταυτόχρονα, ως προειδοποίηση για το αύριο.
Γιατί οι κοινωνίες δεν καταρρέουν ξαφνικά. Προηγείται συνήθως μια μακρά περίοδος κατά την οποία συσσωρεύονται μικρές και μεγάλες αδικίες. Η οικονομική ανασφάλεια, η ανεργία, η αίσθηση εγκατάλειψης, η διεύρυνση των ανισοτήτων, η αδυναμία του ανθρώπου να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του. Στην αρχή όλα αυτά γίνονται ανεκτά. Οι άνθρωποι προσαρμόζονται, κάνουν υπομονή, περιορίζουν τις απαιτήσεις τους και ελπίζουν ότι κάτι θα αλλάξει.
Όμως η υπομονή δεν είναι ανεξάντλητη.
Ο Morina χρησιμοποιεί μια χαρακτηριστική γερμανική έννοια: sozialer Frieden, κοινωνική ειρήνη ή κοινωνική αρμονία. Πρόκειται ουσιαστικά για την άγραφη συμφωνία που κρατά μια κοινωνία ενωμένη. Ο πολίτης αποδέχεται κανόνες, υποχρεώσεις και ανισότητες, όσο αισθάνεται ότι το σύστημα δεν τον έχει εγκαταλείψει ολοκληρωτικά. Όταν όμως χαθεί αυτή η εμπιστοσύνη, αρχίζουν να εμφανίζονται οι ρωγμές.
Και τότε η οικονομική φτώχεια μπορεί να μετατραπεί σε κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: σε φτώχεια ελπίδας.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ανησυχητικό μήνυμα της ταινίας για τη σύγχρονη Ευρώπη. Δεν αρκεί μια κοινωνία να παράγει πλούτο· πρέπει να μπορεί και να πείθει τους ανθρώπους της ότι έχουν θέση μέσα σε αυτήν. Ότι η προσπάθεια έχει νόημα, ότι η αξιοπρέπεια προστατεύεται και ότι η δικαιοσύνη δεν αποτελεί προνόμιο των ισχυρών.
Όταν μεγάλα τμήματα μιας κοινωνίας αρχίζουν να πιστεύουν πως το παιχνίδι είναι εξαρχής χαμένο, η κοινωνική συνοχή κινδυνεύει. Και υπάρχει πράγματι, όπως επισημαίνει ο Morina, ένα «σημείο χωρίς επιστροφή». Κανείς δεν γνωρίζει ακριβώς πού βρίσκεται. Η Ιστορία όμως μας έχει διδάξει πολλές φορές ότι υπάρχει.
Ίσως γι’ αυτό η σκέψη του Morina συναντά, αιώνες αργότερα, τον Μαριβώ. Στο θεατρικό έργο «Το νησί των σκλάβων», ο Αρλεκίνος απευθύνεται στον πρώην αφέντη και καταπιεστή του και του θυμίζει μια αλήθεια που καμία κοινωνία δεν πρέπει να ξεχνά:
«Νιώσε τι σημαίνει πόνος για να μάθεις επιτέλους ότι υπάρχουν όρια σε αυτά που μπορούν να υποφέρουν οι άνθρωποι και αυτά τα όρια δεν έχουμε το δικαίωμα να τα ξεπερνάμε».
Εκεί ίσως βρίσκεται ο κοινός πυρήνας του Μαριβώ και του Morina: οι άνθρωποι μπορούν να ανεχθούν πολλά, αλλά όχι τα πάντα.
Και η σοφία μιας κοινωνίας δεν φαίνεται από το πόσο μπορεί να πιέσει τους ανθρώπους της χωρίς να αντιδράσουν, αλλά από το αν έχει τη διορατικότητα να μην τους οδηγήσει ποτέ μέχρι εκείνο το όριο.
