Ο μυστικός θεολόγος της Θείας Ζωής, γεννήθηκε περί το 1322 στη Θεσσαλονίκη, την πόλη που εκείνη την εποχή ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και το κύριο πεδίο της Ησυχαστικής Εριδας που συγκλόνιζε την Εκκλησία. Το επώνυμο Καβάσιλαςυιοθέτησε από τον θείο του αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Νείλο, αφήνοντας το πατρικό του που ήταν Χαμαετός. Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη, όπου γνωρίστηκε με τους μεγαλύτερους λογίους της εποχής, ανέπτυξε φιλίες με σημαντικές προσωπικότητες και εισήλθε στους κύκλους της βυζαντινής πνευματικής ζωής. Ηταν δε άνθρωπος εξαιρετικής μόρφωσης, καθώς γνώριζε βαθιά φιλοσοφία, ρητορική, θεολογία και λογοτεχνία. Ενα από τα ασυνήθιστα χαρακτηριστικά του Καβάσιλα είναι ότι υπήρξε λαϊκός, ποτέ δεν χειροτονήθηκε επιβεβαιωμένα κληρικός ή ποτέ δεν εκάρη μοναχός, και όμως ανήκει στους μεγαλύτερους θεολόγους που γνώρισε η Ορθόδοξη Εκκλησία.
Για να κατανοηθεί η θεολογία του Καβάσιλα, θα πρέπει να ενταχθεί στο πνευματικό κλίμα της εποχής του, που ήταν οι Ησυχαστικές Εριδες, η μεγαλύτερη θεολογική σύγκρουση του Βυζαντίου μετά την Εικονομαχία, με κεντρικό ερώτημα αν δύναται ο άνθρωπος να δει και να γνωρίσει τον Θεό σε αυτή τη ζωή, και αν ναι, τι ακριβώς βλέπει. Ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός, επηρεασμένος από τον δυτικό σχολαστικισμό, υποστήριξε ότι ο Θεός είναι απόλυτα άγνωστος ως προς την ουσία Του, και ότι το Φως της Μεταμόρφωσης (Θαβώρειο) που είδαν οι Απόστολοι ήταν κτιστό, φυσικό φαινόμενο και όχι θεία πραγματικότητα. Σε αυτή τη θέση, ο Γρηγόριος Παλαμάς απάντησε με τη διάκριση ουσίας και ενεργειών του Θεού, ότι δηλαδή ο Θεός παραμένει άγνωστος και αμέθεκτος στην ουσία Του, αλλά μεθεκτός στις άκτιστες θεωτικές ενέργειές Του, με το Φως της Μεταμόρφωσης να είναι άκτιστο, η ίδια η δόξα του Θεού. Ο Καβάσιλας ήταν βαθιά παλαμικός στη σκέψη, όλη η θεολογία του είναι εμποτισμένη από αυτή τη διάκριση και από την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να ενωθεί πραγματικά με τον Θεό.
Το «Περί της εν Χριστώ Ζωής» είναι το αριστούργημά του και ένα από τα πιο εκπληκτικά κείμενα της ορθόδοξης πνευματικής γραμματείας. Αποτελείται από επτά ενότητες, οι τέσσερεις πρώτες αφιερώνονται στα τρία μυστήρια της χριστιανικής μύησης, το Βάπτισμα, το Χρίσμα και τη Θεία Ευχαριστία, ενώ οι επόμενες στη ζωή εν Χριστώ που βιώνεται από αυτά τα μυστήρια. Για τον Καβάσιλα, αυτή η ζωή δεν είναι ηθική βελτίωση, δεν είναι θρησκευτική συμμόρφωση, δεν είναι αφηρημένη πνευματικότητα, αλλά κυριολεκτικά η ζωή του Χριστού που εγκαθίσταται μέσα στον βαπτισμένο χριστιανό. Το βάπτισμα γεννά τον νέο άνθρωπο, το χρίσμα τον κινεί και τον ενεργοποιεί και η Θεία Ευχαριστία τον θρέφει και τον συντηρεί.
Η Θεία Ευχαριστία κατέχει, επίσης, κεντρική θέση στη θεολογία του Καβάσιλα και αυτό που γράφει για αυτήν είναι από τα πιο ωραία και βαθιά κείμενα της ορθόδοξης θεολογίας. Η Ευχαριστία δεν είναι απλώς ανάμνηση, είναι πραγματική παρουσία. Δεν είναι απλώς σύμβολο, είναι πραγματικότητα, και ο Χριστός δεν αντιπροσωπεύεται στην Αγία Τράπεζα, αλλά παρίσταται, καταλήγει δε να τονίζει ότι η Ευχαριστία δεν είναι μόνο ανάμνηση της σταύρωσης, αλλά αναπαράσταση ολόκληρης της ζωής του Χριστού, της ενανθρώπησης, του σταυρού, της ανάστασης και της ανάληψης.
Το δεύτερο μεγάλο έργο του, η «Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας», είναι από τα σημαντικότερα λειτουργιολογικά κείμενα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπου αναλύει λεπτομερώς κάθε μέρος της Θείας Λειτουργίας, τις ευχές, τις κινήσεις, τα σύμβολα, τα άσματα και αποκαλύπτει τη βαθύτερη θεολογική σημασία τους ως ζωντανής μυσταγωγίας που εισάγει τον πιστό στα έσχατα. Ως προς την ενανθρώπηση, ο Καβάσιλας ανέπτυξε μια βαθιά χριστολογική ανθρωπολογία, την ιδέα ότι ο Χριστός είναι ο «νέος Αδάμ», όχι με την έννοια ότι επανορθώνει το λάθος του πρώτου Αδάμ, αλλά ότι αποκαλύπτει τον αρχικό σκοπό της δημιουργίας. Η ενανθρώπηση δεν ήταν απλώς αντίδραση στην πτώση, αλλά η προαιώνια βουλή του Θεού, με τον άνθρωπο να δημιουργείται για να γίνει κοινωνός της θείας φύσεως.
Ενα από τα πιο ποιητικά κεφάλαια του «Περί της εν Χριστώ Ζωής» είναι αφιερωμένο στην αγάπη του Θεού για τον άνθρωπο, όπου ο Καβάσιλας γράφει με εκπληκτική τόλμη ότι ο Χριστός αγαπά τον άνθρωπο περισσότερο απ’ ό,τι ο άνθρωπος αγαπά τον εαυτό του, ότι ο Θεός είναι «τρελός» από αγάπη για τον άνθρωπο και αυτός ο «μανικός έρωτας» είναι η αγάπη που τον οδήγησε στην ενανθρώπηση και τον σταυρό. Η λέξεις του αυτές, «θεία μανία», «έρωτας» κ.λπ., δεν είναι τολμηρές αστοχίες αλλά συνειδητή θεολογική επιλογή. Ο Καβάσιλας χρησιμοποιεί τη γλώσσα της αγάπης και του πόθου για να περιγράψει τη σχέση Θεού και ανθρώπου, ακολουθώντας την παράδοση του ΔιονυσίουΑρεοπαγίτη, του Μαξίμου του Ομολογητή και του Συμεών του Νέου Θεολόγου.
Ο Καβάσιλας υπήρξε και πολιτικά ενεργός, γεγονός σπάνιο για έναν θεολόγο της εποχής. Υποστήριξε τον Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό στον εμφύλιο πόλεμο που συγκλόνισε το Βυζάντιο μεταξύ 1341 και 1347 και έγραψε επίσης πολιτικά κείμενα, μεταξύ των οποίων ένα «Κατά των τοκογλύφων», επίθεση κατά της οικονομικής εκμετάλλευσης και σπάνιο παράδειγμα κοινωνικής θεολογίας στο Βυζάντιο. Οι τελευταίες δεκαετίες της ζωής του Καβάσιλα παραμένουν σκοτεινές, καθώς οι πηγές δεν μας δίνουν σαφείς πληροφορίες. Κοιμήθηκε πιθανότατα περί το 1391, λίγες δεκαετίες πριν από την τελική κατάρρευση του Βυζαντίου.
