Του Γιάννη Παπαδάκη*
Οι γιορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς είναι παραδοσιακά συνδεδεμένες με την οικογένεια. Όσοι από εμάς έχουν την τύχη να περνούν αυτές τις γιορτινές ημέρες με τις οικογένειές τους, ζουν και μοιράζονται ευτυχείς εμπειρίες και αναμνήσεις. Είναι η περίοδος που οι ανθρώπινες σχέσεις φωτίζονται θα έλεγε κανείς με έναν ιδιαίτερο τρόπο και αυτή η ιδιαιτερότητα επιδρά εμπλουτιστικά.
Τα παραπάνω αποτελούν το πιο «προσφιλές φόντο» των ημερών αυτών, όμως η πραγματικότητα κρύβει εκπλήξεις. Ο πολιτισμός μας, οι τρόποι δηλαδή με τους οποίους θέτομε προτεραιότητες, προσδιορίζουμε κοινά αποδεκτές λύσεις και συνθέτουμε το νέο από το παλαιό αλλάζουν. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι περνάμε από μια κοινωνιοκεντρική σε μια ατομοκεντρική εποχή. Το πέρασμα αυτό είναι γρήγορο αλλά και επιταχυνόμενο, με την ραγδαία ανάπτυξη των τεχνολογιών επικοινωνίας και του ίντερνετ.
Όσοι ελπίζουν ή εύχονται ότι ο ρυθμός της τεχνολογικής ανάπτυξης θα μειωθεί θα διαψευστούν οικτρά. Αυτά που τώρα αντιμετωπίζουμε ως επαναστατικά, σε μερικά χρόνια θα αντικατασταθούν από άλλα πολύ πιο τεχνολογικά καινοτόμα, ικανά να αλλάξουν δραστικά την καθημερινότητά μας. Αυτο-οδηγούμενα αυτοκίνητα, ρομπότ με εκπληκτικές φυσικές, διανοητικές και επικοινωνιακές ικανότητες, πρωτοποριακές διαγνωστικές μέθοδοι, φάρμακα ειδικά κατασκευασμένα για κάθε ασθενή, συνθετικές πραγματικότητες οι οποίες προκύπτουν από συνδυασμό αισθήσεων και μιας τεχνικά δημιουργημένης εικονικής πραγματικότητας… αυτές είναι μερικές από τις τεχνολογικές επαναστάσεις που θα μπουν στην καθημερινότητά μας τα επόμενα 5-10 χρόνια, οι οποίες μάλιστα έχουν ήδη αρχίσει να κάνουν τα πρώτα πειραματικά βήματα.
Σκοπός μας εδώ δεν είναι να περιγράψουμε το μέλλον ή να το αναλύσουμε. Είναι περιττό μια και το αποτέλεσμα αποτυπώνεται ήδη στο παρόν. Τα σημερινά νέα παιδιά μεγαλώνουν με έξυπνα τηλέφωνα και ίντερνετ χωρίς να τους έχει περάσει από το νου ότι μόλις πριν από δέκα-δεκαπέντε χρόνια αυτά δεν υπήρχαν καν. Η σκέψη και μόνο να περάσουν έστω και μια μέρα χωρίς πρόσβαση σε κινητό, ipad ή laptop οδηγεί σε αδιέξοδο και μια ιδιότυπη μορφή απόγνωσης. Ο κόσμος τους είναι ισχυρά διαδικτυωμένος και η απουσία των εργαλείων δικτύωσης και επικοινωνίας ισοδυναμεί με αναπηρία. Σχολικοί βαθμοί, εργασίες καθηγητών, δραστηριότητες και συναντήσεις στο σχολείο, ομαδικά μηνύματα σχετικά με project και παρουσιάσεις, θεωρούν δεδομένη την συνεχή διασύνδεση. Οι ανθρώπινες σχέσεις περνούν όλο και περισσότερο μέσα από τεχνολογικά διαμεσολαβητικά συστήματα.
Πριν μας καταβάλει αίσθημα πανικού ή απογοήτευσης, ας αναλογιστούμε ότι και η γλώσσα είναι στην ουσία ένα «τεχνολογικό» διαμεσολαβητικό σύστημα επικοινωνίας, με την έννοια ότι ακολουθεί συγκεκριμένους συνθετικούς κανόνες όπως πχ μια χρήσιμη εφαρμογή στο κινητό. Δυστυχώς δεν μπορούμε να αντιληφθούμε όλους τους τρόπους με τους οποίους άλλαξε η γλώσσα την ανθρώπινη ζωή, αν και η μελέτη της Ιστορίας είναι καλός οδηγός για να προσεγγίσουμε αυτό το θέμα. Η περίπτωση δε της αρχαίας Ελλάδας προσφέρεται ιδιαίτερα για αυτό.
Όμως υπάρχουν διαφορές. Η μεν γλώσσα, συνδυαζόμενη με την πόλη (με την αρχαία ελληνική έννοια) οδηγεί στην από κοινού αναζήτηση μιας αλήθειας, ενός κοινού αληθεύοντος λόγου. Ενώ το ίντερνετ δρα τόσο συνδετικά όσο και απομονωτικά. Εδώ υπάρχει μια βασική διαφορά η οποία μπορεί να μεγεθυνθεί στο μέλλον, στο βαθμό που οι νέοι κυρίως άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται αυτή τη σταδιακή μετατόπιση. Το ρίσκο είναι πως όταν πια την αντιληφθούν, ατομικά ή συλλογικά, ίσως να είναι αργά, με την έννοια ότι δεν θα έχουν τις κατάλληλες «αναμονές» για να καλλιεργήσουν ποιοτικές ανθρώπινες σχέσεις.
Δεν κινδυνολογώ. Η τεχνολογία είναι ουδέτερη και τη στρέφουμε εκεί όπου θέλουμε. Αν οι δεξιότητες που οδηγούν σε ποιοτικές σχέσεις αποτελούν προτεραιότητα, θα βρεθούν τρόποι. Φανταστείτε μια σχολική τάξη η οποία μεταφέρεται μέσω εικονικής πραγματικότητας στην αρχαία Αθήνα για να παρακολουθήσει «ζωντανά» μια ομιλία του Σωκράτη με δυνατότητα ερωταποκρίσεων και «επί τόπου» συζήτησης. Ή τη δυνατότητα να παρακολουθήσει κάποιος τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, τη μάχη της Κρήτης, την απόβαση στη Νορμανδία, μια όπερα της Μαρίας Κάλλας, να μεταφερθεί ζωντανά μέσα στο Grand Canyon, να περιδιαβάσει το «ξαναζωντανεμένο» Ακρωτήρι στην Σαντορίνη, να επισκεφθεί το Λούβρο, την Κνωσσό, τον Παρθενώνα, να πετάξει πάνω από ένα ελληνικό νησί ή τις Πυραμίδες. Αν και ενδεικτικά μόνο αναφέραμε κάποια παραδείγματα, αυτό που τώρα ονομάζομε «βίωμα» θα επανακαθοριστεί στη βάση ακριβώς αυτής της νέας συνθετικής πραγματικότητας. Η φυσική πραγματικότητα θα ξεπεραστεί από τη νέα συνθετική πραγματικότητα με την ίδια περίπου έννοια που τα συνθετικά αντιβιοτικά ξεπέρασαν τα φυσικά θεραπευτικά βότανα.
Η μετάβαση από την κοινωνιοκεντρική στην ατομοκεντρική κοινωνία είναι ακόμα πιο σύνθετη. Δεν εξαντλείται στον τομέα της τεχνολογικής ανάπτυξης αλλά έχει και μια πιο αμιγή ανθρώπινη συνιστώσα. Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μια πιο ανεξάρτητη και ατομικά δομημένη ζωή. Οι ρυθμοί, ιδιαίτερα στις πόλεις, είναι υψηλοί και ο καθένας μας ζει όλο και περισσότερο μέσα σε έναν επιταχυνόμενο και ανεξάρτητο δικό του ρυθμό. Ακόμα και κοινές παραδόσεις όπως οι ονομαστικές εορτές, οι οποίες προσφέρουν κάποιες δυνατότητες δια-ατομικού «συγχρονισμού» φθίνουν. Στην ουσία πρόκειται για το φυσικό νόμο της εντροπίας, ο οποίος καθορίζει ότι η οποιαδήποτε αλλαγή (μετάβαση) γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να αυξάνονται οι βαθμοί ανεξαρτησίας ενός συστήματος.
Αυτό δημιουργεί νέα δεδομένα τα οποία αξίζει να εξετάσουμε διότι το ατομοκεντρικό μέλλον κρύβει εκπλήξεις. Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε την ατομοκεντρική κατεύθυνση ως εξής: εκεί όπου τώρα η φύση παίρνει μικρές ή μεγάλες αποφάσεις για τον άνθρωπο, ο έλεγχος σταδιακά θα επέλθει στον άνθρωπο, πχ. από το πώς γεννιόμαστε (γενετική), πώς πεθαίνουμε (ευθανασία), ποια τα χαρακτηριστικά μας (φύλο, γενότυπος κλπ.) μέχρι να μπορέσει ο ίδιος ο άνθρωπος να καθορίσει όλες τις παραμέτρους της ύπαρξής του.
Σε βάθος χρόνου, αυτό συνδέεται με όσα αναφέραμε στην πρώτη παράγραφο του κειμένου. Οι κοινωνίες έχουν κατακτήσει μεν την ατομικότητα αλλά δυστυχώς μαζί με αυτή έχει αναδυθεί και μια ιδιότυπη μοναξιά, μια απουσία για την ανάγκη «ψυχικών αναμονών» για ανθρώπινες σχέσεις. Οι ρυθμοί αυξάνονται ενώ οι σχέσεις διχοτομούνται. Τα περιβάλλοντα στα οποία περνούμε τις περισσότερες ώρες μας, καθορίζονται μεν από εμάς μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια αλλά ταυτόχρονα γίνονται λιγότερο ευπρόσδεκτα και ανοιχτά στους άλλους (…και οι άλλοι το ίδιο.) Συνυπάρχουμε έτσι όλοι, βιώνοντας βίους παράλληλους χωρίς να αυξάνουμε τις δυνατότητες για να συγχρονιστούμε. Ο νόμος της εντροπίας σε ακατάπαυστη λειτουργία.
Αν το κείμενο αυτό πείθει ότι τα παιδιά μας μεγαλώνουν σε έναν όλο και ισχυρότερα ατομοκεντρικό κόσμο τότε καλό θα είναι να αδράξουμε το πνεύμα των ημερών και να τους μεταδώσουμε ορισμένα βασικά στοιχεία ελληνικότητας. Διότι η ελληνικότητα είναι βασισμένη στην από κοινού αναζήτηση τριών θεμελιωδών εννοιών για τις οποίες είχαμε γράψει αναλυτικά σε προηγούμενο άρθρο: της ελευθερίας, του μέτρου και της τόλμης. Συγκεκριμένα, η ελληνική εκδοχή της ελευθερίας διαφέρει κατά πολύ από εκείνη της ατομικότητας. Είναι αποτέλεσμα κοινού λόγου, η από κοινού αναζήτηση μιας ανώτερης αλήθειας, ανώτερης ακριβώς επειδή υπερβαίνει τις επιμέρους προσωπικές αλήθειες που την αναζητούν.
Η ελληνική εκδοχή της ελευθερίας –του ελληνικού τρόπου πολιτισμού γενικότερα- είναι ισχυρά ανθρωποκεντρική και ταυτόχρονα αντι-ατομοκεντρική. Σκοπός της δεν είναι να εξατομικεύσει την αναζήτηση ή να οικειοποιηθεί το αποτέλεσμα αλλά να επιτύχει μια υπέρβαση η οποία, ακριβώς επειδή κοινωνείται, ανυψώνει. Κοινωνίες οι οποίες βασίζονται σε ατομικές, μη κοινωνούμενες αλήθειες δύσκολα συνθέτουν νόημα ζωής. Αντίθετα, οι Έλληνες ως πρώτοι γνώστες της «ανθρώπινης εξίσωσης» σε όλη την πολυπλοκότητά της, μας παρείχαν προτάσεις που η λάμψη τους έχει αντέξει στο πέρασμα του χρόνου. Η ελευθερία της ανθρωποκεντρικής προσέγγισης συνδυάστηκε με την τόλμη της ελληνικής σκέψης αλλά και το μέτρο της ελληνικής ηθικής και έτσι αποφεύχθηκε ο εκφυλισμός στον ατομοκεντρισμό ή στη θεοποίηση του προσώπου. Ο Έλληνες σκόπευσαν στον Άνθρωπο και πέτυχαν τη χρυσή τομή.
Ας καλλιεργήσουμε λοιπόν στα νέα παιδιά τις κατάλληλες αναμονές ώστε όταν έρθει η στιγμή να αποφασίσουν αν θέλουν περισσότερη ατομικότητα στη ζωή τους να το πράξουν με πλήρη γνώση ως προς το τι συνεπάγεται αυτό σε βάθος χρόνου. Διότι η σκέψη ότι στο μέλλον οι νέοι δύσκολα θα μπορούν να εμπνευσθούν από κάτι που τους υπερβαίνει οδηγεί σε έναν «ναρκισσευόμενο» ανθρωπολογικό τύπο ανίκανο να ερωτευθεί κάτι πέρα από το άτομό του. Στην καλύτερη περίπτωση, η μελλοντική αυτή κοινωνία μπορεί να αποτελεί έναν οικονομικά ευχερέστατο και ατομοκεντρικά οικοδομημένο παράδεισο, δεν θα αληθεύει όμως. Στην κοινωνία αυτή θα λάμπουν τα αστέρια αλλά θα λείπουν οι αστερισμοί.
Καλές Γιορτές.
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι ηλ/γος μηχανικός (PhD), ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ.
