Η Δανάη Μαραγκουδάκη ανέτρεξε σε αρχεία εφημερίδων της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, μίλησε με πρωταγωνιστές της περιόδου και τα παρουσιάζει για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να μάθουν όσοι δεν είχαν γεννηθεί ακόμα τη χρονιά του μεγάλου πυρηνικού ατυχήματος.
«Κάθε ψέμα που λέμε συνεπάγεται ένα χρέος προς την αλήθεια. Αργά ή γρήγορα, αυτό το χρέος θα πληρωθεί», λέει ο καθηγητής Βαλέρι Λεγκάσοφ, ο επικεφαλής της επιτροπής που ανέλαβε να διαχειριστεί το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ.
Πολλά έχουν ειπωθεί για την τηλεοπτική σειρά της HBO για το Τσερνόμπιλ, η οποία μάλιστα οδήγησε και σε 40% αύξηση των επισκεπτών στην πόλη Πριπιάτ της Ουκρανίας, που βρίσκεται κοντά στις εγκαταστάσεις του πυρηνικού σταθμού.
Το τηλεοπτικό προϊόν βρήκε ευρεία αποδοχή, όχι μόνο από όσους είδαν σε αυτό για άλλη μια φορά το σκληρό πρόσωπο του σοβιετικού κρατικού μηχανισμού, αλλά ακόμα και από ανθρώπους που αντιμετωπίζουν με σεβασμό την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης.
Στην Ελλάδα σίγουρα θυμούνται οι παλιοί (αλλά δεν είχαν γεννηθεί οι νεότεροι) ποια ήταν η στάση του Τύπου αλλά και των πολιτικών δυνάμεων της εποχής. Από τις φράουλες της ΚΝΕ με τα μπεκερέλ και τον ισορροπιστή Αντρέα Παπανδρέου, μέχρι τις καταγγελίες της ΝΔ και τις διαδηλώσεις της αναρχίας, οι αντιδράσεις αυτές είναι ένα κομμάτι ιστορίας που αν και έχουν περάσει 33 χρόνια προκαλεί ακόμα έντονες συζητήσεις.
26 Απριλίου 1986: Το σημείο μηδέν
Το ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, σε μια περιοχή περίπου 100 χλμ. από το Κίεβο, συνέβη στις 26 Απριλίου του 1986. Εν μέσω Ψυχρού Πολέμου και αντιπαράθεσης με τη Δύση, η σοβιετική κυβέρνηση δεν έβγαλε καμία επίσημη ανακοίνωση, μέχρι που το πρωί της 28ης Απριλίου οι εργαζόμενοι στο εργοστάσιο πυρηνικής ενέργειας Forsmark στη Σουηδία ανίχνευσαν επικίνδυνη ποσότητα ραδιενέργειας. Το ίδιο βράδυ στις 9 μ.μ. η κρατική τηλεόραση στη Μόσχα ανακοίνωσε το ατύχημα στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ.
Στην Ελλάδα, η οποία τότε κινούνταν σε ρυθμούς… πασχαλινούς, την είδηση μεταδίδει πρώτη η ΕΡΤ το ίδιο βράδυ στο νυχτερινό δελτίο με τον δημοσιογράφο Αντώνη Ζησιμάτο:
Την επομένη 29 Απριλίου, Μεγάλη Τρίτη, κάποιες εφημερίδες προλαβαίνουν να εντάξουν την είδηση στην ύλη τους την τελευταία στιγμή:
1stcollage.jpg
Απογευματινή (σελ. 16) και Ελευθεροτυπία της 29ης Απριλίου.
Στις 30 Απριλίου, όλες οι εφημερίδες μεγάλης κυκλοφορίας έχουν πάρει το μήνυμα.
collage2.jpg
Η Ελευθεροτυπία, η Βραδυνή και τα Νέα της 30ης Απριλίου.
rizos_30april_front.jpg
Ο Ριζοσπάστης της 30ης Απριλίου, αντίθετα με τις περισσότερες εφημερίδες, έχει στην πρώτη σελίδα μία παράγραφο με υπέρτιτλο: «Ελέγχεται η κατάσταση».
eleftherostipos_30april_p14_15.jpg
Ελεύθερος Τύπος, 30 Απριλίου 1986.
Το «ραδιενεργό» Πάσχα του 1986
Το 1986 πρωθυπουργός ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου, ενώ στην αντιπολίτευση βρίσκονταν ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο Χαρίλαος Φλωράκης και ο Γιάννης Μπανιάς με το ΚΚΕ Εσωτερικού.
Παρότι μέλος του ΝΑΤΟ, η ελληνική κυβέρνηση ήταν τότε ακόμα αγαπημένο παιδί της Σοβιετικής Ένωσης, καθώς ο Ανδρέας Παπανδρέου ανήκε στην Πρωτοβουλία των Έξι για την ειρήνη και τον διεθνή αφοπλισμό, ενώ παράλληλα επί αρκετά χρόνια έκανε με πολλούς τρόπους σαφή την αντίθεσή του στα σχέδια των ΗΠΑ, είτε αυτά αφορούσαν τις βάσεις του ΝΑΤΟ είτε τους πυρηνικούς εξοπλισμούς. Αλησμόνητα είναι εξάλλου τα συνθήματα της δεκαετίας του 80: «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο Συνδικάτο» και «Έξω οι Βάσεις».
Χαρακτηριστική ήταν η ομιλία του Παπανδρέου στις 7 Σεπτεμβρίου του 1986 στη ΔΕΘ, όπου έστειλε μήνυμα στους Αμερικανούς σχετικά με «την απομάκρυνση των πυρηνικών όπλων που υπάρχουν στην Ελλάδα»: «Πέρα από τις προσπάθειες που η κυβέρνησή μας έχει αναλάβει για την απομάκρυνση των πυρηνικών όπλων και χημικών όπλων από τη Βαλκανική, έχουμε δεσμευτεί απέναντι στον ελληνικό λαό, να απομακρύνουμε όλα τα πυρηνικά όπλα που βρίσκονται στο έδαφός μας».
Δύο χρόνια νωρίτερα εξάλλου, ο Α. Παπανδρέου είχε «απολύσει» στον αέρα τον υφυπουργό Εξωτερικών του ΠΑΣΟΚ, Ασημάκη Φωτήλα, διότι είχε βγει «εκτός γραμμής» στο ζήτημα της Πολωνίας. Ποιο ήταν αυτό; Ότι ο Βόιτσεκ Γιαρουζέλσκι επέβαλε στρατιωτικό νόμο στην Πολωνία το 1981, προσπαθώντας να «κρατήσει» τη χώρα στον σοσιαλισμό και μακριά από τον αντίπαλό του Λεχ Βαλέσα. Σύμμαχός του ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο οποίος ήταν ο μόνος ηγέτης της ΕΟΚ που δεν καταδίκασε την επιβολή στρατιωτικού νόμου στην Πολωνία και μάλιστα επισκέφτηκε τη Βαρσοβία συζητώντας για την… αυτοδιαχείριση και κάνοντας έξαλλους τους Αμερικανούς.
Συνεπώς, δεν προκαλεί απορία ο δισταγμός της κυβέρνησης το 1986 να στραφεί κατά των Σοβιετικών, απαιτώντας εξηγήσεις για το Τσερνόμπιλ και λαμβάνοντας άμεσα μέτρα για την προστασία των πολιτών.
Εντωμεταξύ, την άνοιξη του 1986 η κυβέρνηση ήδη προσπαθούσε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Αθήνα, όταν ξαφνικά βρέθηκε αντιμέτωπη με το πολύ χειρότερο νέφος της ραδιενέργειας.
Το ραδιενεργό νέφος άρχισε να εισέρχεται στην Βόρειο Ελλάδα το πρωί της 2ης Μαΐου 1986, δηλαδή τη Μεγάλη Παρασκευή. Συνέχισε να εξαπλώνεται μέχρι να καλύψει ολόκληρη τη χώρα το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου 3 Μαΐου 1986, με διαφορετικές εντάσεις ανά περιοχή και ώρα. Τέλος, εντάθηκε την Δευτέρα του Πάσχα 5 Μαΐου και παρέμεινε μέχρι την 9η Μαΐου 1986.
Από αριστερά πάνω, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού: Το Βήμα της 11ης Μαΐου, η Καθημερινή της 8ης Μαΐου, η Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία της 11ης Μαΐου και ο Ριζοσπάστης της 10ης Μαΐου.
Στις 16 Μαΐου 1986 ο Χαρίλαος Φλωράκης δίνει μια ομιλία στη Βουλή αναφερόμενος στην ενημέρωση που παρείχε η Σοβιετική Ένωση και τονίζοντας πως το πρόβλημα δεν ήταν «ότι καθυστέρησε η πληροφόρηση αλλά ότι η πληροφόρηση αυτή δεν μας άρεσε». «Θέλαμε πληροφόρηση που να επιβεβαιώνει τους 3.000 νεκρούς (…), να μην διαψεύδει το “δεύτερο κύμα” ραδιενέργειας», σημειώνει χαρακτηριστικά ο γ.γ. της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ και επισημαίνει πως αυτό που χρειάζεται είναι «να επιτευχθεί διεθνής συμφωνία για τη λήψη μέτρων που να περιορίσουν στο απειροελάχιστο τυχόν τέτοια ατυχήματα».
Σε μια διασκεδαστική πτυχή της ιστορίας ακολούθησε ο εξής διάλογος:
Κωνσταντίνος Μητσοτάκης: Το ίδιο είπα κι εγώ.
Χαρ. Φλωράκης: Χαίρομαι.
Γιώργος Δασκαλάκης (ΠΑΣΟΚ): Τα βρήκαν.
Χαρ. Φλωράκης: Τώρα το ποιος τα βρίσκει με τη Νέα Δημοκρατία το λέει η ζωή και καιρός είναι να σταματήσει αυτό το παραμύθι. Και ξέρετε εσείς που τα βρίσκετε.
Οι αντιπυρηνικές πορείες στους δρόμους της Αθήνας
Εκτός των τειχών της Βουλής, εκείνες τις ημέρες στο κέντρο της Αθήνας πραγματοποιήθηκαν τρεις διαδηλώσεις. Η πρώτη στις 9 Μαΐου με πρωτοβουλία των αναρχικών, η δεύτερη στις 12 Μαΐου κυρίως από την ριζοσπαστική αριστερά και οικολογικές οργανώσεις και η τρίτη με τη συμμετοχή διαφορετικών δυνάμεων ήρθε την επόμενη μέρα, στις 13 Μαΐου.
Ο δημοσιογράφος Τάσος Κωστόπουλος μίλησε στο inside story για το κλίμα της εποχής, περιγράφοντας τους πρωταγωνιστές και την αντιμετώπιση του κρατικού μηχανισμού.
nuclear_no.jpg
Αυτοκόλλητο που είχε κυκλοφορήσει πολύ την εποχή των διαδηλώσεων ενάντια στα πυρηνικά.«Στις 13 Μαΐου πραγματοποιήθηκαν τρεις συγκεντρώσεις: Η πρώτη, στην πλατεία Κλαυθμώνος, οργανώθηκε από το ΠΑΚΟΕ (Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών), την Κίνηση για τον Πολυμερή Αφοπλισμό, την Ειρήνη και την Ασφάλεια (ΚΙΠΑΕΑ) και την Πανελλήνια Επιτροπή Αγώνα Καταναλωτών (ΠΕΑΚ) και είχε τη στήριξη της Νέας Δημοκρατίας. Μερικά από τα πανό και τα συνθήματα των συγκεντρωμένων έλεγαν: “Του Γκορμπατσώφ το χέρι σκότωσε το περιστέρι” και “Γίνε ενεργός για να μη γίνεις ραδιενεργός”. Η δεύτερη μαζικότερη συγκέντρωση περιλάμβανε δυνάμεις της Αριστεράς, της οικολογίας και της αναρχίας και έγινε στα Προπύλαια. Τέλος, η τρίτη που μετρούσε καμιά δεκαριά άτομα, ήταν του φασιστικού ΕΝΕΚ (Ενιαίο Εθνικιστικό Κίνημα) και περιλάμβανε κυρίως αντικομμουνιστικά και αντισοβιετικά συνθήματα».
«Στη δεύτερη συγκέντρωση συμμετείχε το ΚΚΕ Εσωτερικού με την Αδέσμευτη Κίνηση Ειρήνης (ΑΚΕ), η Ρήξη με τον Γιώργο Καραμπελιά, δυνάμεις της ριζοσπαστικής αριστεράς και της αναρχίας κ.ά. Φτάνοντας στην Ομόνοια, αρχίζουν τα πρώτα επεισόδια με αποτέλεσμα μετά από μια βόμβα μολότωφ να καίγεται μια μηχανή της ομάδας Ζ. Μέσα σε λίγα λεπτά, εμφανίζονται τεράστιες δυνάμεις των ΜΑΤ, πρωτοφανείς για την εποχή, και διαλύουν την πορεία. Εντυπωσιακό στιγμιότυπο αποτελούν άτομα από την συγκέντρωση του ΠΑΚΟΕ που αναλαμβάνοντας το ρόλο της Αστυνομίας, χτυπούσαν διαδηλωτές και τους παρέδιδαν στις Αρχές. Η συγκεκριμένη ήταν η πρώτη πορεία που είχε κάλυψη από την κρατική τηλεόραση».
Την επόμενη μέρα ο Ριζοσπάστης κάνει λόγο για αντισοβιετισμό και «τσουβάλιασμα των πυρηνικών», χαρακτηρίζοντας την πορεία «ένα απάνθισμα κινδυνολογίας και εξομοίωσης των κινδύνων που υπάρχουν από τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς με τους ασύλληπτους κινδύνους ενός πυρηνικού πολέμου».
rizos_gia_poreia.jpg
Η δοσιμετρική εκτίμηση των συνεπειών του Τσερνόμπιλ στην Ελλάδα έχει καταγραφεί από τον Τομέα Πυρηνικής Τεχνολογίας του ΕΜΠ, ωστόσο δύσκολα μπορούν να υπολογιστούν τα θύματα από το ατύχημα. «Η Ελλάδα έχει ήδη πληρώσει και συνεχίζει να πληρώνει το δικό της τίμημα από την τραγωδία του Τσερνόμπιλ, αλλά κανείς δεν γνωρίζει τον ακριβή αριθμό των θυμάτων μέχρι τώρα και πολύ περισσότερο εκείνων που θα αρρωστήσουν στο μέλλον», αναφέρει η κ. Μαρία Αρβανίτη-Σωτηροπούλου, βιοπαθολόγος, πρόεδρος της Πανελλήνιας Ιατρικής Εταιρείας κατά της Πυρηνικής και Βιοχημικής Απειλής.
Τέλος, αν ψάχνει κανείς διδάγματα από τον χειρισμό του Τσερνόμπιλ στην Ελλάδα, αυτά συνοψίζονται στην τοποθέτηση του τότε βουλευτή του Συνασπισμού, Παναγιώτη Σκοτινιώτη, στη συζήτηση για την «Κύρωση Σύμβασης για την έγκαιρη γνωστοποίηση σε περίπτωση πυρηνικού ατυχήματος» στις 13 Φεβρουαρίου του 1991 στη Βουλή: «Η εμπειρία των επιπτώσεων του ατυχήματος του Τσερνομπίλ στη χώρα μας διδάσκει ότι η ανεπαρκής γενική ενημέρωση του κόσμου σε συνδυασμό με την παραπληροφόρηση, την πολιτική εκμετάλλευση και ως επακόλουθο τη μειωμένη εμπιστοσύνη στα μέτρα της πολιτείας, οδήγησαν σε αδικαιολόγητο πανικό, σε ελλείψεις όχι μόνο άσκοπων αλλά και επικίνδυνων ως και τραγικών ατομικών μέτρων προστασίας».
Όπως όλα δείχνουν όμως, η πολιτεία διατήρησε την… ανετοιμότητά της, καθώς δυσκολεύτηκε και τα επόμενα χρόνια να σχεδιάσει έναν μηχανισμό ενημέρωσης για το ζήτημα της πυρηνικής ενέργειας, με αποτέλεσμα μέχρι και το 1993 το υπουργείο Δημόσιας Τάξης να συνιστά στους μαθητές σε περίπτωση πυρηνικής βόμβας να κρυφτούν πίσω από την… σχολική τους τσάντα.