Η ψευδαίσθηση ότι είμαστε πιο ικανοί από ό,τι στην πραγματικότητα κι ότι ξέρουμε περισσότερα από τους άλλους, δεν χαρακτηρίζει τους έξυπνους ανθρώπους, αλλά τους λιγότερο ικανούς.Χρόνος ανάγνωσης: 4′

Τρακάρισμα στη νότια Ντακότα το 1932. 80% των οδηγών πιστεύουν ότι είναι καλύτεροι από τον μέσο όρο. [Wikimedia Commons]Σάββατο 07 Αυγούστου 2021

Μια μέρα του 1995, ένας μεγαλόσωμος, βαρύς μεσήλικας ληστεύει δύο τράπεζες του Πίτσμπουργκ μέρα μεσημέρι. Δεν φορούσε μάσκα ή κανενός είδους μεταμφίεση. Και χαμογέλασε στις κάμερες παρακολούθησης πριν φύγει από κάθε τράπεζα. Αργότερα το ίδιο βράδυ, η αστυνομία συνέλαβε έναν έκπληκτο ΜακΆρθουρ Γουίλερ. Όταν του έδειξαν το βίντεο της παρακολούθησης, ο Γουίλερ κοίταξε με δυσπιστία. «Μα αφού φόρεσα τον χυμό», μουρμούρισε. Προφανώς, ο Γουίλερ πίστευε ότι το τρίψιμο χυμού από λεμόνι στο δέρμα του θα τον καθιστούσε αόρατο στις κάμερες. Άλλωστε, ο χυμός λεμονιού χρησιμοποιείται ως αόρατο μελάνι, οπότε, εφόσον δεν πλησίαζε μια πηγή θερμότητας, θα έπρεπε να είναι εντελώς αόρατος.

Η αστυνομία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Γουίλερ δεν ήταν τρελός και δεν έπαιρνε ναρκωτικά – απλώς έκανε πάρα πολύ λάθος.

Η ιστορία τράβηξε την προσοχή του ψυχολόγου Ντέιβιντ Ντάνινγκ του Πανεπιστημίου Cornell, ο οποίος επιστράτευσε τον μεταπτυχιακό του φοιτητή, Τζάστιν Κρούγκερ, για να διαπιστωσει τι συνέβαινε. Κατέληξαν στο επιχείρημα ότι, ενώ σχεδόν όλοι έχουν θετική άποψη για τις ικανότητές τους σε διάφορους κοινωνικούς και πνευματικούς τομείς, μερικοί άνθρωποι εκτιμούν λανθασμένα ότι οι ικανότητές τους είναι πολύ υψηλότερες από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Αυτή η «ψευδαίσθηση αυτοπεποίθησης» ονομάζεται τώρα «φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ» και περιγράφει τη γνωστική προκατάληψη που διογκώνει την αυτοαξιολόγηση.Η άγνοια γεννά συχνότερα αυτοπεποίθηση από ό,τι η γνώση

Για να διερευνήσουν αυτό το φαινόμενο στο εργαστήριο, οι Ντάνινγκ και Κρούγκερ σχεδίασαν μερικά έξυπνα πειράματα. Σε μια μελέτη, έκαναν σε προπτυχιακούς φοιτητές μια σειρά ερωτήσεων σχετικά με τη γραμματική, τη λογική και τα αστεία και στη συνέχεια ζήτησαν από κάθε μαθητή να εκτιμήσει τη βαθμολογία του/της συνολικά, καθώς και τη σχετική κατάταξή τους σε σύγκριση με τους άλλους μαθητές. Είναι ενδιαφέρον ότι οι μαθητές που είχαν τη χαμηλότερη βαθμολογία σε αυτές τις γνωστικές εργασίες πάντα υπερεκτιμούσαν το πόσο καλά πήγαν – κατά πολύ. Οι μαθητές των οποίων οι βαθμοί ανήκαν στο χειρότερο 25% του συνόλου εκτιμούσαν ότι είχαν καλύτερη επίδοση από τα δύο τρίτα των άλλων μαθητών!

Αυτή η «ψευδαίσθηση αυτοπεποίθησης» εκτείνεται πέρα από την τάξη και διαπερνά την καθημερινή ζωή. Σε μια επακόλουθη μελέτη, οι Ντάνιγκ και Κρούγκερ βγήκαν από το εργαστήριο και πήγαν σε ένα σκοπευτήριο, όπου έκαναν ερωτήσεις στους χομπίστες της σκοποβολής σχετικά με την ασφάλεια των όπλων. Παρόμοια με τα προηγούμενα ευρήματά τους, όσοι απάντησαν σωστά στις λιγότερες ερωτήσεις υπερεκτίμησαν τις γνώσεις τους σχετικά με τα πυροβόλα όπλα. Εκτός από τη γνώση για τα πράγματα, όμως, το φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ μπορεί επίσης να παρατηρηθεί στην αυτοαξιολόγηση των ανθρώπων για μια μυριάδα άλλων προσωπικών ικανοτήτων. Αν παρακολουθήσετε οποιαδήποτε εκπομπή ταλέντων στην τηλεόραση σήμερα, θα δείτε το σοκ στα πρόσωπα των διαγωνιζομένων που δεν περνούν από την οντισιόν και απορρίπτονται από τους κριτές. Ενώ είναι σχεδόν κωμικό για εμάς, αυτοί οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πραγματικά πόσο παραπλανήθηκαν από την απατηλή υπεροχή τους.

Σίγουρα, είναι χαρακτηριστικό των ανθρώπων να υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι το 80% των οδηγών αξιολογούν τον εαυτό τους ως άνω του μέσου όρου – κάτι που είναι στατιστικά αδύνατον. Και παρόμοιες τάσεις έχουν βρεθεί όταν οι άνθρωποι βαθμολογούν τη σχετική δημοτικότητα και τις γνωστικές τους ικανότητες. Το πρόβλημα είναι πως όταν οι άνθρωποι είναι ανίκανοι, όχι μόνο καταλήγουν σε λάθος συμπεράσματα και κάνουν ατυχείς επιλογές, αλλά, επίσης, τους στερείται η ικανότητα να συνειδητοποιούν τα λάθη τους. Σε μια εξαμηνιαία μελέτηφοιτητών, οι καλοί μαθητές μπόρεσαν να προβλέψουν καλύτερα τις επιδόσεις τους σε μελλοντικές εξετάσεις, όταν τους έδιναν ανατροφοδότηση για τις βαθμολογίες τους και το σχετικό εκατοστημόριο στο οποίο βρίσκονταν. Ωστόσο, οι λιγότερο ικανοί μαθητές δεν έδειξαν να αναγνωρίζουν την κατάσταση, παρά τις σαφείς και επαναλαμβανόμενες ανατροφοδοτήσεις ότι τα πήγαν άσχημα. Αντί να μπερδευτούν, να προβληματιστούν ή να σκεφτούν τα λάθη τους, οι ανίκανοι άνθρωποι επιμένουν ότι κάνουν τα πράγματα σωστά. Όπως έγραψε ο Κάρολος Δαρβίνος στο The Descent of Man (1871): «Η άγνοια γεννά συχνότερα αυτοπεποίθηση από ό,τι η γνώση».Εν οίδα ότι ουδέν οίδα

Είναι ενδιαφέρον ότι οι πραγματικά έξυπνοι άνθρωποι αποτυγχάνουν επίσης να αυτοαξιολογήσουν με ακρίβεια τις ικανότητές τους. Όσο υπερτιμούν τις ικανότητές τους οι μαθητές του D (65-66%) και του F (fail=κάτω από τη βάση), τόσο οι μαθητές του Α (άριστοι) υποτιμούν τις δικές τους. Στην κλασική μελέτη τους, οι Ντάνινγκ και Κρούγκερ διαπίστωσαν ότι οι μαθητές με υψηλές επιδόσεις, των οποίων οι βαθμολογίες ήταν στο υψηλότερο τεταρτημόριο, υποτίμησαν τη σχετική ικανότητά τους. Αυτοί οι μαθητές υπέθεσαν ότι εάν οι ερωτήσεις που απάντησαν ήταν εύκολες για αυτούς, τότε θα πρέπει να είναι εξίσου εύκολες ή ακόμα πιο εύκολες για όλους τους άλλους. Αυτό το λεγόμενο «σύνδρομο του απατεώνα» μπορεί να πει κανείς πως είναι το αντίστροφο του φαινομένου Ντάνιγκ-Κρούγκερ, όπου οι πολύ επιτυχημένοι δεν αναγνωρίζουν τα ταλέντα τους και πιστεύουν ότι οι άλλοι είναι εξίσου ικανοί. Η διαφορά είναι ότι τα ικανά άτομα μπορούν να προσαρμόζουν την αυτοαξιολόγησή τους με την κατάλληλη ανατροφοδότηση, και το κάνουν, ενώ τα ανίκανα άτομα δεν μπορούν να το κάνουν.

Και εκεί βρίσκεται το κλειδί για να μην καταλήξετε σαν τον χαζούλη ληστή τράπεζας για τον οποίο μιλήσαμε στην αρχή. Μερικές φορές δοκιμάζουμε πράγματα που οδηγούν σε καλά αποτελέσματα, όμως άλλες φορές οι προσεγγίσεις μας –όπως η ιδέα για τον χυμό λεμονιού– είναι ατελείς, παράλογες, ανάρμοστες ή απλώς ηλίθιες. Το κόλπο είναι να μην ξεγελιόμαστε από ψευδαισθήσεις ανωτερότητας και να μάθουμε να επαναξιολογούμε με ακρίβεια τις ικανότητές μας. Άλλωστε, όπως φέρεται να είπε ο Κομφούκιος, η πραγματική γνώση είναι να γνωρίζουμε την έκταση της άγνοιάς μας (σημείωση inside story: το είπε κι ο Σωκράτης πριν από αυτόν: εν οίδα ότι ουδέν οίδα).

Η Kate Fehlhaber είναι αρχισυντάκτρια του Knowing Neuronsκαι υποψήφια διδάκτορας στη Νευροεπιστήμη στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Λος Άντζελες. Ζει στο Λος Άντζελες. Το άρθρο της δημοσιεύτηκε στο aeon στις 17 Μαΐου 2017 και αναδημοσιεύεται με άδεια Creative Commons 4.0.