Να ξεφύγουμε λίγο από τη ζοφερήν επικαιρότητα, με ένα μάλλον ανεπίκαιρο γλωσσικό άρθρο. Ανεπίκαιρο, επειδή γράφτηκε πριν απο 30 τουλάχιστον χρόνια, και πολύ περισσότερο επειδή δεν αφορά επιδημίες, πανδημίες και ιούς. Αλλά δεν παύει να αποτελεί ένα ντοκουμέντο για τις γλωσσικές συζητήσεις και το περιεχόμενό του διατηρεί το ενδιαφέρον του σε αρκετό βαθμό. Μάλιστα, έχει ενδιαφέρον να δούμε αν και πόσες από τις θέσεις του συντάκτη του, του Θ.Π.Τάσιου, διατηρούν και σήμερα την αξία τους.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε αρχικά στην Καθημερινή με τίτλο «Τα γλωσσικά λάθη των οψιγενών δημοτικιστών» («Καθημερινή», 22-23.5.83) ενώ στη συνέχεια ο κ. Τάσιος το δημοσίευσε, ως επιστολή, στο δελτίο του Τεχνικού Επιμελητηρίου (ΤΕΕ) στο τχ. 1571, 19.6.1989. Το είχα διαβάσει τότε, φωτοτυπημένο από έναν συνάδελφο, αλλά δεν φρόντισα να το φωτοτυπήσω ή να το κρατήσω και επιπλέον είχα τη λαθεμένη εντύπωση πως ήταν δημοσιευμένο στον Οικονομικό Ταχυδρόμο. Όταν για ένα φεγγάρι ο ΔΟΛ έδινε πρόσβαση στο αρχείο του με προσιτή τιμή, είχα κάνει αναζήτηση στα τεύχη του Οικ.Ταχ. και είχα πολύ δυσαρεστηθεί που δεν το είχα βρει.
Πάντως, το άρθρο αυτό μου έδωσε το έναυσμα για να γράψω έναν δικό μου αντίλογο -όπως ο Τάσιος καυτηρίαζε τις υπερβολές των «οψιγενών δημοτικιστών», έτσι κι εγώ στον Δωδεκάλογο της νεοκαθαρεύουσας (αρχική δημοσίευση στον παλιό μου ιστότοπο, μετά στο βιβλίο μου «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» και μετά στο ιστολόγιο) επισήμανα τις ακρότητες των νεοκαθαρευουσιάνων.
Όπως είπα, το άρθρο δημοσιευτηκε ως επιστολή. Προτάσσεται η εξής εισαγωγή από τους συντάκτες του Ενημ. Δελτίου:
Από τον καθηγητή του ΕΜ Πολυτεχνείου Θ. Τάσσιο, λάβαμε και δημοσιεύουμε άρθρο για «τα γλωσσικά λάθη όψιμων δημοτικιστών», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει. Το άρθρο, είχε δημοσιευθεί παλιότερα στην εφημερίδα «Καθημερινή». Αφορμή για την επιστολή του κ. Τάσσιου ηταν μια λεζαντα σε τεύχος του Ε.Δ., στην οποία αναφερόταν «Αποψη από την αίθουσα της Αντιπροσωπείας που έγινε το διήμερο», αντί του σωστού «όπου». Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Τάσσιο για την παρατήρηση και το άρθρο. Με την ίδια χαρά θα δεχτούμε τις παρατηρήσεις και τις υποδείξεις των συναδέλφων, οι οποίες στοχεύουν στη βελτίωση του Ε.Δ.
Δημοσιεύω λοιπόν το άρθρο, παρεμβάλλοντας σε αγκύλες κάποια δικά μου σχόλια. Κρατάω την ιδιότυπη ορθογραφία του συγγραφέα -π.χ. το η στην υποτακτική.
ΠΡΟΧΕΙΡΟΛΟΓΙΑ
Η εγκατάλειψη της καθαρεύουσας ήταν ένα μεγάλο βήμα για τη γνησιότητα: Όταν δεν δανείζεσαι τις προκατασκευασμένες και γυαλιστερές φράσεις των άλλων, όταν ψάχνης αυθόρμητα για την προσωπική σου έκφραση, δεν κινδυνεύεις να πης ψέματα. Κι απ’ αυτή την άποψη η δημοτική γλώσσα είναι συντελεστική μιας διανοητικής τιμιότητας, με σπουδαία επιστημονική σημασία δε.
Προσοχή όμως· ό,τι ισχύει για την καθαρεύουσα, ισχύει και για κάθε τυποποιημένο ιδίωμα. Κάμποσες δημοτικίζουσες τυποποιημένες εκφράσεις (λαθεμένες, μάλιστα, οι πιο πολλές), με δυσανάλογα μεγάλη συχνότητα επανόδου στον λόγο (δηλωτική ενός αντιπνευματικού συρμού), την καθαρεύουσα μιμούνται.
Ασε πια το ποπουλίστικο ύφος, την νεο-ρητορεία, τον στόμφο και το σφίξιμο που κατατρύχουν κάμποσους επιδειξιομανείς της δημοτικής (ιδίως σε κάτι συνελεύσεις ή συνεντεύξεις…).
Λοιπόν, με το θάρρος ενός που έγραψε πριν από 20 χρόνια το πρώτο του επιστημονικό βιβλίο στη δημοτική, είπα να διηγηθώ (σε λίγες γραμμές μόνο) κάμποσα απ’ τα πάθη της αγοραίας νεοελληνικής. Να διηγηθώ κοινοτοπίες δηλαδή — όλος ο κόσμος τα ξέρει αυτά. Τα ξέρει, αλλά, σιγά-σιγά, κάτω απ’ το βάρος της ενδημικής μας προχειρολογίας, διαφθείρεται και μιμείται.
Αναμετρώντας-τα λοιπόν αυτά τα πάθη των όψιμων δημοτικιστών του καιρού μας, είπα να σταματήσω στα δέκα ετούτα πάθη (μόνο):
• Σανισμός
• Νυφοβία
• Συνεχείτιδα
• Γενικομανία
• Επιρρηματίτιδα
• Λεξαγκύλωση
• Ασθένεια «σε – σε»
• Αντιμετοχία
• Πουπουδισμός
• Μονοτυπίτιδα
Και με τις υγείες μας.
[Να κάνω το εισαγωγικό σχόλιο ότι ο Τάσιος γράφει από τη σκοπιά του δημοτικιστή. Σημαντικό αυτό, σε μια εποχή που άλλοι δημοσιολογούντες για τη γλώσσα έγραφαν για ένα ιδίωμα «πέρα της καθαρευούσης και της δημοτικής»]
1. Σανισμός:
Ασκοπη χρήση του «σαν».
ΛΑΘΟΣ ΣΩΣΤΟ
• Υπηρετούσα σαν υπάλληλος Υπηρετούσα υπάλληλος
• Τον πήρε σαν μάρτυρα Τον πήρε για μάρτυρα
• Ηρθε σαν πραγματογνώμονας Ηρθε ως πραγματογνώμονας
[Τα δύο πρώτα παραδείγματα είναι ολόσωστη δημοτική που σήμερα έχει λίγο υποχωρήσει στη χρήση]
2 Νυφοβία:
Μυωπικός διωγμός του τελικού συμφώνου «ν».
ΛΑΘΟΣ ΣΩΣΤΟ
• Τη περίοδο εκείνη πήγαμε στο πόλεμο Την περίοδο εκείνη πήγαμε στον πόλεμο
• Σε όλο το δημόσιο τομέα Σε όλον τον δημόσιον τομέα
(Αλλιώτικα θα πάθουμε σχιζοφρένεια, περιμένοντας ουδέτερο όνομα αντί αρσενικό).
[Το πρώτο δεν νομίζω να το λέει κανείς φυσικός ομιλητής της κοινής]
3 Συνεχείτιδα:
Μετάφραση του «εν συνεχεία» απ’ την καθαρεύουσα.
ΛΑΘΟΣ ΣΩΣΤΟ
• Στη συνέχεια, διακόπτεται η συνεδρίαση Αμέσως μετά, η συνεδρίαση διακόπτεται
• Στη συνέχεια πήρε τον λόγο ο… Κατόπιν μίλησε ο..
• Στη συνέχεια, παρουσιάστηκαν τα παρακάτω πρόσωπα Ύστερα, παρουσιάστηκαν τα παρακάτω πρόσωπα
• Στη συνέχεια ακούτε το τραγούδι… Τώρα θ’ ακούσετε το τραγούδι…
4 Γενικομανία:
Ασκοπη (λογιωτατική) συσσώρευση ονομάτων στη γενική πτώση. Η νεοελληνική δεν την πολυσηκώνει τη γενική.
ΛΑΘΟΣ
• Ηταν άκαιρη η αναβολή της συζήτησης της πρότασης της απόρριψης
ΣΩΣΤΟ
Ήταν άκαιρο να αναβληθεί η συζήτηση της προτάσεως για την απόρριψη
[Στον δικό μου «Δωδεκάλογο» ονομάζω γενικομανία την τάση να συντάσσονται με γενική αντί αιτιατικής κάποια ρήματα για φιγούρα πχ μετέρχομαι όλων των μέσων, αποποιούμαι της ευθύνης κτλ.
Συμφωνώ όμως με τη σύσταση να προτιμάμε ρηματικές προτάσεις και να αποφεύγουμε τη συσσώρευση των γενικών. Βέβαια, πρόκειται για σύσταση -όχι για «Σωστό/Λάθος»]
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Εδώ, κόντρα στο ρεύμα, θέλω να πω δυο λόγια για ένα δημοτικίστικο φαρδομάνικο — για την κακόζηλη κατάληξη «ης» στη γενική ενικού των θηλυκών αρχαιόκλιτων (η πρόταση – «της πρότασης», αντί «της προτάσεως»). Θυμίζω λοιπόν πρώτα πως είναι μάλλον τεχνητή κι αυθαίρετη. Αλλά, το χειρότερο, είναι και μάταιη. Ούτε μ’ αυτήν δεν καταργούμε αυτά τα αρχαιόκλιτα, αφού ο πληθυντικός δεν γίνεται «οι προτάσεις, των πρότασων» (αλλά «οι προτάσεις, των προτάσεων»). Μάταιο λοιπόν το ζόρισμα. Κι ίσαμε ‘δω τα πράγματα «τρώγονται». Το μεγάλο κακό όμως είναι που στο στόμα κάμποσων – κάμποσων που δήλωσαν δημοτικιστές, δεν απόμεινε πια τίποτ’ άλλο απ’ τη δημοτική πάρεξ η κατάσταση / της κατάστασης…
[Την άποψη αυτή την είχαν εκφράσει και άλλοι π.χ. ο Αλέξ. Σχινάς. Κι ενώ έχουν δίκιο ότι τα παλιά τριτόκλιτα του τύπου πόλις-πόλεως είναι πρωτόκλιτα στον ενικό και τριτόκλιτα στον πληθυντικό, αυτο έχει πλέον καθιερωθεί και δεν ενοχλεί κανέναν. Ίσως αξίζει άρθρο το θέμα.]
5. Επιρρηματίτιδα:
Η γλώσσα δεν είναι «ζυγηθήτε και στοιχηθήτε». Δεν αποφααίζεται και δεν διατάσσεται να λήγουν όλα τα επιρρήματα σε -α.
ΛΑΘΟΣ
ΣΩΣΤΟ
ενδεχόμενα
ενδεχομένως
επιεικά
επιεικώς
παραπέρα, εξετάσθηκε το ενδεχόμενο…
περαιτέρω, εξετάστηκε το ενδεχόμενο…
(το «παραπέρα» είναι τοπικό επίρρημα και να λείπουν οι βιασμοί).
Τέτοια υλικά είναι ενεργειακά ισχυρά
Τέτοια υλικά είναι ενεργειακώς ισχυρά
Αυτά είναι απλά αποτελέσματα σκέψεων
Αυτά είναι απλώς αποτελέσματα σκέψεων
(δηλ. δεν είναι αποτελέσματα μετρήσεων λ.χ.)
Αυτά δεν είναι αποδείξεις. Απλά είναι επιχειρήματα.
Αυτά δεν είναι αποδείξεις. Είναι απλώς επιχειρήματα.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
α) Εδώ στ’ όνομα της απλότητας (σιγά την περιπλοκή!) καλλιεργείται άλλη σχιζοφρένεια: Εύκολα μες στη σύνταξη συγχέεται το επίρρημα με το επίθετο.
β) Μ’ αυτή την ευκαιρία, ας θυμηθούμε και κάτι άλλο. Μες στην επιστημονική ορολογία περιλαμβάνονται και κάμποσα κρουστά επιρρήματα λόγιας προελεύσεως (λ.χ. «συναρτήσει», «βάσει») που δεν μπορούν να λογοκριθούν. Έχουμε δεχθή λόγια ουσιαστικά, θα δεχθούμε και λόγια επιρρήματα. Η ελληνική γλώσσα δεν είναι τιμάριο κανενός.
6. Λεξαγκύλωση:
Ο απέραντος πλούτος της ελληνικής γλώσσας έχει θρέψει όλες τις γλώσσες του κόσμου. Πώς είναι δυνατόν η δίκιά μας βελόνα να κολλάη πάνω σε ορισμένες λέξεις του συρμού, που απλώς δεν λένε τίποτε πια;
ΛΑΘΟΣ
ΣΩΣΤΟ
«βασικά»
(Καταργείστε το. Ή πέστε στη θέση του «πρώτα – πρώτα» ή «κυρίως»).
«ας πούμε»
(Πέστε: «λόγου χάρη» ή «για παράδειγμα», μόνο όταν στ’ αλήθεια φέρνετε παράδειγμα ή κάμετε υπόθεση)
Μ’ αυτά τα αριθμητικά δοσμένα υπολογίζουμε….
Μ’ αυτά το αριθμητικά δεδομένα υπολογίζουμε…
(Εντελώς άλλο πράμα είναι «τα δοσμένα αγαθά», αυτά δηλαδή που μας δόθηκαν κατά κυριολεξία)
… από ρύπανση μα και από πυρκαγιά
… από ρύπανση και από πυρκαγιά (εδώ το μακαρονάδικο «μα» είναι περιττό).
Σύμφωνοι. Μα ήθελα να παρατηρήσω…
Σύμφωνοι. Ηθελα όμως να παρατηρήσω.
[Θα προσέξατε ότι ο Μέφρι ανέλαβε δράση στο «Καταργείστε το». Κατά τα άλλα, τα «βασικά» και «ας πούμε» κυρίως είναι κενές φράσεις, αδρανή υλικά του λόγου, που βοηθάνε τον ομιλητή να βρει τον ειρμό]
7. Η ασθένεια «σε-σε»:
Η πρόθεση «εις» (σε) κακοπαθαίνει στα χείλια πολλών.
ΛΑΘΟΣ ΣΩΣΤΟ
• σε βάρος μου* εισβάρος** μου
• αφορά σε όλα τα θέματα αφορά όλα τα θέματα* Μια αναλογία κονιάματος 1:3, πάλι δεν είναι «σε βάρος» — είναι «κατά βάρος». Η, βεβαίως, «σε μέρη βάρους».
• ** Μια ωραία σύνθετη λέξη, όπως «εισβολή», «είσοδος», «αφού», κλπ.
[Μάλλον ισχνή αυτή η κατηγορία, αλλά σπεύδω να δηλώσω την απόλυτη συμφωνία μου στην καταδίκη του μπαμπινιωτικού «αφορά σε»]
8. Αντιμετοχία:
Μόνο ορισμένα αφρικανικά ιδιώματα δεν έχουν μετοχές.
Η νεο-ελληνική έχει και παραέχει. Οποιος τις εξοστρακίζει για ν’ αποχτήση (δήθεν) εύσημα δημοτικής, απλώς αυτοευνουχίζεται — και τυραννιέται χωρίς λόγο….
• Οι μετοχές στον ενεστώτα και τον παρακείμενο της μέσης και της παθητικής φωνής (εργαζόμενος, επεξεργασμένος) δεν δημιουργούν κανένα πρόβλημα.
• Οι θηλυκές μετοχές στον ενεργητικό ενεστώτα (παρούσα, δεσπόζουσα) περπατάνε μια χαρά.
• Οι αντίστοιχες αρσενικές όχι πάντα: παρών, δεσπόζων. Μπορούν όμως να χρησιμοποιούνται κι αυτές (αποφεύγοντας τη γενική), σαν επίθετα, ή ουσιαστικά.
• Τέλος, οι παθητικές του αορίστου (αποδειχθείς, αποδειχθείσα) δεν είναι απαραίτητες· εύκολα αντικαθίστανται απ’ τις αντίστοιχες του παρακειμένου: Εκτός όταν (στον θεωρητικό λόγο) η χρονική τους ακριβολογία είναι καίρια -οπότε και φυσικά θα χρησιμοποιηθούν. Διότι, είπαμε, όχι αυτο-ευνουχισμοί.
9. Πουπουδισμός
Ενα απ’ τα κουτά φαρδομάνικα των οψιγενών δημοτικιστών είναι κι ο πόλεμος ενάντια στις αναφορικές αντωνυμίες (όταν ακόμα κι η αγγλική εσπεράντο έχει τις δικές της).
ΛΑΘΟΣ
ΣΩΣΤΟ
Η περίπτωση που εξετάζουμε αφορά τα είδη που έγινε η λεπτομερής μελέτη τους, που επαλήθευσε τις ιδιότητές τους
Η περίπτωση που εξετάζουμε αφορά τα είδη των οποίων έγινε η λεπτομερής μελέτη που επαλήθευσε τις ιδιότητές τους
Στην περιοχή τιμών που σχεδιάσαμε τη διερεύνηση…
Στην περιοχή τιμών όπου σχεδιάσαμε τη διερεύνηση…
[Δεν διαφωνώ σε γενικές γραμμές. Ένας καλός επιμελητής κειμένου έχει τον κανόνα να μην αφήνει τρία «που» στη σειρά. Ίσως γράψω άρθρο.]
10 Μονοτυπίτιδα:
Ενα άλλο νεόκοπο κοσκινάκι είναι και το παιδαριώδες πάθος ενάντια στην πολυτυπία.
Πρώτα – πρώτα, πολυτυπία δεν πάει να πη πολυγλωσσία. Η πολυτυπία, όταν ανταποκρίνεται σε πλήθος εννοιολογικών αποχρώσεων, είναι πλούτος κι είναι και φαινόμενο διεθνές, θα λέμε λ.χ. δύναμη «ελκτική» (ATTRACTIVE) κι όχι «τραβηχτική» (PULLING), όπως και θα λέμε «ταχύτητα» του κινητού «VELOCITY), όχι «γρηγοράδα» (QUICKNESS) για ν’ αποφύγουμε απλούστατα άστοχους συνειρμούς (συναισθηματικούς, μάλιστα, στα παραδείγματα αυτά). Απ’ αυτήν την άποψη μάταια καμάρωσαν οι κακόζηλοι συντάκτες του δικτατορικού λίβελλου «Εθνική γλώσσα» (1973), όταν έπιασαν τον Γ. Λαμψίδη να χρησιμοποιή τον επιστημονικό όρο «σωμάτιο» (PARTICLE) αντί, λένε, να πη «σωματάκι» (LITTLE BODY). Δεν το ξέραμε ότι η ελληνική είναι φραγμένο τιμάριο της καθαρεύουσας…
Ας θυμηθούμε και μερικά ακόμη παραδείγματα της αναγκαίας αυτής πολυτυπίας, σε διάφορα χρηστικά επίπεδα, που τ’ αναφέρει ο Κριαράς: προώθηση (όχι σπρώξιμο), απρόοπτος (όχι αναπάντεχος), διέλευση (όχι πέρασμα), ενίσχυση (όχι δυνάμωμα), διευρύνομαι (όχι πλαταίνω), εμφανής (όχι φανερός) κλη., για ορισμένες ανάγκες του θεωρητικού λόγου. Αυτό θα πη χυμώδης γλώσσα κι όχι άλγεβρα…
Λοιπόν, ας μας κάνουν τη χάρη μερικοί ημιμαθείς μιλιταριστές της γλώσσας να κρατήσουν για τον εαυτό τους τις ποικίλες απαγορεύσεις της δημοτικής καθαρολογίας — που οδηγεί στα κορακίστικα, όπως επιγραμματικά τα βάφτισε πέρσι ο Ελύτης.
Και, για να τελειώνουμε μ’ αυτό το πρόχειρο σημείωμα, είναι ίσως καιρός ν’ αναγνωρίσουμε γενναία (και επιστημονικότατα) ότι, ύστερα απ’ όσα στοίχισε ο λογιωτατισμός στο Γένος, τώρα εισπράττουμε κι άλλη μια θετική του παρενέργεια: Αφησε στην σύγχρονη ελληνική έναν πλούτο απέραντο — μεγαλύτερον απ’ ό,τι άφησαν οι Νορμανδοί στα αγγλικά…
Πηγή: sarantakos.wordpress.com
