ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Πρόοδος ή εφιάλτης: Ο Μασκ φέρνει το ανθρώπινο μυαλό ακόμη πιο κοντά στη μηχανή
Ο Ίλον Μασκ μέσω της πλατφόρμας Neuralink φιλοδοξεί να προσφέρει στην ανθρωπότητα μια αποτελεσματική, πιο προσιτή και λιγότερο επικίνδυνη διεπαφή του εγκεφάλου με τον υπολογιστή. Στόχος του η θεραπεία ασθενειών και η βελτίωση των ανθρώπινων ικανοτήτων, προκειμένου η νοημοσύνη μας να μην ξεπεραστεί από την τεχνητή. Ποια είναι όμως τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν;
Χρόνος ανάγνωσης:
Κείμενο
Γιάννης Γορανίτης
Ο άνθρωπος που θέλει να οικοδομήσει βιώσιμο πολιτισμό στον Άρη (‘Ιλον Μασκ) ώστε να έχουμε εναλλακτική όταν ο πλανήτης δεν θα μας χωράει ή δεν θα μας αντέχει άλλο, έχει και μία ακόμη ανησυχία. Ίσως βασικότερη: Φοβάται ότι οι μηχανές πολύ σύντομα θα ξεπεράσουν την ανθρώπινη νοημοσύνη. Επειδή, όπως ισχυρίζεται, είναι αδύνατο να εμποδίσουμε την εξέλιξη, το πιο λογικό είναι μετριάσουμε τις συνέπειές της.
Ο πιο λογικός τρόπος για να το πετύχουμε είναι η συνύπαρξη ανθρώπων και μηχανών, και το πρώτο βήμα σύμφωνα με τον αμφιλεγόμενο entrepreneur, είναι η ολοκληρωμένη διεπαφή του ανθρώπινου εγκεφάλου και ενός υπολογιστικού συστήματος.
Άμεσος στόχος του είναι η ολοκλήρωση και επιτυχής δοκιμή της πλατφόρμας που θα επιτρέπει τη μεταφορά εντολών και δεδομένων. Ίσως στο μέλλον η πλατφόρμα να επιτρέπει και την ανταλλαγή και το download σκέψεων, τη διατήρηση των αναμνήσεων και την αναπαραγωγή ονείρων. Παράλληλα, θα μπορεί να διορθώνει δυσλειτουργίες του εγκεφάλου και, γιατί όχι, να θεραπεύει ανίατες μέχρι σήμερα ασθένειες όπως το Αλτσχάιμερ ή ορισμένες ψυχικές διαταραχές.
Σας ακούγονται ως sci-fi φαντασιώσεις όλα αυτά; Κι όμως, η ανάγνωση της δραστηριότητας του νου είναι μόνο το πρώτο βήμα. Ο Μασκ έχει παραδεχτεί ότι στόχος του είναι να ενδυναμώσει το ανθρώπινο μυαλό, να προσθέσει με τεχνητούς τρόπους επιπλέον επίπεδα διανοητικής ικανότητας. Να βελτιώσει τις γνωστικές ικανότητες, να ενισχύσει τη μνήμη, να αλλάξει τη διάθεση ή ακόμη και να διαμορφώσει την προσωπικότητα. Κάτι που ο ίδιος περιγράφει ως «υπεράνθρωπη γνωστική λειτουργία».
Οι προοπτικές αυτές είναι συναρπαστικές για πολλούς ανθρώπους που για λόγους υγείας δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με τις συσκευές μέσω γραπτών ή φωνητικών εντολών, αλλά θα μπορούσαν να το πράξουν με τη σκέψη τους. Για άλλους βέβαια οι προοπτικές είναι τρομακτικές.
Ακροβατώντας μεταξύ πραγματικότητας και επιστημονικής φαντασίας, η περιβόητη διεπαφή Neuralink παρουσιάστηκε πρόσφατα για πρώτη φορά ενώπιον κοινού.
Ούτε οι ίδιοι πίστευαν τις δυνατότητες
Οι αμφιβολίες για το κατά πόσον είναι εφικτή η διαδικασία είναι διάχυτες στους επιστημονικούς κύκλους. Ακόμη και ο Μαξ Χόντακ, που ανέλαβε επικεφαλής της εταιρείας που θα διαχειριστεί το Neuralink, αποκάλυψε πως ούτε ο ίδιος πίστευε ότι το σχέδιο του Μασκ θα μπορούσε να υλοποιηθεί. «Πρέπει να είστε πολύ προσεκτικοί όταν του λέτε ότι κάτι είναι αδύνατο», δήλωσε κατά την εκδήλωση της Neuralink στην Ακαδημία Επιστημών της Καλιφόρνια. «Ο Ίλον διαθέτει αυτή την απίστευτη αισιοδοξία, που του επιτρέπει να αγνοεί τους περιορισμούς και τα εμπόδια, και να σας αποδεικνύει ότι τα πράγματα που είναι εφικτά είναι πολύ περισσότερα απ’ όσα πιστεύετε».
Ο ίδιος ο Μασκ, πάντως, αποκάλυψε ότι κατά τη διάρκεια των πειραμάτων δεν πίστευε ούτε ο ίδιος τα μάτια του, βλέποντας μια μαϊμού να χειρίζεται έναν υπολογιστή με το μυαλό της. Δήλωσε βέβαια ενθουσιασμένος που η ανθρωπότητα (με τη βοήθειά του, βεβαίως) κάνει τα πρώτα βήματα για την αντιμετώπιση της υπαρξιακής απειλής, που σύμφωνα με τον εκκεντρικό entrepreneur, θα προκύψει όταν η νοημοσύνη των μηχανών φτάσει ή ξεπεράσει την ανθρώπινη.
Ακόμη και όσοι αμφισβητούν τη λειτουργικότητα ή και την αναγκαιότητα μιας τέτοιας εφαρμογής, σίγουρα διαισθάνονται ότι η εκθετική ανάπτυξη των σύγχρονων τεχνολογιών και επιστημών καθιστά αναγκαία την εξεύρεση τρόπων συνύπαρξης του ανθρώπου και των μηχανών, που θα ενσωματώνουν τεχνητή νοημοσύνη. Σε κάθε περίπτωση, το Neuralink είναι μια πρόγευση από το μέλλον της ανθρωπότητας.
Τα ειδικά νήματα που δεν βλάπτουν τον εγκέφαλο
Σε πρώτη φάση, η εμφύτευση των μικροσυσκευών θα γίνεται σε εγκεφάλους τετραπληγικών ασθενών προκειμένου να μπορούν να ελέγχουν τα κινητά τηλέφωνα ή τους υπολογιστές τους. Αντίστοιχες εφαρμογές, αλλά με σαφώς λιγότερο προηγμένη τεχνολογία, χρησιμοποιούνται επί δεκαετίες με μέτρια ποσοστά επιτυχίας και αρκετούς άμεσους και δευτερογενείς κινδύνους για τους ασθενείς.
Τους κινδύνους επιδιώκει να μειώσει ο Μασκ, χρησιμοποιώντας ειδικά κατασκευασμένα εύκαμπτα «νήματα», τα οποία, σύμφωνα με τους εμπνευστές τους, είναι μάλλον απίθανο να βλάψουν τον εγκέφαλο – τουλάχιστον σε σύγκριση με τα υλικά που χρησιμοποιούνται σήμερα για τη διεπαφή εγκεφάλου-μηχανής. Τα νήματα αυτά θα μπορούν να διαβάζουν και να μεταφέρουν τη δραστηριότητα των νευρώνων.
Τα νήματα εκτός από τη μεγαλύτερη ασφάλεια, προσφέρουν και μεγαλύτερη χωρητικότητα. Συνολικά, η πρώιμη έκδοση του συστήματος που παρουσιάστηκε από τον Μασκ προβλέπει την κατανομή συστοιχιών έως και 3.072 ηλεκτροδίων σε 96 νήματα. Τα πάχος του καθενός δεν θα ξεπερνά τα 4-6μm – θα είναι λεπτότερα, δηλαδή από μια ανθρώπινη τρίχα. Ουσιαστικά, θα ενσωματώνει 15πλάσια ηλεκτρόδια που διασυνδέονται με τον εγκέφαλο σε σύγκριση με την πιο προηγμένη συσκευή, που έχει εγκριθεί από τον FDA για χρήση σε ασθενείς με Πάρκινσον.
Εκτός από τα ίδια τα εμφυτεύματα, η ομάδα της Neuralink κατασκεύασε και μία συσκευή για την αυτόματη και ασφαλή εμφύτευσή τους. Το ρομποτικό μηχάνημα που παρομοιάστηκε με ραπτομηχανή, θα εμφυτεύει τα νήματα σε υποπολλαπλάσιο χρόνο από τον απαιτούμενο, αποφεύγοντας τα αιμοφόρα αγγεία και άλλες ευαίσθητες πτυχές του εγκεφάλου.
neuralink-robotic.jpg
Όπως ισχυρίστηκε ο Μασκ, στο μέλλον η εμφύτευση θα γίνεται μέσω laser ώστε να είναι ακόμη πιο ασφαλής και ανώδυνη, αφού έως τώρα απαιτούντο μικροχειρουργικές επεμβάσεις για να πραγματοποιηθεί.
Στο τρέιλερ ανακοίνωσης της υπηρεσίας, η διαδικασία παρουσιάζεται απλούστατη, με χολιγουντιανούς όρους, όπως άλλωστε όλα τα εγχειρήματα του Ίλον Μασκ:
Μεταφορά σκέψεων μέσω USB
Ένα από τα θεμελιώδη προβλήματα όλων των σχετικών εγχειρημάτων είναι η διαχείριση της πληροφορίας που θα μεταφερθεί από τον ανθρώπινο εγκέφαλο στον υπολογιστή. Ο επεξεργαστής που κατασκεύασε η εταιρεία του Μασκ επιτρέπει αφενός την ταχύτερη ανάγνωση των δεδομένων και μια στοιχειώδη επεξεργασία των σημάτων που λαμβάνει. Απλουστευτικά θα το περιγράφαμε ως έναν υπολογιστικό καθαρισμό των εγκεφαλικών κυμάτων από τον θόρυβο. Λόγω του μεγάλου όγκου της μεταδιδόμενης πληροφορίας, προς το παρόν η μετάδοση γίνεται ενσύρματα (μέσω USB), αλλά σύντομα θα επιτρέπεται και η ασύρματη σύνδεση.
Για να επιτευχθεί όμως αυτό, ένα σετ τεσσάρων ακόμη αισθητήρων θα πρέπει να εμφυτευτεί στο ανθρώπινο σώμα. Τα σήματά τους θα συγκεντρώνονται σε έναν εξωτερικό μικροεπεξεργαστή (στην παρουσίαση έδειξαν ότι μπορεί να φοριέται πίσω από το αυτί).
neuralink.jpg
Μέσω αυτού του gadget τα δεδομένα θα μεταφέρονται σε μια εφαρμογή για έξυπνα κινητά (προς το παρόν μόνο για iPhone), όπου θα πραγματοποιείται και η τελική επεξεργασία.
Όλες οι τεχνικές λεπτομέρειες του πρότζεκτ αναλύονται στη σχετική δημοσίευση.
Πότε θα δοκιμαστεί σε ανθρώπους
Σε αυτή τη φάση συνεχίζονται οι δοκιμές της πλατφόρμας σε ποντίκια (και σε πιθήκους) –κάτι που ο Μασκ δεν ήθελε να αποκαλύψει στην παρουσίαση αλλά του ξέφυγε– με στόχο να διασφαλιστεί η σταθερότητα και η ασφάλειά της. Η πρώτη πειραματική εφαρμογή σε άνθρωπο θα γίνει από νευροεπιστήμονες και αναμένεται μέχρι το τέλος του επόμενου έτους. Αρκεί, βέβαια, να εμφανιστεί κάποιος εθελοντής. Το επιστημονικό υπόβαθρο του εγχειρήματος και η συνεργασία με εγνωσμένης αξίας ακαδημαϊκούς φορείς και ερευνητές, είναι σύμφωνα με τον Μασκ εχέγγυα της σοβαρότητας και της αξιοπιστίας του. Για να πιστοποιήσουν την ετοιμότητά τους, ανακοίνωσαν μάλιστα ότι πολύ σύντομα όλη η πλατφόρμα θα υποβληθεί για έλεγχο στην αρμόδια επιτροπή του Αμερικανικού Οργανισμού Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA).
Ο επικεφαλής νευροχειρουργός της ομάδας της Neuralink, Μάθιου Μακ Ντούγκαλ, δήλωσε ότι σε πρώτη φάση η συσκευή θα προορίζεται μόνο για ασθενείς «με σοβαρές και ανεπανόρθωτες παθήσεις». Διευκρίνισε ότι η πρώτη κλινική δοκιμή θα στοχεύει τους ασθενείς με πλήρη παράλυση. Ουδείς από την ομάδα –ούτε ο ίδιος ο Μασκ– ισχυρίζεται ότι η πλατφόρμα θα αφορά μόνο βαριά ασθενείς με ανυπέρβλητα κινητικά προβλήματα. Γι’ αυτό και υπόσχονται σε όλους τους τόνους ότι η διαδικασία στο μέλλον θα είναι πολύ πιο ασφαλής και σαφώς πιο ανώδυνη. Σύμφωνα με τον Μακ Ντούγκαλ, θα είναι εξίσου ακίνδυνη με μια επέμβαση για τη διόρθωση της μυωπίας.
Πριν από τον Μασκ
Περίπου έναν αιώνα μετά την εφεύρεση του ηλεκτροεγκεφαλογράφου, οι επιστήμονες συνεχίζουν την προσπάθεια να ανακαλύψουν συσκευές ή άλλα μέσα που θα επιτρέπουν την άμεση αλληλεπίδραση με τον εγκέφαλο – από μικροτσίπ και κοχλιακά εμφυτεύματα, μέχρι θεραπείες βαθιάς εγκεφαλικής διέγερσης.
To πιο δοκιμασμένο είναι το BrainGate, που αναπτύχθηκε αρχικά στο Brown University και προσέφερε σε παράλυτους και πάσχοντες από σοβαρές νευρολογικές διαταραχές, αδιανόητες μέχρι πρότινος δυνατότητες. Το σύστημα έγινε ευρύτερα γνωστό προ δεκαπενταετίας, όταν ο τετραπληγικός Μάθιου Ναγκλ το χρησιμοποίησε για να παίξει το παιχνίδι Pong χρησιμοποιώντας μόνο το μυαλό του. Παράλληλα, αναπτύσσονται δεκάδες διαφορετικά BMI (Brain-Machine Interface) από ιδιωτικούς και δημόσιους ερευνητικούς φορείς, αλλά και από αυτόνομες εταιρείες.
Το πρότζεκτ της Neuralink, βέβαια, είναι σαφώς πιο προηγμένο και πιθανότατα όχι τόσο αθώο. Αρκετοί ανησυχούν ότι ο Ίλον Μασκ μέσω της «υπεράνθρωπης γνωστικής λειτουργίας» που οραματίζεται να ελέγξει, σκοπεύει να καταχραστεί τις σκέψεις μας, όπως κάνει ήδη ο Ζάκερμπεργκ με τα προσωπικά μας δεδομένα. Κι ο ιδρυτής του facebook, όμως, δεν έχει κρύψει ότι καταστρώνει αντίστοιχα σχέδια.
Θα εμπιστευτούμε σε μια εταιρεία το περιεχόμενο του μυαλού μας;
Προκειμένου βέβαια να υλοποιηθούν όλες οι εξαγγελίες, θα πρέπει να πολλαπλασιαστούν οι πόροι. Μέχρι τώρα η Neuralink έχει συγκεντρώσει περί τα $150 εκατ. από χρηματοδοτικούς γύρους. Τα $100 εκατ. εξ αυτών βέβαια έχουν καταβληθεί από τον ίδιο τον Μασκ. Η αρχική ομάδα έχει εμπλουτιστεί με κορυφαίους επιστήμονες, δείχνοντας τις προθέσεις του Ίλον Μασκ να προχωρήσει το εγχείρημα έως το τέλος – αν και πολλοί προβλέπουν ότι η υλοποίησή του δεν θα σημάνει το τέλος, αλλά την αρχή αδιανόητων εξελίξεων για την ανθρωπότητα.
Ακόμη όμως κι αν εξευρεθούν οι απαιτούμενοι πόροι, ακόμη κι αν ξεπεραστούν όλες οι τεχνικές δυσκολίες, τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από τη σύγκλιση του ανθρώπινου εγκεφάλου με τις μηχανές, είναι αναρίθμητα. Η ανάπτυξη πρωτοκόλλων, συσκευών και λογισμικού που θα επιτρέπουν τη διεπαφή είναι, όπως όλα δείχνουν, αναπόφευκτη. Είναι όμως έτοιμη η ανθρωπότητα να ξεπεράσει ένα σημείο, απ’ όπου δεν θα υπάρχει γυρισμός;
neuralink-processor.jpg
Η διασύνδεση του μυαλού ενός ανθρώπου (εφόσον βέβαια δεν συντρέχουν ιατρικοί λόγοι) με τον υπολογιστή ή το smartphone δεν (μπορεί να) είναι μια απλή προσωπική απόφαση, όπως το να διορθώσει τη μυωπία του. Γι’ αυτό και πολλοί απαιτούν ήδη κανονιστικό και ρυθμιστικό πλαίσιο.
Καταρχάς είναι μια ιατρική πράξη που ενέχει κινδύνους για τον εγκέφαλο και τον ανθρώπινο οργανισμό, οι οποίοι δεν έχουν διερευνηθεί πλήρως και εξονυχιστικά, όπως αποδεικνύεται και από τις δηλώσεις των ιατρικών υπευθύνων του πρότζεκτ.
Επίσης, μια τέτοια απόφαση έχει και κοινωνικές προεκτάσεις, δυνητικά διαβρωτικές για τις διαπροσωπικές και όχι μόνο σχέσεις. Σκεφτείτε για παράδειγμα τι θα γινόταν αν η σύζυγός σας διάβαζε τις σκέψεις σας ή αν ο σύζυγός σας έβλεπε τα όνειρά σας να προβάλλονται σε μια οθόνη; Ακόμη κι αν δεν ανησυχείτε για τα προσωπικά σας, πώς θα σας φαινόταν αν μια δικαστική αρχή σας κατηγορούσε γιατί σκεφτήκατε να εγκληματίσετε; Ή αν ο προϊστάμενός σας γνώριζε τι σκέφτεστε γι’ αυτόν; Τα πιθανά, θεωρητικά προς το παρόν, παραδείγματα είναι αναρίθμητα, και τα περισσότερα εμπνέουν περισσότερη ανησυχία, παρά αισιοδοξία.
Εξίσου ανησυχητική είναι η πρόθεση της Neuralink να βελτιώσει τις διανοητικές δυνατότητες μέσω της προσθήκης τεχνητών εμφυτευμάτων. Ποιοι θα είναι αυτοί που θα γίνουν πιο έξυπνοι και ικανοί, λοιπόν; Ποιος θα πληρώνει το κόστος των εμφυτευμάτων και ποιος θα διασφαλίζει τη συντήρησή τους; Ποιος θα διασφαλίζει ότι δεν θα πέσουν θύματα επιθέσεων hackers; Ποιος θα αποφασίζει για την τύχη τους, αλλά και την τύχη των λιγότερο «έξυπνων»; Μια εθνική κυβέρνηση, μια παγκόσμια αρχή ή μήπως το διοικητικό συμβούλιο μιας εταιρείας; Ή ακόμη χειρότερα, μήπως τα νήματα θα κινεί ένας και μόνο άνθρωπος που ενδεχομένως θα παρακολουθεί τις προσπάθειες της ανθρωπότητας να επιβιώσει κλεισμένος σε μια ασφαλή βάση σε κάποιον άλλον πλανήτη;
Οι ερωτήσεις είναι αναρίθμητες, και προς το παρόν οι απαντήσεις λιγοστές. Θα συνεχίσουμε να τις ζητάμε ή θα αφεθούμε στη ροή της εξέλιξης;