Η Ελλάδα της Joan Leigh Fermor

Η Joan Elizabeth Eyres MonsellJoan Leigh Fermor ήταν 32 ετών και παντρεμένη πέντε χρόνια με τον John Rayner, αρχισυντάκτη της εφημερίδας Daily Express, όταν γνώρισε τον κατά τρία χρόνια μικρότερό της Patrick Leigh Fermor, στο Κάιρο το 1944.
Σύντομα τον ακολούθησε στην Αθήνα και μοιράστηκε μαζί του την υπόλοιπη ζωή της. Αυτή η διακριτική κι αινιγματική γυναίκα, γράφει η φίλη της, Οlivia Stewart, στο βιβλίο πάνω στο οποίο στηρίζεται η έκθεση που εγκαινιάζεται σήμερα στο κεντρικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη, συχνά έμοιαζε να μην έχει τον κεντρικό ρόλο σε αυτήν την σχέση. Το όνομα Leigh Fermor είναι αναπόσπαστα δεμένο με εκείνο του Paddy και την περιπετειώδη, «αντισυμβατική» αλλά και πνευματικά πλούσια κοινή τους πορεία. Και παρότι η ζωή της εκδόθηκε σε μονογραφία πέρυσι,Joan: The Remarkable Life of Joan Leigh Fermor review – vivid focus | Τhe Guardian οι εκθέσεις που έχουν γίνει ως τώρα, όπως η περυσινή Γκίκας, Craxton, Leigh Fermor: Η γοητεία της ζωής στην ΕλλάδαΤο άρθρο μας για την έκθεση, και αυτή στο μουσείο Μπενάκη, δεν εστίαζαν στην ίδια. Όμως οι στενοί της φίλοι ήξεραν πόσο καταλυτική υπήρξε για πολλούς από εκείνους που την γνώρισαν, κυρίως αυτούς που εκείνη επέλεγε, διανοούμενους και καλλιτέχνες, όπως ο Alberto Giacometti, ο Francis Bacon, ο Balthus, ο ποιητής Stephen SpenderStephen Spender, ο συνθέτης Constant LambertConstant Lambert ή ο ακαδημαϊκός Μaurice BowraMaurice Bowra που την θαύμαζαν και την εκτιμούσαν.

Αυτός είναι ο λόγος που συχνά περιγράφεται ως «μούσα». Όμως, το γεγονός ότι ήταν επίσης μία ερασιτέχνης φωτογράφος που αποτύπωνε τα θέματα της με ευαισθησία και διεισδυτικότητα καθιστά τον χαρακτηρισμό της μούσας αναντίστοιχο της έμφυτης καλλιτεχνικής της δυναμικής. Με αυτό το σκεπτικό, η Βρετανίδα πρώην κινηματογραφική παραγωγός και επιμελήτρια της πρώτης έκθεσης του φωτογραφικού έργου της Leigh Fermor, Olivia Stewart, επέλεξε ως τίτλο της έκθεσης το Joan Leigh Fermor. Φωτογράφος και αγαπημένηΣτο benaki.gr. Αγαπημένη όχι μόνο του Patrick Leigh Fermor και όλων όσων την γνώρισαν, αγαπημένη με την έννοια ότι ο άνθρωπος που αγαπιέται γνωρίζει και πώς να αγαπά.
Αντίθετα με άλλες γυναίκες φωτογράφους της γενιάς της (Gerda TaroGerda Taro, Ηelen LevittHelen Levitt, Lee MillerLee Miller), η Joan δεν έμεινε στην ιστορία της φωτογραφίας. Όμως το επαγγελματικό της ξεκίνημά της ήταν δυναμικό και η ενασχόληση της με το αντικείμενο ξεκινά από τα όψιμα εφηβικά της χρόνια.
Μεγαλωμένη σε αριστοκρατικό και ευκατάστατο περιβάλλον, η Joan ήταν ένα από τα τέσσερα παιδιά του Bolton Eyres Monsell, μέλος του βρετανικού κοινοβουλίου που αργότερα απέκτησε τίτλο ευγένειας, και της Sybil Eyres, κληρονόμου του επιβλητικού Dumbleton HallDumbleton#Dumbleton Hall στο Γουόστερσιρ, όπου η Joan μεγάλωσε. Όπως και άλλα κορίτσια της κοινωνικής της τάξης, έλαβε μία ακριβή αλλά, άχρηστη –κατά την ίδια– εκπαίδευση που, αντί για λατινικά ή ελληνικά, δίδασκε κώδικες καλής συμπεριφοράς. Για καλή της τύχη, ο αγαπημένος της αδελφός Graham Eyres Monsell, ο οποίος ως αγόρι είχε προνομιακή εκπαίδευση στο Ίτον και την Οξφόρδη, την έφερε σε επαφή με ενδιαφέροντες ανθρώπους που απέκτησαν μόνιμη θέση στη ζωή της: τον ιστορικό Kenneth ClarkKenneth Clark, τον φιλόσοφο Isaiah BerlinIsaiah Berlin, τον δοκιμιογράφο Cyril ConnollyCyril Connolly, τον συγγραφέα Αlan Pryce-JonesAlan Payan Pryce-Jones. H ψηλή όμορφη Joan το 1933 αρραβωνιάστηκε μυστικά τον τελευταίο, όταν όμως ο Pryce-Jones ζήτησε το χέρι της, o πατέρας της απέρριψε την πρόταση λόγω της φτώχειας του.
Η Joan πέρασε τη δεκαετία του ’30 ταξιδεύοντας στην Ινδία (κρατούσε ένα πορτρέτο του, παντρεμένου, μαχαραγιά της Τζαϊπούρ στο κομοδίνο της μέχρι το θάνατό της), την Ιρλανδία, τη Σοβιετική Ένωση, το Παρίσι και τη Ρώμη, πάντα με μία φωτογραφική μηχανή στο χέρι. Το 1939, λίγο πριν το ξέσπασμα του πολέμου, παντρεύτηκε τον δημοσιογράφο Rayner, σχεδόν μυστικά, με μάρτυρα τον οδηγό του ταξί που τους πήγε στο δημαρχείο.
Μέσω του φίλου της, ποιητή John BetjemanJohn Betjeman, η Joan δημοσίευσε τις πρώτες της φωτογραφίες κτιρίων και τοπίων στο Architectural Review και από τη δεκαετία του 1940 στο λογοτεχνικό περιοδικό Ηorizon. Της ανατέθηκε η φωτογραφική τεκμηρίωση κτιρίων που ήταν πιθανότερα να καταστραφούν από τους βομβαρδισμούς (φωτογράφιση που συνεχίστηκε και με την καταστροφή τους) και στη συνέχεια η Joan ξεκίνησε να φωτογραφίζει κοιμητήρια, όπως το ιστορικό Père-LachaisePère-Lachaise Cemetery | Encyclopædia Britannica του Παρισιού.
Στην αρχή του πολέμου κατατάχθηκε στον Ερυθρό Σταυρό ως νοσοκόμα, όμως γρήγορα εκπαιδεύτηκε στην κρυπτογράφηση και εργάστηκε στα αντίστοιχα τμήματα στις βρετανικές πρεσβείες στην Ισπανία και την Αλγερία. Ο γάμος της με τον Rayner τελείωνε όταν το 1944 μετατέθηκε στο Κάιρο. Εκεί μπήκε στον κύκλο του Lawrence Durrell και σε ένα χριστουγεννιάτικο πάρτι γνώρισε τον Paddy.
O Patrick Leigh Fermor είχε μεταφέρει στο Κάιρο τον Γερμανό στρατηγό Χάινριχ Κράιπε του οποίου την απαγωγή είχε σχεδιάσει και εκτελέσει με Κρήτες της αντίστασης (το γεγονός αποτέλεσε έμπνευση για την ταινία Ill Met by MoonlightIll Met by Moonlight (film) του 1957). Όπως και άλλα μέλη των ειδικών επιχειρήσεων της βρετανικής κατασκοπείας, ο Patrick ζoύσε στη βίλα ΤάραTara, Cairo, επιφανές μέλος μίας κοινότητας ξένων διανοούμενων και εναλλακτικών προσωπικοτήτων. Έχοντας χαρακτηριστεί ως ένας συνδυασμός Iντιάνα Τζόουνς, Γκράχαμ Γκριν και Τζέιμς Μποντ, την συνεπήρε («το ήξερα από την πρώτη στιγμή που τον είδα»). Τυχοδιώκτης και ασυμβίβαστος, ο Leigh Fermor είχε φύγει ως έφηβος από την Αγγλία για ένα οδοιπορικό που κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη. Το ταξίδι του αυτό έγινε δεκαετίες αργότερα τα τρία μεγάλα ταξιδιωτικά βιβλία H εποχή της Δωρεάς, Ανάμεσα στα δάση και τα νεράΚυκλοφορούν ως «Ο δρόμος προς την Κωνσταντινούπολη» από το Μεταίχμιο και Ατελειώτος ΔρόμοςΣτις εκδόσεις Μεταίχμιο (το τρίτο αυτό βιβλίο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ).

Μετά το Κάιρο, η Joan φεύγει για μια φωτογραφική αποστολή στο ιρακινό Κουρδιστάν. Με την επιστροφή της, προσκαλεί τον Paddy στο Dumbleton Hill και η σχέση τους παίρνει τον αναπότρεπτο δρόμο προς τη συμβίωση. Όταν το 1946 η Joan πιάνει δουλειά ως γραμματέας του ακόλουθου Τύπου της βρετανικής πρεσβείας στην Αθήνα, ο Paddy την ακολουθεί ως αναπληρωτής διευθυντής του Βρετανικού Ινστιτούτου, με προϊστάμενο τον κλασικιστή Rex WarnerRex Warner.
Εκείνη την εποχή η Αθήνα είναι το κέντρο μίας πολύ ενδιαφέρουσας πνευματικής ζωής. Μέσω του Βρετανικού Συμβουλίου, φτάνουν στην Αθήνα διανοητές όπως ο Steven RuncimanSteven Runciman, ο Maurice CardiffΗ νεκρολογία του στον Independent και ο Ηenry Miller, ενώ η δικτύωση και ο κοσμοπολιτισμός Ελλήνων όπως ο Γιώργος Σεφέρης και ο Γιώργος Κατσίμπαλης θα δημιουργήσουν ένα δίκτυο από φίλους που μοιράζονται ιδέες και αγαπημένες συνήθειες. Παρόλο που ο Paddy μιλάει τέλεια ελληνικά, είναι η Joan που θα τον δικτυώσει στην Αθήνα με τη λαίδη Norton (σύζυγο του Βρετανού πρέσβη στην Ελλάδα), τον παλιό της φίλο, ζωγράφο John Craxton, και τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα του οποίου η σύζυγος είναι φίλη από την Αγγλία.

Η Joan θα πάρει διαζύγιο από τον Ράινερ το 1947 όμως θα παντρευτεί τον Leigh Fermor μόλις το 1968. Πάνω από όλα, η Joan και ο Paddy ήταν δύο ελεύθερα πνεύματα που είχαν την ευτυχία να συναντηθούν. Όταν εκείνη έμαθε για τον πρώτο του μεγάλο έρωτα, τη Ρουμάνα πριγκίπισσα Balasha Cantacuzène, την οποία ο Fermor εγκατέλειψε για να καταταγεί στον στρατό, η Joan καλλιέργησε επικοινωνία με την οικογένειά της.
Όταν το 1948 ο συγγραφέας και κριτικός της λογοτεχνίας Cyril ConnollyCyril Connolly ταξίδεψε στη Γαλλία για να συγγράψει έναν ταξιδιωτικό οδηγό, ζήτησε από την Joan να τον συνοδεύσει και να συνεργαστεί στο φωτογραφικό κομμάτι. Το βιβλίο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, ίσως και διότι όπως ομολόγησε αργότερα ο ίδιος, είχε αποσπαστεί από την ομορφιά της.
Η ζωή τόσο του Paddy και της Joan είναι μία ιστορία συναρπαστικών γνωριμιών, ταξιδιών, συμπτώσεων και εξαιρετικών στιγμών. Χάρη στις φιλίες και τις γνωριμίες τους, ταξίδεψαν σε όλον τον κόσμο, πολλές φορές αναζητώντας υλικό και έμπνευση, όπως σε ένα επτάμηνο ταξίδι στην Καραϊβική στα τέλη του 1947 με τον φωτογράφο Κώστα Αχιλλόπουλο. Στην Ελλάδα αναζητούσαν τον άγνωστο. Στη Μακεδονία και τη Θράκη ανακάλυψαν τους μουσουλμάνους Πομάκους, τους αναστενάρηδες, τους σαρακατσάνους. Πολλές από τις φωτογραφίες της Joan συνόδευσαν τα ταξιδιωτικά συγγράμματα του Leigh Fermor, κυρίως τα βιβλία Μάνη: Ταξίδια στην Νότιο ΠελοπόννησοΣτις εκδόσεις Κέδρος (1958) και Ρούμελη: Οδοιπορικό στη Βόρεια ΕλλάδαΣτις εκδόσεις Κέδρος (1966), όμως δεν παρουσιάστηκαν ποτέ αυτόνομα.

Στην Ελλάδα εστιάζουν οι φωτογραφίες της έκθεσης στο Μπενάκη που αποτελούν μία επιλογή 150 φωτογραφιών από τις 5.000 που υπάρχουν συνολικά στο αρχείο της Leigh Fermor. Ανάμεσά τους, θα δει κανείς εικόνες ερειπίων, ανθρώπων της υπαίθρου αλλά και στιγμιότυπα με φίλους: χαρακτηριστικές είναι οι φωτογραφίες του 1951 στην οποίες η φίλη τους Margot Fonteyn εξασκείται στο μπαλέτο πάνω σε ένα σκάφος που έχουν νοικιάσει.

Όπως εξηγεί στο inside story η Olivia Stewart, μετά από το βομβαρδισμένο Λονδίνο, η όψη της Ελλάδας ήταν για την Joan γεμάτη από φως και καθαρότητα. Αγάπησε την Ελλάδα όσο και ο Paddy. Και μπόρεσε να διαποτίσει τις φωτογραφίες της με το δικό της αίσθημα αγάπης για τη ζωή και τον άνθρωπο. Όταν στα μέσα της δεκαετίας του ’60 οι Fermor αποφασίζουν να σταματήσουν να είναι φιλοξενούμενοι ή νομάδες, για την Joan τη θέση της φωτογραφίας θα πάρει το χτίσιμο του σπιτιού τους στην Καρδαμύλη. Η φωτογραφία είναι πια το ντοκουμέντο που κατέγραφε τις φάσεις υλοποίησης αυτού του εξαιρετικής αισθητικής σπιτιού. Για την Joan ήταν και αυτό ένα δημιουργικό έργο στο οποίο επένδυσε όλη της την καλλιτεχνική ευαισθησία. Επιμελήθηκε προσωπικά τον κήπο και, βασισμένη από τις πολυ-πολιτισμικές παραστάσεις από τα ταξίδια της, σχεδίασε μαζί με τον Paddy και με τη συμβολή του αρχιτέκτονα Νίκου Χατζημιχάλη και άλλων φίλων, ένα σπίτι που έχει αναφορές στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ρόδου, της Ύδρας (με έμπνευση από το πατρικό του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα) και άλλων τόπων που γνώρισαν όλα αυτά τα χρόνια. Η καλλιτεχνική ανησυχία της Joan διοχετευόταν παντού, ακόμα και στην έμπνευση για ένα λιμπρέτο που όμως δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Η Stewart είχε γνωρίσει τον Paddy όταν στην δεκαετία του ’60 έζησε για λίγο στην Ελλάδα όπου ο πατέρας της διατελούσε πρέσβης της Βρετανίας. Γνώρισε την Joan αρκετά χρόνια αργότερα, όταν πήγε στην Καρδαμύλη για μία τελετή των βραβείων Ωνάση στην επιτροπή των οποίων ήταν ο πατέρας της. Η Joan ήταν πια πάνω από εβδομήντα χρονών, όμως η Stewart γοητεύτηκε από τη ζωντάνια αλλά και διακριτικότητα που την χαρακτήριζαν πάντα. Όπως διηγείται, η Joan είχε ένα μοναδικό ταλέντο να αναδεικνύει τον ανώτερο εαυτό εκείνων που θεωρούσε άξιους και ταλαντούχους. Δίχως να είναι επικριτική ή εξουσιαστική, χωρίς να δημιουργεί στον άλλον αίσθημα ανασφάλειας, «ένιωθε» την καλλιτεχνική ιδιαιτερότητα των φίλων της και με τον τρόπο της τους βοηθούσε να καλλιεργήσουν την τελειότητα. Οι φωτογραφίες της, σύμφωνα με την Stewart, έχουν αυτήν την διακριτικότητα καθώς και το αίσθημα προσφοράς και αγάπη. Αποπνέουν μία ηρεμία και αυτάρκεια.

Όταν μετά τον θάνατο της Joan η Stewart ανακάλυψε στο σπίτι στην Καρδαμύλη έναν τεράστιο αριθμό φωτογραφιών στοιβαγμένων σε κουτιά παπουτσιών, αισθάνθηκε ότι έπρεπε να αξιοποιηθούν. Ήρθε σε επαφή με διάφορα ιδρύματα και τελικά η Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας, η οποία το 2012 απέκτησε και όλο το αρχείο του Patrick Leigh FermorΣτο patrickleighfermor.org, τις ψηφιοποίησε. Το 2018, η Stewart και ο Ian Collins, βιογράφος του John Craxton, επιμελήθηκαν το φωτογραφικό λεύκωμα Τhe Photographs of Joan Leigh Fermor: Artist and LoverΣτον εκδοτικό οίκο Haus Publishing. To βιβλίο αυτό προσέφερε το υλικό για την έκθεση στο Μπενάκη, το μουσείο στο οποίο οι Fermor κληροδότησαν εξάλλου την αγαπημένη τους οικία στην ΚαρδαμύληΟικία Patrick και Joan Leigh Fermor | Μουσείο Μπενάκη.

Το γεγονός ότι το φωτογραφικό έργο της Leigh Fermor δεν έγινε ποτέ αντικείμενο μελέτης, ότι η ίδια σταμάτησε να φωτογραφίζει την δεκαετία του ’60 και δεν επιθυμούσε να κάνει καριέρα ως φωτογράφος (όπως εξηγεί η Stewart, δεν είχε καν σκοτεινό θάλαμο) παρότι όσο ασχολήθηκε δημοσίευσε τις φωτογραφίες της, ίσως να είναι είναι κάποιους από τους λόγους της «αφάνειας» της ως καλλιτέχνιδα.
Το γιατί σταμάτησε είναι άγνωστο. Το σίγουρο είναι, σύμφωνα με την Οlivia Stewart, ότι ο Leigh Fermor δεν την αποθάρρυνε –η σχέση τους βασιζόταν στον αμοιβαίο σεβασμό και η Joan μνημόνευε την εξής φράση του Ρίλκε στις σημειώσεις της: «Καλός γάμος είναι αυτός στον οποίο ο καθένας είναι ο φύλακας της μοναχικότητας του άλλου». Mία πιθανή εξήγηση για τον λόγο που η Joan εγκατέλειψε την φωτογραφία παρέχει ο Craxton στη νεκρολογία της Joan στον IndependentΗ νεκρολογία της στον Independent: «Τελειομανής και με εξαιρετικά υψηλά κριτήρια ως προς την ποιότητα της ζωής, η Joan μάλλον δεν θεωρούσε τον εαυτό της αρκετά καλή φωτογράφο».
Η έκθεση ίσως να είναι η αρχή μίας νέας αποτίμησης της δουλειάς της. Το σίγουρο είναι ότι αποτελεί το παράθυρο στη ζωή μίας ιδιαίτερης προσωπικότητας, μιας ανήσυχης φύσης που ενέπνευσε και εμπνεύστηκε από τη ζωή σε όλες της όψεις.

Η έκθεση «Joan Leigh Fermor. Φωτογράφος και αγαπημένηΣτο benaki.gr» στο Μουσείο Μπενάκη θα διαρκέσει έως τις 21 Οκτωβρίου 2018.