Υπόγεια Αθήνα: Τι ακριβώς υπάρχει κάτω από τα πόδια μας;

Το 2003 ο Παναγιώτης Δευτεραίος ήταν φοιτητής στο Πολυτεχνείο, όταν στα χέρια του έπεσε ένα βιβλίο που θα του άλλαζε τη ζωή. Το Μυστική Αθήνα και ΑττικήΣτο BiblioNet (Έσοπτρον, 1999) του Ιωάννη Γιαννόπουλου υπόσχεται στους αναγνώστες «απίστευτες αποκαλύψεις» για την υπόγεια πραγματικότητα της πρωτεύουσας και τους «λαβύρινθους της κοίλης Γης».
Στοές και σήραγγες με έκταση χιλιομέτρων που συνδέονται μεταξύ τους, μυστηριώδεις κρύπτες, κατακόμβες και σπηλιές, καταφύγια και ορυχεία –η βιωματική αφήγηση του συγγραφέα ξεναγεί βήμα-βήμα τον αναγνώστη σε όσα περίμεναν για χρόνια κάτω από τα πόδια μας. Το ελκυστικό κείμενο συνοδεύουν χάρτες και το γεγονός ότι δεν συμφωνούν μεταξύ τους δεν εμπόδισε το βιβλίο να φτάσει τα 30.000 αντίτυπα σε μια χώρα όπου αρκούν πωλήσεις έξι φορές μικρότερες για να θεωρηθεί μπεστ σέλερ ένας τίτλος.
Όπως ίσως θυμάται κανείς, είναι τα χρόνια που θεωρίες για μυστικά και απόκρυφα μέρη της Αθήνας, συχνά πασπαλισμένες με –λιγότερο ή περισσότερο τραβηγμένες– μεταφυσικές ερμηνείες αρχίζουν να διαδίδονται μέσω Διαδικτύου και τηλεοπτικές εκπομπές όπως οι Πύλες του Ανεξήγητου στο Alter και εκείνες του Λιακόπουλου σε διάφορα κανάλια γνωρίζουν πλατιά απήχηση. Εκατοντάδες αναγνώστες επιθυμούν να μιμηθούν τις περιπέτειες του συγγραφέα.
Όσοι παίρνουν το βιβλίο του ως οδηγό, όμως, γρήγορα απογοητεύονται: από όσα περιγράφει το βιβλίο, ελάχιστα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

«Στην ουσία, ο Γιαννόπουλος πήρε πολλά σημεία της Αθήνας στα οποία όντως υπήρχε ένα καταφύγιο, μια στοά ή το υπόγειο μιας εκκλησίας και τα ένωσε μεταξύ τους», εξηγεί ο Παναγιώτης Δευτεραίος 15 χρόνια μετά τη γνωριμία του με το βιβλίο. «Έπλασε όντως έναν πολύ ωραίο μύθο. Αλλά κατά 90%, ίσως και περισσότερο, πρόκειται για κάτι επίπλαστο».
Όπως και άλλοι ενθουσιασμένοι αναγνώστες, ο Δευτεραίος προσέγγισε τον Γιαννόπουλο θέλοντας να μάθει πού βρίσκονταν όσα περίγραφε. Για σχεδόν τρία χρόνια λάμβανε υποσχέσεις για κοινή μελλοντική τους εξόρμηση. «Στην τελική, ίσως για να με ξεφορτωθεί, μου πρότεινε να παρακολουθήσω σεμινάρια στον σύλλογο Σπηλαιολογίας του οποίου αργότερα θα γινόμουν μέλος».
Ίσως η σχέση του Γιαννόπουλου με την υπόγεια Αθήνα να ήταν φανταστική, από εκείνη τη συμβουλή του όμως ξεκίνησε η ενασχόληση με την αστική σπηλαιολογία για πολύ κόσμο. Ο Δευτεραίος στα σεμινάρια γνώρισε ανθρώπους με το ίδιο πάθος –είχαν όλοι τους ως σημείο αναφοράς το ίδιο ανάγνωσμα, ήθελαν όλοι να κάνουν τις δικές τους εξορμήσεις. Περίπου μια δεκαετία μετά τις πρώτες της αποστολές, η ομάδα της Αστικής Σπηλαιολογίαςurbanspeleology.blogspot.gr έχει μπει στα περισσότερα γνωστά υπόγεια σημεία και έχει κάνει τις δικές της ανακαλύψεις.
«Δεν θα αρνηθώ πως υπάρχει ένα δίκτυο κάτω από την Αθήνα, αλλά δεν είναι όπως περιγράφεται», εξηγεί ο Δευτεραίος, αποτιμώντας την εμπειρία αυτών των χρόνων. «Υπάρχουν πράγματι πάμπολλα μεμονωμένα σημεία ενδιαφέροντος, μεγαλύτερης ή περιορισμένης έκτασης, που κατασκευάστηκαν σε διαφορετικές στιγμές και με άλλη χρησιμότητα το καθένα. Αλλά όχι ένα ενιαίο δίκτυο υπόγειων στοών».
Ο μύθος που έπλασε ο Γιαννόπουλος με τη Μυστική Αθήνα και τα βιβλία που ακολούθησαν ευθύνεται για τη μεγεθυμένη εικόνα που πολλοί έχουν σήμερα για την υπόγεια Αθήνα. Τι ισχύει όμως;

Οι αρχαιότερες υπόγειες στοές που διατρέχουν την αττική γη είναι σήραγγες υδραγωγείωνΗ υδροδότηση της αρχαίας Αθήνας | History Report. Σημεία αναφοράς αποτελούν το υδραγωγείο της Πνύκας, στο οποίο υπάρχει κρήνη και ένα υπόγειο σύνθετο σύστημα δύο επιπέδων, κατασκευασμένο σε δύο διαφορετικά χρονικά στάδια. Πιστεύεται πως ξεκινούσε από τον Ιλισό και διέσχιζε τον Εθνικό Κήπο, φτάνοντας έως τη νότια πλευρά της Ακρόπολης για να καταλήξει στους ανατολικούς πρόποδες της Πνύκας. Το υδραγωγείο του Εθνικού Κήπου (Υμηττός-Παπάγου), δημιουργήθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. και εκτείνεται σε μήκος 6,5 χλμ. ενώ φτάνει σε βάθος έως και 14 μέτρων από την επιφάνεια.
Και τα δύο συνδέονται με το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο, κατασκευασμένο μεταξύ 540-530 π.Χ., το οποίο στις ημέρες της λειτουργίας του έφτανε έως και τα 14 μέτρα βάθος. Τμήματά του έχουν ανακαλυφθεί σε Γουδή και Ζωγράφου, ενώ λέγεται πως ξεκινούσε από τον Υμηττό και περνούσε από τον Εθνικό Κήπο, φτάνοντας μέχρι και νότια της Ακρόπολης. Κομμάτια του που αποκαλύφθηκαν κατά τις ανασκαφές για το μετρό μπορεί κανείς να παρατηρήσει στους σταθμούς Συντάγματος και Ευαγγελισμού. Το πλέον εντυπωσιακό υδραγωγείο της Αττικής, όμως, είναι το ΑδριάνειοΥπόγειες διαδρομές στην Αθήνα: Αδριάνειο Υδραγωγείο (στα ίχνη…) | Αστική Σπηλαιολογία.

Κατασκευασμένο το 140 μ.Χ., κατά τη Ρωμαϊκή εποχή, το Αδριάνειο καλύπτει μια έκταση 20-25 χλμ., συνδέοντας την Πεντέλη με την Πάρνηθα, και καταλήγει στην ομώνυμη δεξαμενή στο Κολωνάκι. Το βάθος του φτάνει έως και τα 40 μέτρα και έως σχετικά πρόσφατα, μέχρι να ολοκληρωθούν τα έργα στον Μαραθώνα (1929), εξυπηρετούσε τις ανάγκες της πρωτεύουσας.

«Η λογική της κατασκευής του ήταν να μαζεύει το νερό από το έδαφος και να το μεταφέρει υπογείως», εξηγεί ο Δευτεραίος, που εξετάζει το υδραγωγείο για το διδακτορικό που πραγματοποιεί στον τομέα Υδατικών Πόρων και Περιβάλλοντος του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών στο Πολυτεχνείο.
Τα περισσότερα σημεία του υδραγωγείου δεν είναι πλέον επισκέψιμα, είτε επειδή έχουν δημιουργηθεί φθορές, είτε επειδή έχουν γεμίσει με νερό. Τα υδραγωγεία αποτελούν τα αρχαιότερα σωζώμενα ανθρώπινα κατασκευάσματα κάτω από το έδαφος, αλλά δεν προορίζονταν για ανθρώπινη χρήση, εξηγεί ο Δευτεραίος. «Αν και καταγράφονται ως στοές, έχουν μόλις μισό μέτρο πλάτος και, στην καλύτερη, δύο μέτρα ύψος».

Προς απογοήτευση ίσως των περισσότερων ερευνητών, στοές υπόγειας διαφυγής από την αρχαιότητα δεν μοιάζουν να έχουν διασωθεί. Οι σημαντικότερες ανακαλύψεις αφορούν στοές περιορισμένου μήκους, μόλις 20-30 μέτρων. «Αυτό έχει κάποια εξήγηση», λέει ο Δευτεραίος. «Αν υπήρχαν τέτοιου είδους στοές, φυλάχθηκαν καλά μέσα στα χρόνια και παρέμειναν κρυφές, με αποτέλεσμα να φραχθεί η είσοδός τους και να μην το μάθει ποτέ κανείς».

Στον ιερό βράχο της Ακρόπολης υπήρχαν φυσικές κοιλότητες-σπήλαια, κάποιες από τις οποίες λειτουργούσαν ως ιερά, φιλοξενώντας εορτασμούς της πόλης κατά την αρχαιότητα. Πρόκειται για τα σπήλαια του Πανός, του Απόλλωνα, της Αγλαύρου και του Διός, το ιερό της Αφροδίτης και του Έρωτα, το μνημείο του Θρασύλλου. Το σπήλαιο της Μυκηναϊκής Κρήνης είναι επίσης μια φυσική ρωγμή, που χρησιμοποιούνταν κατά τα αρχαία χρόνια. Πρόκειται για το σπήλαιο που αξιοποίησαν το 1941 ο Λάκης Σαντάς και ο Μανώλης Γλέζος για να περάσουνΜηχανή του Χρόνου: Ο Μανώλης Γλέζος και ο Λάκης Σάντας κατεβάζουν τη σβάστικα από την Ακρόπολη | news247.gr στον ιερό βράχο της Ακρόπολης και να κατεβάσουν τη ναζιστική σημαία.
Τελικά, ό,τι αντιλαμβανόμαστε ως υπόγεια Αθήνα μοιάζει περισσότερο να έχει διαμορφωθεί κατά τον 19ο αιώνα. Περιλαμβανομένων και των ανεπιβεβαίωτων θρύλων της.

Ο πιο γνωστός θρύλος υπόγειας κατασκευής του 19ου αιώνα μιλά για ένα υπόγειο κάτω από το εκκλησάκι της Αγίας Δύναμης, επί της Μητροπόλεως, που έφτανε σε βάθος τα 10-15 μέτρα. Εκεί, κατά την επανάσταση του 1821 κατασκευαζόταν υποτίθεται μυστικά πυρίτιδα, η οποία στη συνέχεια μεταφερόταν υπογείως μέσω στοάς στην Καισαριανή. Η εκδοχή αυτή βρίσκεται αναρτημένη και στην ιστοσελίδα της Αρχιεπισκοπής. Όπως υπογραμμίζει ο Δευτεραίος, ωστόσο, πρόκειται μάλλον για θρύλο: από όσους προσπάθησαν να εξακριβώσουν τα όσα περιγράφονται, κανείς δεν μπόρεσε να εντοπίσει όχι απλώς κάποια είσοδο που να οδηγεί σε στοά, αλλά ακόμη και το ίδιο το υπόγειο.
«Τίθεται ακόμη ένα ερώτημα όσον αφορά την κατασκευή της», λέει ο Δευτεραίος. «Από τις στοές των υδραγωγείων και των μεταλλείων που κατασκευάστηκαν στην αρχαιότητα, γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιούνταν η μέθοδος των “διαδοχικών πηγαδιών”. Δηλαδή, άνοιγαν τη γη σε δύο σημεία σε απόσταση περίπου 20-40 μέτρα, και έσκαβαν από το ένα στο άλλο. Έτσι, μπορούσαν να βγάζουν τα υλικά της εκσκαφής και να παίρνουν αέρα». Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως φρεάτια αερισμού δεν έχουν εντοπιστεί, και χωρίς αυτά η εκσκαφή της στοάς θα ήταν αδύνατη.
Η δεύτερη περίπτωση θρύλου αφορά την περίφημη Ρωσική ΕκκλησίαΡωσικός Ναός Αθηνών, στη Φιλελλήνων. «Γύρω της αναπτύχθηκε μια τεράστια φιλολογία μέσα στα χρόνια, με τον καθένα να λέει ό,τι θέλει, συνδέοντάς την με διάφορες τοποθεσίες», λέει ο Δευτεραίος.

«Στην πραγματικότητα, στο σημείο αυτό κατά την αρχαιότητα υπήρχε ένα αρχαίο ιερό, πιθανότατα του Λυκίου Απόλλωνα, ενώ κατά τη Ρωμαϊκή εποχή δημιουργήθηκαν λουτρά, και στα Βυζαντινά χρόνια μια μικρή εκκλησία με ένα μοναστήρι από πάνω τους. Έτσι, καταστράφηκε μεν το πάνω μέρος των λουτρών, αλλά αξιοποιήθηκαν πολλοί από τους υπόγειους χώρους ως οστεοφυλάκια, κατακόμβες ή κρύπτες», λέει ο Δευτεραίος.

Με το πέρασμα των αιώνων οι χώροι μπαζώθηκαν και γέμισαν νερά, ώσπου κατά το 1850 αποφασίστηκε η αναστήλωση της εκκλησίας προκειμένου να παραχωρηθεί στη ρωσική κοινότητα της Αθήνας. Ο πρώτος Ρώσος ιερέας της, όταν παρατήρησε την υγρασία στον χώρο, έκανε ανασκαφές. Ανακάλυπτε διαρκώς νέους υπόγειους χώρους, τους οποίους καθάριζε και ένωνε μεταξύ τους. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα σύμπλεγμα θαλάμων στο οποίο συνυπάρχουν ένα αρχαίο πηγάδι και τμήματα των λουτρών. Όμως, παρά τη φιλολογία που αναπτύχθηκε, δεν υπάρχει στοά που να οδηγεί κάπου αλλού.
Μια στοά για την οποία γίνεται λόγος συχνά, και οι ερευνητές θεωρούν πως όντως να υπάρχει, είναι εκείνη που προσφέρει ασφαλή διαφυγή από τα ανάκτορα προς τη Βουλή, περνώντας κάτω από τον Εθνικό Κήπο. Κατασκευάστηκε πιθανότατα επί εποχής Όθωνα, μεταξύ 1840-1850, ενώ εικάζεται πως κάποια στοά συνδέει και το ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία με κάποιο από τα μέγαρα. «Όπως καταλαβαίνει κανείς, βέβαια, είναι δύσκολο να επιτραπεί σε κάποιον να μπει εκεί προκειμένου να διαπιστώσει εάν η στοά υπάρχει ή όχι», λέει ο Δευτεραίος.

Υπάρχουν και άλλοι θρύλοι οι οποίοι ανά καιρούς διαδίδονται: από το κτίριοΤο Κτίριο Ακαδημίας 58α | metafysiko.gr της οδού Ακαδημίας 58α με την «πάντα κλειστή πόρτα», από το υπόγειο της οποίας λανθασμένα αναφέρεται πως ξεκινα στοά, έως την υποτιθέμενη σύνδεσηΗ σπηλιά του Νταβέλη: Μύθοι, θρύλοι, φήμες και πραγματικότητα | Πρώτο Θέμα του Μεγάρου της Δουκίσσης Πλακεντίας με την σπηλιά του Νταβέλη. Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες πληροφορίες που διαδίδονται, όμως, έχει αποδειχθεί μες τα χρόνια πως πρόκειται για αποκυήματα της ανθρώπινης φαντασίας και όχι πραγματικότητα.

Ανάμεσα στο 1840 και το 1870 δημιουργήθηκαν και οι παλιοί υπόνομοι της Αθήνας. Πρόκειται για υπόγειες, πετρόκτιστες κατασκευές ύψους 2-3 μέτρων, οι οποίες βρίσκονται σε λειτουργία και σήμερα. Οι υπόνομοι αποτελούν το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα κατασκευών που δεν σχεδιάστηκαν έχοντας κατά νου την ανθρώπινη χρήση, αλλά στην πορεία αξιοποιήθηκαν για τη μυστική μετακίνηση ατόμων. Οι πιο γνωστές ιστορίες των υπονόμων είναι δύο και τυχαίνει και οι δύο να διαδραματίζονται σε χριστουγεννιάτικο κλίμα.
Η «επιχείρηση των υπονόμων»«Η επιχείρηση των υπονόμων» | Ελευθεροτυπία ή αλλιώς η «έκρηξη που δεν έγινε ποτέ», διαδραματίζεται την παραμονή των Χριστουγέννων το 1944. Τα Δεκεμβριανά βρίσκονται σε εξέλιξη και η κυβέρνηση Παπανδρέου διοικεί από το ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία. Μαθαίνοντας τα προγενέστερα σχέδια των Γερμανών για ανατίναξη του κεντρικού ξενοδοχείου κατά την αποχώρησή τους, τα οποία όμως έμειναν απραγματοποίητα, άνδρες του ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ αποφασίζουν να ανατινάξουνBritish perfidy in Greece: a story worth remembering | Open Democracy εκείνοι το ξενοδοχείο.

Προμηθεύονται τα σχέδια από το δημαρχείο της Αθήνας κι εξασφαλίζουν την είσοδό τους στους υπονόμους από την οδό Λένορμαν. Κάνουν δοκιμές, διασφαλίζουν πώς δεν θα γίνουν αντιληπτοί από περαστικούς, προετοιμάζουν τα πάντα στην εντέλεια. Χρειάζονται σχεδόν 15 ώρες για να μεταφέρουν 1 τόνο εκρηκτικών μέσα σε συνθήκες αποπνικτικές, σε βρώμικα νερά που σε κάποια σημεία φτάνουν έως τους ώμους τους. Τοποθετούν τα εκρηκτικά ακριβώς κάτω από το ξενοδοχείο, ωστόσο η πυροδότηση δεν γίνεται ποτέ καθώς γίνεται γνωστό ότι την ίδια ημέρα, στη Μεγάλη Βρετανία πρόκειται να κατευθυνθεί και ο Τσώρτσιλ.
Αποφασίζεται να ματαιωθεί προσωρινά η έκρηξη, για να μην λάβει παγκόσμιο αντίκτυπο η επίθεση με τη δολοφονία του ήρωα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τελικά, ο Τσώρτσιλ διανυκτερεύει στη βρετανική πρεσβεία και λίγες ημέρες αργότερα τα εκρηκτικά γίνονται αντιληπτά και απομακρύνονται. Ύστερα από μερικές δεκαετίες, ο Μανώλης Γλέζος διηγήθηκε«Παραλίγο να ανατινάξω τον Τσόρτσιλ» | Η Εφημερίδα των Συντακτών σε Βρετανούς δημοσιογράφους πως ήταν εκείνος που μετέφερε το καλώδιο που θα πυροδοτούσε τα εκρηκτικά.

Περίπου μισό αιώνα μετά την «επιχείρηση των υπονόμων», το 1992, οι υπόνομοι χρησιμοποιούνται και πάλι. Αυτή τη φορά αξιοποιούνται για το «ριφιφί του αιώνα»Το ριφιφί του αιώνα. Η ανεξιχνίαστη ληστεία στο θησαυροφυλάκιο της Τράπεζας Εργασίας το 1992. Οι δράστες έσκαψαν τούνελ 20 μ., τρύπησαν τον ατσάλινο τοίχο και άνοιξαν 301 θυρίδες… | Μηχανή του Χρόνου, την ανεξιχνίαστη ληστεία στα θησαυροφυλάκια της Τράπεζας Εργασίας στον Νέο Κόσμο. Οι δράστες ήταν κατά κάποιους ποινικοί, κατά άλλους μέλη των τότε ενεργών τρομοκρατικών οργανώσεων και κατά τρίτους μέλη της ιταλικής Μαφίας που διέφυγαν στη χώρα τους.
Όποιοι και αν ήταν, εργάστηκαν περισσότερο από ενάμιση μήνα σκάβοντας τούνελ 20 μέτρων που συνέδεε το αποχετευτικό δίκτυο με το υπόγειο της τράπεζας. «Ένα τούνελ σαν το μετρό» όπως το χαρακτήρισανSequel του «ριφιφί του αιώνα» η ληστεία στην Κηφισιάς | Το Βήμα τα Νέα, που τους έδωσε τη δυνατότητα να αποσπάσουν λεία 3 δισεκατομμυρίων δραχμών.
Το κέντρο της πόλης έχει τα δικά του υπόγεια σημεία ενδιαφέροντος. Ομόνοια και Σύνταγμα συνδέονται μεταξύ τους μέσω μιας παλαιάς λιθόκτιστης στοάς ύψους 2 μέτρων κάτω από την Σταδίου, που κατασκευάστηκε το 1858 και ανήκει στο παλιό δίκτυο υπονόμων του κέντρου (1850-1870).
Όπως λέει ο Δευτεραίος, παρόμοια στοά αναφέρεται και για την Πανεπιστημίου, ενώ ανάμεσά τους, δίχως όμως να συνδέονται, βρίσκονται τα παλαιά καταφύγια της Εθνικής Ασφαλιστικής στην οδό Κοραή 4Κοραή 4: Από την Κομαντατούρ στο ΕΑΜ και από το ΕΑΜ στους Άγγλους | news247.gr. Επί Κατοχής, μετατράπηκαν σε γερμανικά κρατητήρια, τόπο τέλεσης βασανιστηρίων, και έτσι σήμερα αποτελούν τόπο μνήμης, το μοναδικό υπόγειο σημείο της πόλης που είναι ανοιχτό στο ευρύ κοινό.
Γύρω από το Σύνταγμα διασώζονται και άλλα καταφύγια, ενώ εκείνα που αναφέρονται πιο συχνά μεταξύ των ερευνητών είναι τα καταφύγια του Λυκαβηττού και του Αρδηττού. Τα καταφύγια, άλλωστε, αποτελούν το είδος υπόγειας κατασκευής που συναντάται περισσότερο σήμερα. Χωρίζονται σε τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους του 20ου αιώνα, με τη συντριπτική τους πλειοψηφία να έχει κατασκευαστεί κατά την πρώτη περίοδο, μεταξύ 1936 και 1940.
Η δεύτερη περίοδος ξεκινά όταν οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την Αθήνα και, φοβούμενοι συμμαχική επίθεση, φτιάχνουν καλύτερης κατασκευής καταφύγια κυρίως περιμετρικά της θάλασσας (Ελληνικό, Βούλα, Βουλιαγμένη, Γλυφάδα). Η τρίτη περίοδος ξεκινά από το 1949-50, όταν ξεκίνησε και πάλι η δόμηση στην πρωτεύουσα.

Όπως προκύπτει από τη συζήτηση με τον Δευτεραίο, η ενασχόληση με την υπόγεια Αθήνα είναι μια ασχολία μοναχική και χρονοβόρα: απαιτείται πολλή μελέτη, ώρες ψαξίματος και αρκετές επισκέψεις, για να υπάρξουν, ίσως, αποτελέσματα. Ο Δευτεραίος έχει ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζεται σταθερά όλα αυτά τα χρόνια, και η σύσταση της ομάδας που θα εφορμήσει συχνά προκύπτει με βάση το προφίλ της αποστολής. «Γενικά, είναι επικίνδυνο», λέει. «Δεν ενθαρρύνουμε τον κόσμο να κάνει ό,τι εμείς, γιατί οτιδήποτε μπορεί να συμβεί».
Αυτό μπορεί να συνεπάγεται από ανεπιθύμητες μυρωδιές (νεκρά ζώα, κακή ποιότητα αέρα) και συναντήσεις (με αστέγους ή ουσιομανείς που βρήκαν καταφύγιο σε μια στοά, ή τον μυστηριώδη ιδιοκτήτη της μηχανής που κατά καιρούς συναντάται παρκαρισμένη στον υπογειοποιημένο Ιλισό), έως πιο επικίνδυνες καταστάσεις.

Όταν ο υπεύθυνος της ΕΥΔΑΠ για τη συντήρηση του υπογείου δικτύου έμαθε πως η παρέα του Δευτεραίου είχε κάνει τη βόλτα της στον Ιλισό, του είπε πως ήταν τυχεροί. Οι συσκευές της Υπηρεσίας έχουν εντοπίσει την παρουσία υδροθείουΥδρόθειο, το οποίο σε μεγάλη συγκέντρωση είναι έως και θανατηφόρο.
Αν και αναγνωρίζει την επιβλητική αύρα που επικρατεί στους χώρους που επισκέπτεται, όταν ερωτάται για τις μεταφυσικές ερμηνείες που κατά καιρούς κυκλοφορούν, ο Δευτεραίος χαμογελά. «Είναι ωραία αίσθηση να βρίσκεσαι σε μια σπηλιά ή μια στοά που κάποιος έχει χρόνια, δεκαετίες, ίσως και αιώνες να επισκεφτεί. Αλλά δεν νιώθεις κάτι απόκοσμο, ούτε περίεργα φώτα υπάρχουν, ούτε παράξενοι ήχοι».
Οι μύθοι όμως εξακολουθούν να κυκλοφορούν ταχύτατα χάρη στο Διαδίκτυο, την στιγμή που νεοφυείς ομάδες παίρνουν παράδειγμα από εκπομπές του εξωτερικού και παρουσιάζουν τις δικές τους δήθεν μεταφυσικές ανακαλύψεις. «Εγώ πάντως νομίζω πως όλα έχουν μια λογική εξήγηση», σχολιάζει ο Δευτεραίος.