Fake news και στον καιρό;

«Πριν από 25 χρόνια βγάζαμε μόνο μία πρόβλεψη την ημέρα, ενώ σήμερα βγάζουμε τέσσερις», λέει ο Αντώνης Λάλος, διευθυντής προγνώσεων της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας (EMY). Το γεγονός ότι παλιότερα τα στοιχεία ήταν πενιχρά και οι προβλέψεις πιο αραιές δυσκόλευε τη ζωή των μετεωρολόγων, που έπρεπε να ενημερώσουν τον κόσμο για τις επόμενες 24 ώρες ακόμη και εμπειρικά, ελλείψει δεδομένων.

«Δεν μπορούσε να καταλάβει ο κόσμος το πώς δουλεύαμε τότε, γι’ αυτό είχε δημιουργήσει άσχημο όνομα για μας», θυμάται ο κ. Λάλος. Χαρακτηριστικά θυμάται τη μετάδοση του καιρού από την ΕΡΤ, κατά τα τέλη του 1980: «Μπορεί το βίντεο με τις προβλέψεις του μετεωρολόγου να είχε εγγραφεί στις 6 το απόγευμα για να μεταδοθεί στο κεντρικό δελτίο κάποιες ώρες μετά, ωστόσο μέχρι τότε υπήρχε μεγάλη πιθανότητα να αλλάξουν τα δεδομένα».

Το αποτέλεσμα ήταν η βιντεοσκοπημένη «πρόβλεψη» να είναι άλλα αντ’ άλλων… Τότε η ΕΜΥ καλούσε μέσω τηλεφώνου την ΕΡΤ, ζητώντας να μην παιχτεί τελικά το βίντεο, αλλά να ανακοινώσει τις (ανανεωμένες) προβλέψεις ο ίδιος ο παρουσιαστής.

Αστοχίες υπάρχουν ακόμα και σήμερα, παραδέχεται ο Αντώνης Λάλος. Πολλοί είναι οι ραδιοφωνικοί σταθμοί που βγάζουν δελτία καιρού κάθε ώρα, ακόμη και τις νυχτερινές. Επειδή όμως αυτές τις ώρες δεν εργάζεται κάποιος μετεωρολόγος –με εξαίρεση τις περιπτώσεις που δρα κάποιο ισχυρό μετεωρολογικό φαινόμενο– μπορεί ο ραδιοφωνικός σταθμός να μιλά για ισχυρές βροχές κι έξω ο καιρός να είναι ακόμα αίθριος.

Βασική αιτία είναι το γεγονός πως ο μετεωρολόγος δεν έχει ακόμη τη δυνατότητα να προβλέψει τι θα συμβεί ακριβώς σε μία συγκεκριμένη ώρα, κάτι που για τους πολίτες, όπως προσθέτει ο κ. Λάλος, θεωρείται δεδομένο, ειδικά τα τελευταία χρόνια που έχουν μάθει να βλέπουν τον καιρό «ανά ώρα» στις διάφορες δημοφιλείς ιστοσελίδες.

Και μετά, υπάρχουν τα έκτακτα. «Κάθε χρόνο πέρα από τις προβλέψεις ρουτίνας βγάζουμε περισσότερα από 20 έκτακτα δελτία επιδείνωσης του καιρού, που μπορεί να έχουν να κάνουν με καταιγίδες, χιόνι, καύσωνα», λέει ο κ. Λάλος. Δεν είναι λίγες οι φορές που οι μετεωρολόγοι έρχονται σε αντιπαράθεση μεταξύ τους σχετικά με τη φύση των έκτακτων φαινομένων και την έκταση που θα λάβουν. Ωστόσο, σήμερα είναι τόσα πολλά τα μετεωρολογικά δεδομένα που λαμβάνουν υπόψη, που τα πράγματα είναι ευκολότερα, αν και τα έκτακτα φαινόμενα είναι πολύ πιο συχνά.

«Μόνο η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία έχει την αρμοδιότητα να βγάζει έκτακτα δελτία επιδείνωσης καιρού», λέει ο κ. Λάλος, προσθέτοντας ότι πια είναι αρκετοί αυτοί που δημοσιεύουν έκτακτα χωρίς να έχουν πολλές φορές επαρκή στοιχεία, με αποτέλεσμα οι πολίτες να πανικοβάλλονται χωρίς λόγο.

Η ΕΜΥ αντιθέτως οφείλει να είναι ιδιαίτερα προσεκτική, καθώς είναι υπεύθυνη για την ενημέρωση της πολιτικής προστασίας της χώρας, και συγκεκριμένα της πυροσβεστικής και της αστυνομίας. «Αυτό κάνει την περίπτωση λάθους πολύ καίρια για μας», λέει ο κ. Λάλος.

Εκτός ΕΜΥ, κάποιοι μπορεί να είναι άριστοι επαγγελματίες, υπάρχουν όμως και άλλοι που βλέπουν τη δουλειά τους σαν ευκαιρία για εντυπωσιασμό και κιτρινισμό. Συχνά μπορεί να μην τηρούν ούτε τα στοιχειώδη κριτήρια. «Έχω δει πολλές φορές μετεωρολογικούς κλωβούς τοποθετημένους σε ταράτσες και κοντά σε τσιμέντο», επισημαίνει ο κ. Λάλος, προσθέτοντας ότι με αυτόν τον τρόπο οι προβλέψεις είναι άκυρες. «Είναι σίγουρο πως ένας κλωβός που είναι δίπλα στο τσιμέντο θα δείξει μεγαλύτερη θερμοκρασία από ό,τι στο χώμα, που είναι το κανονικό», λέει.

«Στο τέλος όμως εμείς είμαστε αυτοί που τα ακούμε πάντοτε χωρίς να ευθυνόμαστε στην πραγματικότητα», λέει ο κ. Λάλος, που τονίζει ότι είναι πλέον ελάχιστοι οι μετεωρολόγοι της ΕΜΥ που δουλεύουν στην τηλεόραση.

Ένας από τους πιο συνηθισμένους πλέον όρους για την εξήγηση ενός επιδεινωμένου καιρικού φαινομένου είναι η «μετεωρολογική βόμβα». Όπως λέει ο μετεωρολόγος και υποδιοικητής της ΕΜΥ, Θοδωρής Κολυδάς, ο οποίος μίλησε στο inside story, ο ίδιος έχει χρησιμοποιήσει την εν λόγω έκφραση μόνο δύο φορές στην καριέρα του. Τότε που τα φαινόμενα ήταν πράγματι πολύ δυναμικά. 

Οι υπερβολές και η τάση για εντυπωσιασμό μπορεί να είναι ιδιαίτερα παραπλανητικές. Ο κ. Λάλος θυμάται περίπτωση κατά την οποία οι μετεωρολόγοι στα κανάλια «τσακώνονταν» για το αν θα κάνει 39 ή 40 βαθμούς στην Ελευσίνα, την ώρα που η θερμοκρασία στο Λαύριο άγγιζε τους 30 βαθμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις δηλαδή ψάχνουν για την υπερβολή, χωρίς ουσιαστικά αυτή να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, γιατί η μετεωρολογία δουλεύει με τη μέση θερμοκρασία σε μία περιοχή και όχι με τη μέγιστη.

Και βέβαια, αναζητώντας τα εντυπωσιακά νέα βλέπουν το δέντρο και χάνουν το… δάσος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το περασμένο καλοκαίρι, όταν μεγαλύτερος λόγος από τα μέσα έγινε για τις ελάχιστες νιφάδες χιονιού στον Όλυμπο, παρά για τις πλημμύρες που έλαβαν χώρα εκείνες τις μέρες σε όλη την Ελλάδα.

Η κατάσταση φαίνεται πως ξέφυγε τα τελευταία τέσσερα χρόνια, όταν έκαναν την εμφάνισή τους πλήθος fake news για τον καιρό, που μιλούσαν για δήθεν ακραία φαινόμενα χιονιάδων, καυσώνων και νεροποντών. Ένα από τα θύματα των συγκεκριμένων πρακτικών ήταν και ο Θοδωρής Κολυδάς, ο οποίος είδε το όνομα του να προαναγγέλλει δήθεν πρωτοφανείς καύσωνες της τάξεως των 45 και 46 βαθμών. Και δεν ήταν μόνο το συγκεκριμένο δημοσίευμα, αφού ο κ. Κολυδάς έχει μετρήσει πάνω από 20 παρόμοια δημοσιεύματα τα τελευταία χρόνια, που τον παρουσιάζουν να κάνει «τρομακτικές» αναγγελίες.

Τα περισσότερα είχαν προέλευση την ιστοσελίδα Greek Weather, που από το προηγούμενο καλοκαίρι είναι ανενεργή αλλά για τέσσερα χρόνια δημοσίευε fake news για τον καιρό. Τις πρακτικές της εν λόγω ιστοσελίδας όσο και του διαχειριστή της έβγαλαν στη δημοσιότητα τα Eλληνικά Ηoaxes και συγκεκριμένα ο Θοδωρής Δανιηλίδης, ο οποίος μίλησε στο inside story για τη συγκεκριμένη υπόθεση. «Μπορεί ένα σύστημα να έδειχνε πως θα ρίξει χιόνια στην Ελλάδα μετά από ένα μήνα, κάτι το οποίο δεν ήταν σίγουρο λόγω των πολλών ημερών μπροστά, αλλά η σελίδα δημοσίευε τη φωτογραφία με το ακραία φαινόμενο και το παρουσίαζε πως θα συμβεί πολύ πιο σύντομα», θυμάται ο κ. Δανιηλίδης.

Μέσω των συγκεκριμένων άρθρων, ο διαχειριστής του Greek Weather, που δεν ήταν βέβαια μετεωρολόγος, είχε φτάσει στο σημείο να βαφτίζει μόνος του τα φαινόμενα με ευφάνταστα ονόματα, όπως για παράδειγμα τον χιονιά που ονόμασε Snowzilla. Τα εν λόγω κείμενα αναδημοσιεύονταν ανά δύο ημέρες, ενώ στα social media της ιστοσελίδας διαγράφονταν σχόλια και μπλοκάρονταν σχολιαστές οι οποίοι επισήμαιναν πως τα συγκεκριμένα νέα ήταν fake.

Η πρακτική αυτή δεν είναι αποκλειστικά ελληνική. Αρκετά τέτοια site την ακολούθησαν το τελευταίο διάστημα στις ΗΠΑ, που επλήγησαν από τους τρεις γνωστούς τυφώνες. Στα συγκεκριμένα fake άρθρα παρουσιάζονταν μετεωρολογικοί χάρτες που δήθεν αποδείκνυαν ότι επρόκειτο να πληγούν ορισμένες περιοχές άμεσα από τον τυφώνα Irma, με αποτέλεσμα οι πολίτες να αναστατώνονται.

Για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο άρχισε μια καμπάνια στα social media από την Αμερικανική Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία, που δημοσίευσε άρθρα και tweets καλώντας τους Αμερικανούς να μην πιστεύουν τις συγκεκριμένες μετεωρολογικές εικόνες, οι οποίες δεν άπτονταν της πραγματικότητας.

Η συγκεκριμένη δουλειά φαίνεται πως είναι, κατά τον κ. Κολυδά, αρκετά επικερδής. Ο διαχειριστής του site που χρησιμοποιούσε κατά καιρούς το όνομά του, έφτασε στο σημείο να βγάζει 900 ευρώ τον μήνα από τα συγκεκριμένα δημοσιεύματα, που συγκέντρωναν χιλιάδες επισκέπτες. Η κατάσταση είχε πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις καθώς πέρα απ το Greek Weather τα εν λόγω άρθρα κοινοποιούνταν από πάρα πολλά άλλα sites, τα οποία μπορεί να έφταναν ακόμη και τα 200, με αποτέλεσμα να είναι αμέτρητοι αυτοί που διάβαζαν τα εν λόγω fake news.

Το χειρότερο είναι πως τη διαδικτυακή διάδοση ψευδών ειδήσεων ακολουθεί η μετάδοση «στόμα με στόμα», δημιουργώντας, σύμφωνα με τον ιδρυτή των Ελληνικών Hoaxes, ένα κλίμα στο οποίο ουσιαστικά κανείς δε γνωρίζει τι είναι προϊόν φαντασίας και τι αλήθεια. Ο ίδιος έχει φίλο που, ελέω τέτοιων ακραίων δημοσιευμάτων, ακύρωσε ταξίδι τα περασμένα Χριστούγεννα από τον φόβο πως θα ερχόταν ο «πιο βαρύς χειμώνας των τελευταίων ετών».

Η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία πάντως σκοπεύει να κινηθεί νομικά εναντίον του Greek Weather, με τη νομική της υπηρεσία ήδη να σχεδιάζει τις επόμενες κινήσεις της. Για να αντιμετωπιστούν τέτοια καιρικά fake news, ο Θοδωρής Κολυδάς προτείνει σε περίπτωση που η κατάσταση είναι ακραία, φτάνοντας στο δείκτη 4 της συγκεκριμένης κλίμακας Alarm της μετεωρολογίας, η ΕΜΥ να είναι η μοναδική η οποία θα δημοσιεύει τα έκτακτα καιρικά δελτία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ώστε να μην επικρατεί πανικός στο κοινό.

Πολλές φορές, ωστόσο, η αντιμετώπιση αυτών των υπερβολών στις μετεωρολογικές προβλέψεις πηγάζει από την ίδια την υπερβολή του κοινού, το οποίο, όπως προσθέτει ο Αντώνης Λάλος, θέλει να μάθει τι ακριβώς καιρό θα κάνει έξω από την πόρτα του, κάτι το οποίο, κατά τον ίδιο, δεν είναι ακόμη δυνατό να προβλεφθεί. «Αρκετοί είναι αυτοί που με ρωτούν τι καιρό πρόκειται να κάνει τη μέρα και στο σημείο που πρόκειται να παντρευτούν. Αν πέσω έξω, λοιπόν, θσ το θυμούνται και θα μου το χτυπάνε μια ζωή…».