Καμπ προσομοίωσης φτώχειας

Είναι ένας τρόπος να μάθουν οι προνομιούχοι τι σημαίνει να βρίσκεσαι στην πολύ μακρινή άλλη άκρη της εξίσωσης, έστω και για μια ημέρα. Οι «προσομοιώσεις φτώχειας», κάτι μεταξύ εργαστηρίου και ομαδικής (συχνά εταιρικής μάλιστα) δραστηριότητας, προσφέρουν στους συμμετέχοντες τη δυνατότητα να δουν, όσο γίνεται (δηλαδή όχι πολύ), από πρώτο χέρι τι βιώνουν οι πρόσφυγες ή άλλες κοινωνικές ομάδες που αγωνίζονται για την επιβίωσή τους.

Τέτοιες προσομοιώσεις διοργανώνονται τα τελευταία οκτώ χρόνια στο συνέδριο του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός και η συμμετοχή είναι μεγάλη ανάμεσα στην οικονομική και πολιτική ελίτ του πλανήτη (έχουν συμμετάσχει η βασίλισσα Ματίλντε του Βελγίου, ο πρώην γ.γ. του ΟΗΕ Μπαν Κι-Μουν, ο Ρίτσαρντ Μπράνσον της Virgin, η COO του Facebook Σέριλ Σάντμπεργκ). Τη συγκεκριμένη διοργάνωση για λογαριασμό της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες έχει αναλάβει η ΜΚΟ Crossroads Foundation με έδρα το Χονγκ Κονγκ, που ξοδεύει περίπου 100.000 δολάρια για την εκδήλωση. Σκοπός δεν είναι να συγκεντρωθούν χρήματα, αλλά μέσα από την εμπειρία να ευαισθητοποιηθούν οι εύποροι ως προς τις ανθρωπιστικές κρίσεις και να διαθέσουν χρόνο, χρήματα και επιρροή ώστε να βρεθούν λύσεις.

Την πρώτη φορά που λειτούργησε, το 2009, μέσα σε μια ώρα, οι συμμετέχοντες έπαιρναν μια γεύση για μια ώρα για το πώς είναι η ζωή σε ένα προσφυγικό στρατόπεδο, έπρεπε να περάσουν ένα ψεύτικο ναρκοπέδιο και να αντιμετωπίσουν μια επίθεση από «βίαιους επαναστάτες». Για τον οικονομικό δημοσιογράφο των New York Times Άντριου Ρος Σόρκιν, η εμπειρία ήταν αποκαλυπτική: «Υπήρχαν τρία διαφορετικά δωμάτια με στημένες σκηνές και φράχτη με αγκαθωτό συρματόπλεγμα, σαν προσφυγικό στρατόπεδο. Όλοι οι συμμετέχοντες είχαν αναλάβει να παίζουν κάποιο ρόλο, εγώ ήμουν ένας 40χρονος αγρότης, με πρόβλημα στο πόδι και φυματίωση. Τους επαναστάτες έπαιζαν ηθοποιοί ντυμένοι στρατιωτικά. Τα φώτα έσβηναν ξαφνικά και μέσα στο μαύρο σκοτάδι, οι στρατιώτες έσπρωχναν τους ανθρώπους και έστρεφαν όπλα και φακούς στο πρόσωπό τους. Ξέρω ότι μπορεί να ακούγεται ψευτο-συναισθηματικό, αλλά δεν ήταν».

Οι αντιδράσεις δεν ήταν όλες θετικές. Αυτό που για τους υποστηρικτές της ιδέας ήταν μια δυνατή εμπειρία, για τους λιγότερο ενθουσιώδεις έμοιαζε μάλλον με θεματικό πάρκο δυστυχίας, χωρίς ιδιαίτερο σεβασμό για εκείνους που τη βιώνουν στην πραγματική ζωή. Ο Ουίλιαμ Ίστερλι, καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και μέλος του Aid Watch, έγραψε: «Όταν συζητείτο η ιδέα του Refugee Run, προέκυψαν ποτέ οι λέξεις “αναισθησία”, “απανθρωπιά” ή “ασέβεια” (για να μην πω “γελοιότητα”); Ασφαλώς καταλαβαίνω ότι οι προθέσεις είναι καλές, ότι στην πραγματικότητα θέλουν να κάνουν τους πλούσιους να συνειδητοποιήσουν τις τραγωδίες που συμβαίνουν στον κόσμο και να τους κινητοποιήσουν υπέρ των θυμάτων. Παρόλα αυτά, νομίζω ότι ένα προσφυγικό θεματικό πάρκο περνάει μια γραμμή που δεν πρέπει να περνάμε».

H λέσχη The Singapore Island Country Club τον Φεβρουάριο του 2016 ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων για την «προσομοίωση φτώχειας» που διοργάνωσε για τα μέλη της, τα οποία πληρώνουν ετησίως από 21.000 έως 100.000 δολάρια για να ανήκουν σε αυτήν. Οι συμμετέχοντες θα χωρίζονταν σε «οικογένειες» και θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν διάφορα ατυχή σενάρια, όπως π.χ. ότι είναι μονογονείς ή καταχρεωμένοι ή έχουν τη φροντίδα κάποιου βαριά άρρωστου στο σπίτι. Και πάλι, ο σκοπός ήταν η αφύπνιση των προνομιούχων, αλλά στα σόσιαλ μίντια η λέσχη κατηγορήθηκε ότι προσπαθούσε να ταπεινώσει τους φτωχούς και τελικά ανέβαλε τη δραστηριότητα.

Tο 2015, το παράρτημα της οργάνωσης Giving What we Canστο Κέμπριτζ δέχτηκε δριμύτατη κριτική όταν ανακοίνωσε ότι σχεδίαζε να φιλοξενήσει προσομοίωση φτώχειας και έκλεινε την ανακοίνωση προσκαλώντας τους συμμετέχοντες για ένα ποτό μετά το event. Χαρακτηρίστηκε από ανάρμοστο έως αηδιαστικό, και ματαιώθηκε αφού πρώτα η οργάνωση ζήτησε συγνώμη και δήλωσε πως η όλη εκδήλωση είχε σχεδιαστεί από μια ομάδα σπουδαστών.

Η επιλογή του χώρου που διοργανώνονται οι προσομοιώσεις είναι επίσης ένα ζήτημα που μερικές φορές προκαλεί ερωτηματικά. Τον Ιούνιο του 2015, η Federal Reserve Bank of Cleveland πραγματοποίησε μια σύνοδο που περιελάμβανε προσομοίωση φτώχειας στο πολυτελές Omni William Penn στο Πίτσμπουργκ, ενώ το Black Executive Leadership Council της Τράπεζας της Αμερικής διοργάνωσε προσομοίωση φτώχειας τον Ιούνιο του 2016 στο Ritz-Carlton στο Σάρλοτ της Βόρειας Καρολίνας.

Παρόλα αυτά, υπάρχουν σχετικές δράσεις προσομοίωσης που διοργανώνονται εδώ και χρόνια, χωρίς προβλήματα ή (πολλή) κακή δημοσιότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η περίπτωση του Refugee Norge της Νορβηγίας, το οποίο εδώ και χρόνια στέλνει εφήβους σε καμπ προσομοίωσης όπου για ένα Σαββατοκύριακο παίρνουν μια ιδέα των εμπειριών ενός πρόσφυγα, συμπεριλαμβανομένης της στέρησης του ύπνου, της εξάντλησης και της πείνας.

Το Πανεπιστήμο Drake της Αϊόβα απαιτεί από τους σπουδαστές της Φαρμακευτικής να συμμετέχουν σε ένα τέτοιο πρόγραμμα ώστε να είναι ευαισθητοποιημένοι ως προς τις ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. Η Crossroads που διοργανώνει τις προσομοιώσεις προσφύγων στο Νταβός, διοργανώνει μέσω του προγράμματός της Global Χ-perience προσομοιώσεις και αστικής φτώχειας, τυφλών και ΗIV/Aids.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι η προσομοίωση της προσφυγικής εμπειρίας πλησιάζει επικίνδυνα την περιοχή του “τουρισμού φτώχειας”. Γνωστός και ως slum tourism (ή ghetto tourism) υπάρχει από το 1884 και είναι η επίσκεψη σε μέρη όπως η Ινδία ή η Βραζιλία, ακόμα και το Μπρονξ, όπου ο ταξιδιώτης παρατηρεί τη ζωή σε εξαθλιωμένες συνθήκες και μετά επιστρέφει στην άνεση της καθημερινότητάς του. To Πανεπιστήμιο Hamline της Μινεσότα επιδοτεί για τους φοιτητές του εναλλακτικά ταξίδια για το spring break. Οι φοιτητές πληρώνουν 400 δολάρια για να ζήσουν για 48 ώρες στους δρόμους ανά ζεύγη, με μια κουβέρτα κι ένα τηλέφωνο μόνο για έκτακτη ανάγκη. Κάποιοι βρήκαν την εμπειρία συγκλονιστική, άλλοι καταθλιπτική.

Οι υποστηρικτές των προσομοιώσεων έχουν ένα καλό επιχείρημα: οι προθέσεις είναι αξιέπαινες –καμία λύση δεν θα βρεθεί για τις μεγάλες ανθρωπιστικές κρίσεις αν δεν υπάρξει πρώτα ευαισθητοποίηση και η προσωπική εμπειρία είναι ασφαλώς η πιο ισχυρή μέθοδος ενημέρωσης απ’ όλες. Οι επικριτές των συγκεκριμένων δράσεων, δεν μένουν μόνο στο κακόγουστο του θέματος, αλλά επισημαίνουν ότι υπάρχει το ενδεχόμενο οι συμμετέχοντες να εξαντλούν όλη τους την προσπάθεια στην αυταρέσκεια που τους προσφέρει η διαδικασία, να δουν την εμπειρία ως ένα είδος εξωτικού τουρισμού, συλλέγοντας αξιοπερίεργες εμπειρίες και να αισθανθούν ότι έπραξαν το καθήκον τους και δεν χρειάζεται να κάνουν τίποτα περισσότερο.Όσο για τις προθέσεις, ο δρόμος για την κόλαση είναι στρωμένος με τις καλύτερες από αυτές.