Αυγό και χοληστερόλη: μια μεγάλη παρεξήγηση

Αρκετά συχνά διαβάζουμε άρθρα σχετικά με τη διατροφή και τα τρόφιμα τα οποία οδηγούν σε αντικρουόμενα συμπεράσματα. Αυτό συμβαίνει διότι η εκλαΐκευση των επιστημονικών ερευνών και η συνεπακόλουθη εξαγωγή συμπερασμάτων δεν γίνεται πάντα με τον κατάλληλο τρόπο ενώ οι συγγραφείς αρκετές φορές δεν είναι ειδικοί. Ωστόσο, καθώς και η επιστήμη εξελίσσεται υπάρχουν περιπτώσεις κατά τις οποίες δημοσιευμένες και έγκυρες συμβουλές διατροφής επανεξετάζονται υπό το φως νεότερων επιστημονικών δεδομένων και γνώσης. Αυτό έχει ως συνέπεια την αναθεώρηση τους. Αυτή είναι και η περίπτωση της χοληστερόλης στα τρόφιμα –και ιδιαίτερα στα αυγά– και άρα και το σε ποιο βαθμό η χοληστερόλη που μετράμε στις εξετάσεις αίματος επηρεάζεται από την κατανάλωση αυγών.

Τις δεκαετίες του ’50 και ’60 η αύξηση σε θανάτους λόγω καρδιαγγειακών νοσημάτων πήρε διαστάσεις επιδημίας για αυτό και η επιδημιολογική έρευνα στράφηκε προς την αναζήτηση των αιτιών/παραγόντων κινδύνου που αφορούν σε αυτά. Μελέτες όπως η Framingham και η Μελέτη των Eπτά Χωρών ανέδειξαν την αυξημένη χοληστερόλη στο αίμα ως ένα παράγοντα που συμβάλλει στο αυξημένο ρίσκο εμφάνισης τους. Κατά συνέπεια, ήταν πολύ λογικό να υποτεθεί ότι αυξημένη κατανάλωση χοληστερόλης από τα τρόφιμα οδηγεί σε αυξημένη χοληστερόλη στο αίμα και κατά συνέπεια σε αυξημένο ρίσκο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων. Για τους επαγγελματίες υγείας αυτή η υπόθεση ήταν άκρως λογική καθώς οι αθηρωματικές πλάκες που σχηματίζονται στις αρτηρίες και αποτελούν ένα σημαντικό παράγοντα κινδύνου όσον αφορά στα καρδιαγγειακά νοσήματα, αποτελούνται από χοληστερόλη.Η χοληστερόλη συναντάται σε πολλά τρόφιμα, ωστόσο ένα αυγό περιέχει 186 mg (το σύνολο της οποίας εντοπίζεται στον κρόκο), περιεκτικότητα υψηλή σε σχέση με αυτήν σε άλλα τρόφιμα. Έτσι θεωρήθηκε σκόπιμο να συσταθεί στον ευρύ πληθυσμό ο περιορισμός της κατανάλωσης των αυγών.Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκαν αρκετές ελεγχόμενες μελέτες σίτισης με σκοπό να διαλευκάνουν την σχέση μεταξύ χοληστερόλης στα αυγά και χοληστερόλης στο αίμα, καθώς και πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης της εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων στον πληθυσμό. Οι μελέτες έδειξαν ότι τα κορεσμένα λιπαρά στη διατροφή αυξάνουν τα επίπεδα της χοληστερόλης στο αίμα, ενώ τα πολυακόρεστα λιπαρά τη μειώνουν. Ακόμη, κατάληξαν ότι η κατανάλωση χοληστερόλης από τα τρόφιμα επηρέαζε τη χοληστερόλη στο αίμα αν και ο βαθμός επιρροής διέφερε μεταξύ ανθρώπων. Η εκλαΐκευση αυτών των ευρημάτων οδήγησε σε συστάσεις για μείωση των κορεσμένων λιπαρών και των τροφίμων με υψηλή περιεκτικότητα σε χοληστερόλη.

Μάλιστα, το 1968 η Καρδιολογική Εταιρεία των ΗΠΑ, σε μια από τις πιο γνωστές διατροφικές συστάσεις που πραγματοποιήθηκαν έως σήμερα, συνιστούσε η εβδομαδιαία κατανάλωση κρόκων αυγού να μην ξεπερνά τους τρεις. Ήταν μια από τις λίγες φορές που διατροφική σύσταση προς το ευρύ κοινό αφορούσε αποκλειστικά ένα συγκεκριμένο τρόφιμο και όχι κάποιο θρεπτικό συστατικό, όπως για παράδειγμα η χοληστερόλη. Αυτός ήταν και ο λόγος που το αυγό αποτέλεσε έναν εύκολο «στόχο» και να παρουσιαστεί από τα μέσα ενημέρωσης ως η αιτία του κακού όσον αφορά στους κινδύνους που εμπεριείχε το διατροφικό μοτίβο της εποχής και το οποίο ευθυνόταν για την αυξανόμενη εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων. Οι συνέπειες της σύστασης ήταν πραγματικά πολύ μεγάλες για τη βιομηχανία παραγωγής αυγού η οποία τα επόμενα χρόνια βίωσε δραματική μείωση των πωλήσεων της.Ένα από τα ερωτήματα που τέθηκαν από τους επιστήμονες της εποχής ήταν το κατά πόσο οι συστάσεις αυτές θα οδηγούσαν σε πραγματική μείωση στην εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων. Ωστόσο, όπως και σε άλλες διατροφικές συστάσεις, συχνά υπάρχει η γενικότερη αντίληψη ότι δεν μπορούν να κάνουν ζημιά. Μακροπρόθεσμα όμως έγινε αντιληπτό ότι οι συστάσεις όχι μόνο βασίστηκαν σε δεδομένα τα οποία δεν κατανοήθηκαν επαρκώς, αλλά και ότι προκλήθηκε ζημιά στη δημόσια υγεία όσον αφορά στην πρόσληψη θρεπτικών συστατικών από το σύνολο του πληθυσμού.

Η βιομηχανία παραγωγής αυγού βρισκόταν πλέον μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα. Να ξεκινήσει «αγώνα» και να κατηγορηθεί ότι ενδιαφέρεται περισσότερο για τα κέρδη της παρά για τη δημόσια υγεία ή να «παραδοθεί». Αναρωτήθηκε κατά πόσο ήταν θεμιτό να επενδύσει σε έρευνες μήπως υπάρχει κάποια πιθανότητα να είναι λιγότερο ένοχο το αυγό καθώς μελέτες που χρηματοδοτούνται από τη βιομηχανία συνήθως δέχονται κριτική για την αξιοπιστία των ευρημάτων τους όπως κριτική δέχονται και οι ερευνητές που συμμετέχουν σε αυτές. Όμως οι επιθέσεις από θεσμούς και ΜΜΕ στο κρέας, τα γαλακτοκομικά και τα αυγά εξαιτίας της περιεκτικότητας τους σε λίπος και χοληστερόλη συνεχίζονταν. Παράλληλα, κάποιοι μη κυβερνητικοί οργανισμοί, προκειμένου να βρουν χρηματοδότηση, ακολούθησαν τη νέα τάση δαιμονοποίησης του αυγού και κυκλοφόρησαν στην αγορά μια σειρά από προϊόντα με λίγη ή καθόλου χοληστερόλη.Η βιομηχανία αποφάσισε να αντιδράσει. Και αντέδρασε μέσω της επιστήμης. Σύντομα δημιουργήθηκε το Egg Nutrition Centre (ENC) προκειμένου να προάγει την έρευνα καθώς και το κρατικό Εθνικό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα για τη Χολεστορόλη του Heart, Lung and Blood Institute.

Το ENC δημιούργησε μια επιστημονική επιτροπή από ερευνητές σε πανεπιστήμια και κλινικές με σκοπό τη δημιουργία μακροπρόθεσμου ερευνητικού πλάνου καθώς και για την εκπροσώπηση της βιομηχανίας στα μέσα ενημέρωσης. Δεν ήταν όλοι οι διατροφολόγοι πεπεισμένοι ότι μια διατροφή χαμηλή σε λιπαρά και χοληστερόλη πραγματικά προστάτευε από τα καρδιαγγειακά νοσήματα, κυρίως λόγω κάποιων ευρημάτων που οδηγούσαν σε αντίθετα συμπεράσματα.Η επιστημονική βάση για τη δραστική μείωση της πρόσληψης χοληστερόλης από τα τρόφιμα βασιζόταν σε τρία είδη μελετών:

• Μελέτες σε ζώα που έδειχναν ότι η χοληστερόλη από τα τρόφιμα αυξάνει τα επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα και την ανάπτυξη αθηρωματικής πλάκας,
• επιδημιολογικά ευρήματα ότι αυξημένη πρόσληψη χοληστερόλης σχετιζόταν με αυξημένη εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων και
• κλινικά ευρήματα που έδειχναν ότι υψηλή διατροφική πρόσληψη χοληστερόλης αύξανε τα επίπεδα της χοληστερόλης στο αίμα.

Αν και τα παραπάνω φαίνεται να αποτελούν αρχικά ισχυρές αποδείξεις ενάντια στην κατανάλωση χοληστερόλης, η κριτική ήταν σημαντική και είχε ως εξής:

• Οι μελέτες σε ζώα είχαν συνήθως ως αντικείμενο φυτοφάγα ζώα, τα οποία είναι υπερευαίσθητα στη διατροφική χοληστερόλη σε σχέση με τα σαρκοφάγα. Μελέτες σε “κατάλληλα” προς μελέτη ζώα συνήθως απαιτούν χορήγηση χοληστερόλης φαρμακευτικού επιπέδου.
• Τα επιδημιολογικά στοιχεία της εποχής βασίζονταν σε απλή συσχέτιση και δεν λάμβαναν υπόψη τη συνύπαρξη θρεπτικών συστατικών σε ένα τρόφιμο, όπως π.χ. κορεσμένων λιπαρών. Πιο σύγχρονες μελέτες με διαφορετικό σχεδιασμό και ανάλυση δεδομένων (multivariate analysis) έδειξαν πως η χοληστερόλη δεν αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου.
• Οι κλινικές μελέτες είχαν δύο περιορισμούς: τη χρήση μεγάλων φαρμακολογικών δόσεων χοληστερόλης (π.χ. 6 αυγά την ημέρα για 6 εβδομάδες) καθώς και το γεγονός ότι οι μετρήσεις βασίζονταν στη μέτρηση της συνολικής χοληστερόλης στο αίμα και όχι της κατανομής σε HDL(High-density lipoprotein, γνωστή στο κοινό ως «καλή» χοληστερόλη) και LDL (Low-density lipoprotein, γνωστή στο κοινό ως «κακή» χοληστερόλη).

Το 1999 δημοσιεύτηκε από τους Hu και συνεργάτες μια από τις πρώτες επιδημιολογικές μελέτες στην οποία συμμετείχε πολύ μεγάλος αριθμός εθελοντών (117.000) στην οποία μελετήθηκε η σχέση μεταξύ της κατανάλωσης αυγών και καρδιαγγειακών νοσημάτων για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Εύρημά της ήταν πως δεν υπάρχει διαφορά στο ρίσκο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων μεταξύ των εθελοντών που κατανάλωναν ένα αυγό την εβδομάδα σε σύγκριση με εκείνους που κατανάλωναν ένα αυγό την ημέρα. Μελέτες που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν αυτά τα ευρήματα.