Πριν από δέκα μέρες, πήρα έναν φίλο μου και πήγαμε στο Βερντέν, είναι μιάμιση ώρα πιο πέρα από εδώ. Στα δάση που βρίσκονται γύρω από το Βερντέν έγινε πριν από 100 ακριβώς χρόνια μια από τις πιο φονικές μάχες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ανάμεσα σε Γερμανούς που επιτέθηκαν και Γάλλους που αμύνονταν. Το μακελειό κράτησε 10 μήνες, από τον Φλεβάρη ίσαμε τον Δεκέμβρη του 1916 και είχε 300.000 νεκρούς (λίγο περισσότερους Γάλλους) και συνολικά 700.000 απώλειες αν συνυπολογίσει κανείς τραυματίες και αιχμαλώτους.Οι Γερμανοί επιτέθηκαν εκεί πιστεύοντας ότι αν πάρουν το Βερντέν, θέση στρατηγική, θα έχουν χώσει ένα καρφί στο πλευρό του εχθρού που θα τον αποδιοργανώσει. Δεν τα κατάφεραν -δεν έφτασαν ποτέ ίσαμε την πόλη, το πιο πολύ που προχώρησαν ήταν το χωριό Ντουομόν και στα γύρω χωριά, σε απόσταση κάπου 8 χιλιόμετρα. Η πρώτη γερμανική προέλαση ανακόπηκε στις αρχές Μαρτίου, οι Γάλλοι άντεξαν, από έναν επαρχιακό δρόμο που μετά ονομάστηκε Ιερά Οδός (Voie Sacrée) μπόρεσαν να διατηρήσουν αδιάλειπτο τον εφοδιασμό του μετώπου, και σιγά σιγά η πλάστιγγα έγειρε από την άλλη πλευρά. Στο Βερντέν διακρίθηκε ο Πετέν, που έμελλε να λερώσει το όνομά του το 1940.Επί πολλούς μήνες στο Βερντέν γίνονταν πολύνεκρες μάχες για να κυριευτεί ένα ύψωμα ή μια θέση. Οι κρατήρες από τις οβίδες φαίνονται μέχρι και σήμερα, το έδαφος είναι σκαμμένο, κυματιστό, κι ας έχουν φυτρώσει από πάνω δέντρα μεγάλα.Κάποια χωριά βρέθηκαν στο πεδίο των συγκρούσεων -και καταστράφηκαν ολοσχερώς, έχουν ανακηρυχθεί «πεσόντα υπέρ πατρίδος». Με τον καιρό το δάσος διεκδίκησε τα δικαιώματά του, και εξαφάνισε σχεδόν κάθε ίχνος -αργότερα, έβαλαν πινακίδες, εδώ ήταν το σχολείο, εκεί το σιδεράδικο, εδώ ο φούρνος του Fleury-devant-Douaumont.Αφήσαμε το αυτοκίνητο σε αυτό το σκοτωμένο χωριό, και περπατήσαμε ίσαμε το μεγάλο νεκροταφείο και οστεοφυλάκιο του Ντουομόν, ύστερα ως το οχυρό, και από εκεί πήραμε ένα άλλο μονοπάτι της επιστροφής, κάνοντας συνολικά 10 χιλιόμετρα και κάτι.Το νεκροταφείο έχει σταυρούς όσο πιάνει το μάτι. Σε πρώτο πλάνο ένας μουσικός, Antoine Henri Séguy, σκοτώθηκε την 1η Ιουλίου 1916. Δεν έχουν χαράξει το έτος γεννήσεως αλλά, καθώς στην εποχή μας γκουγκλίζονται σχεδόν τα πάντα, βρίσκουμε ότι ήταν 25 χρονών, γεννημένος το 1891.Πιο μετά, μέσα στο οστεοφυλάκιο, έβλεπες και τις χρονολογίες γεννήσεως. Πάρα πολλοί είχαν γεννηθεί την ίδια χρονιά με τη μεγάλη μου κόρη, με εκατό χρόνια διαφορά, το 1895. Λιγότεροι ήταν εκείνοι που γεννήθηκαν τη χρονιά της μικρής, το 1897.Τον καιρό που σκοτώνονταν οι Γάλλοι και οι Γερμανοί στο Βερντέν, και όλη σχεδόν η Ευρώπη στα διάφορα μέτωπα του μεγάλου πολέμου, η Ελλάδα ήταν ουδέτερη και έτοιμη να κοπεί στα δύο. Ο Βενιζέλος, θριαμβευτής των εκλογών του Μαΐου 1915, είχε εξαναγκαστεί σε παραίτηση τον Οκτώβριο, και στις νέες εκλογές του Δεκεμβρίου 1915 οι Φιλελεύθεροι δεν είχαν πάρει μέρος, θεωρώντας τις παράνομες. Λίγο αργότερα θα έφευγε για τη Θεσσαλονίκη, στην οποία είχαν αποβιβαστεί στρατεύματα της Αντάντ, και θα ανακήρυσσε, τον Σεπτέμβριο, το κράτος της Εθνικής Άμυνας που θα έμπαινε στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ.

Εφημερίδα Αθήναι, 27 Φεβρ. 1916

Τον Ιούνιο του 1917 οι γαλλικές λόγχες θα έδιωχναν τον Κωνσταντίνο, η Ελλάδα θα επανενωνόταν, αρκετά έγκαιρα για να δρέψει δάφνες πολεμικές με τη μεριά των νικητών. Και το 1919 ο ελληνικός στρατός, σχεδόν ο μόνος μη καταπονημένος στην Ευρώπη, θα περνούσε με τη σειρά του από το σφαγείο, πρώτα στην Ουκρανία και μετά στη Μικρασία.Αλλά το 1916 ήμασταν ακόμα ουδέτεροι και παρακολουθούσαμε τη σφαγή από μακριά. Οι εφημερίδες δημοσίευαν χάρτες της «φρουριακής γραμμής του Βερδέν» (έτσι το έγραφαν τότε) και τα τελευταία πολεμικά τηλεγραφήματα, ενώ σε κύρια άρθρα τους ανέλυαν την κατάσταση. Ανάλογα βέβαια και με την πολιτική γραμμή της κάθε μιας η εκτίμηση άλλαζε. Οι βενιζελικές εφημερίδες πρόβλεπαν σίγουρη τη νίκη της Αντάντ, είτε έπεφτε το «Βερδέν» είτε όχι, ενώ οι εφημερίδες των «εθνικοφρόνων» (έτσι ονομαζόταν το κόμμα του Γούναρη που είχε θριαμβεύσει άνευ αντιπάλου στις εκλογές του Δεκεμβρίου) απέφευγαν να κάνουν προβλέψεις, αλλά τόνιζαν τη δυσχερή θέση των Γάλλων -έτσι κι αλλιώς, οι πρεσβευτές των αντιμαχόμενων πλήρωναν αδρά για να επηρεάσουν τον τύπο και την κοινή γνώμη.Καθώς φέτος είναι τα εκατό χρόνια από τη μάχη, την Κυριακή που πήγαμε είχε πολύ κόσμο. Είχα ξαναπάει, σε ανύποπτο χρόνο, πριν απο καμιά δεκαριά χρόνια, μαζί με έναν φίλο από την Ελλάδα που ήταν παθιασμένος με τα στρατιωτικά και ήθελε οπωσδήποτε να δει το μέρος, κι ήμασταν μόνοι μας -αλλά ίσως είναι πιο υποβλητικό να περπατάς μονάχος μέσα στο θυσιαστήριο. Μάλιστα, όταν πήγαμε στο οστεοφυλάκιο έστηναν μεταλλικές εξέδρες διότι το σαββατοκύριακο που μας έρχεται, μεθαύριο, θα γίνει ο επίσημος γιορτασμός των εκατό χρόνων. Ο οποίος γιορτασμός συνοδεύτηκε από ένα επεισόδιο. Αρχικά, είχαν καλέσει έναν γνωστό ράπερ, μαύρο, να δώσει συναυλία, τον Black M. Οι ακροδεξιοί, που το θεώρησαν πολύ προσβλητικό να εμφανιστεί στον γιορτασμό του Βερντέν ένας μαύρος (μόνο για να σκοτώνονται είναι καλοί) αντέδρασαν, ανακάλυψαν ότι σε ένα τραγούδι του πριν από χρόνια είχε αποκαλέσει τη Γαλλία «χώρα των απίστων – pays de kouffards (πρέπει νάναι ίδια ρίζα με τους κάφρους)», η εγγονή του Λεπέν (είναι βουλευτίνα) το έκανε θέμα, ο εγγονός ενός παλαιού πολεμιστή έκανε μήνυση, ο ράπερ απάντησε ότι κι ο δικός του παππούς είχε πολεμήσει στον δεύτερο πόλεμο, τελικά η συναυλία ματαιώθηκε.Ανάμεσα στα άλλα μνημεία, είδαμε κι αυτό της φωτογραφίας, που είναι κάπως αντιηρωικό -τιμά τη μνήμη δυο ανθυπολοχαγών που εκτελέστηκαν χωρίς δίκη σ’ αυτά τα μέρη, για παραδειγματισμό, επειδή εγκατέλειψαν τις θέσεις τους στο ρημαγμένο χωριό. Αρχικά οι οικογένειές τους είχαν ειδοποιηθεί απλώς για τον θάνατό τους, αλλά μετά τον πόλεμο η γραφειοκρατία, που δεν συγχωρεί, απαίτησε να διαγραφεί από τον φάκελό τους η ένδειξη «Έπεσε υπέρ πατρίδος – Mort pour la France». Οι οικογένειες ερεύνησαν το θέμα, βρήκαν ότι η εκτέλεση των δύο ήταν αντικανονική, πέτυχαν τελικά την αποκατάσταση των ανθρώπων τους. (Εδώ, όλη η ιστορία, όπου και η λεπτομέρεια ότι ο ένας από αυτούς ζήτησε για χάρη, και έγινε δεκτό, να δώσει ο ίδιος το παράγγελμα στο εκτελεστικό απόσπασμα που τους έριξε). Συνολικά πάνω από 1000 Γάλλοι στρατιώτες και αξιωματικοί τουφεκίστηκαν στον Μεγάλο Πόλεμο.Ο Πρώτος Παγκόσμιος ήταν ο πόλεμος των χαρακωμάτων, μακριά από πόλεις, η αεροπορία δεν είχε ακόμα αποκτήσει φονικές δυνατότητες. Υπήρξαν και θύματα μεταξύ των αμάχων, στο Βέλγιο κυρίως, αλλά η συντριπτική πλειοψηφία των νεκρών ήταν ένστολοι. Το αίμα που χύθηκε έγινε ποτάμι που έπνιξε τέσσερις αυτοκρατορίες, άλλαξε άρδην τον χάρτη της Ευρώπης, διέσπασε τη σοσιαλδημοκρατία, έφερε την Οχτωβριανή επανάσταση και τα κομμουνιστικά κόμματα. Στον Πρώτο παγκόσμιο ο πατριωτισμός αμφισβητήθηκε, στον Δεύτερο αποκαταστάθηκε. Στον Δεύτερο πόλεμο άλλαξε άλλωστε και η αναλογία ένστολων-αμάχων στον φόρο αίματος, αφού το 62% των απωλειών ήταν άμαχοι και το 38% στρατιωτικοί. Δεν έχω στοιχεία, αλλά υποθέτω ότι η πλάστιγγα έχει γείρει ακόμα περισσότερο στους σύγχρονους πολέμους, όπου οι στρατιώτες του νικητή έχουν ελάχιστες απώλειες καθώς βομβαρδίζουν από απόσταση ασφαλείας, ενώ οι άμαχοι μακελεύονται.Αλλά οι σύγχρονοι πόλεμοι γίνονται και με άλλα μέσα.