άγνωστος Βοιωτός
Ο άγνωστος Βοιωτός
H μεγάλη σκιά της ομηρικής ποίησης υπήρξε ο κύριος, όχι όμως και ο μοναδικός λόγος για το γεγονός ότι ο Ησίοδος, ένας σημαντικός επικός ποιητής της αρχαϊκής εποχής, είναι ακόμη ελάχιστα γνωστός, για να μην πω υπερβολικά παραγνωρισμένος. Τόσο το περιεχόμενο της ποιητικής παραγωγής του όσο και η ασήμαντη πολίχνη της βοιωτικής Άσκρας, απ’ όπου κατάγεται, έπαιξαν επίσης το ρόλο τους στην περιθωριοποίησή του, περιθωριοποίηση η οποία αξίζει (κάποια στιγμή) μία σοβαρή γραμματολογική αποτίμηση. Σκοπός της σημερινής επιφυλλίδας (όπως και των επόμενων δύο) είναι να συστήσει στο μορφωμένο κοινό τον ποιητή Ησίοδο και το σύνολο της ποιητικής παραγωγής που συνδέεται με το όνομά του.
Αντίθετα απ’ όσο συμβαίνει με τον Όμηρο, το βιογραφικό υπόβαθρο του Ησιόδου μοιάζει να σχετίζεται καθοριστικά με την ποίησή του, τουλάχιστον με τα δύο μείζονα έργα που αποδίδονται σε αυτόν με ασφάλεια, τη Θεογονία και τα Έργα και Ημέραι. Ριζικά διαφορετική είναι η εικόνα αναφορικά με ένα σώμα άλλων ποιημάτων που παραδίδονται με το όνομά του, αλλά επιβιώνουν μόνο με τη μορφή αποσπασμάτων, που με εξαίρεση τον Γυναικών Κατάλογο είναι πολύ περιορισμένα.
Αντίθετα απ’ όσο συμβαίνει με τον Όμηρο, το βιογραφικό υπόβαθρο του Ησιόδου μοιάζει να σχετίζεται καθοριστικά με την ποίησή του, τουλάχιστον με τα δύο μείζονα έργα που αποδίδονται σε αυτόν με ασφάλεια, τη Θεογονία και τα Έργα και Ημέραι. Ριζικά διαφορετική είναι η εικόνα αναφορικά με ένα σώμα άλλων ποιημάτων που παραδίδονται με το όνομά του, αλλά επιβιώνουν μόνο με τη μορφή αποσπασμάτων, που με εξαίρεση τον Γυναικών Κατάλογο είναι πολύ περιορισμένα.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των βιογραφικών πληροφοριών που αφορούν τον Ησίοδο στηρίζεται τόσο στο ότι παραδίδονται από τον ίδιο (καθώς είναι ενσωματωμένες στη Θεογονία και τα Έργα και Ημέραι) όσο και στο ότι αξιοποιούνται ποιητικά. Ο τόπος διαμονής (η αφιλόξενη πολίχνη της Βοιωτίας Άσκρα) και το επάγγελμά του (βοσκός), ακόμη κι αν είναι ιστορικά ακριβείς πληροφορίες, μετατρέπονται σε ποιητική πόζα, αφορούν δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ο Ησίοδος θέλει να διαβάσουμε τη σχέση του με την ποίηση: Έτσι η Άσκρα παραπέμπει στην ταπεινή σύνθεση των Έργων και Ημερών, ενώ το σελάγισμα στις πλαγιές του Ελικώνα είναι το φόντο για την παρουσίαση της διαδικασίας της μύησής του στην τέχνη της ποίησης από τις Μούσες που τον επισκέφθηκαν στο βουνό. Από τότε η ζωή του άλλαξε ριζικά. Η γκλίτσα έδωσε τη θέση της στο ραβδί του ποιητή, τα πρόβατα στις λέξεις.
Ο Ησίοδος παρουσιάζει τον εαυτό του ως το γιο ενός φτωχού πατέρα, που μετανάστευσε από τη Μικρά Ασία στη Βοιωτία και εγκαταστάθηκε στην Άσκρα, έναν τόπο αφιλόξενο χειμώνα και καλοκαίρι, όπως ο ίδιος μας λέει χαρακτηριστικά. Με τον αδελφό του Πέρση υπήρχαν σημαντικά προβλήματα, που αφορούσαν και τον τρόπο με τον οποίο ο Πέρσης ζούσε και την πατρική περιουσία. Στα Έργα και Ημέραι όμως ο αδελφός του Ησιόδου γίνεται ο εσωτερικός αποδέκτης του ποιήματος, μία περσόνα με ιστορικό-βιογραφικό υπόβαθρο, που αξιοποιείται ποιητικά με συστηματικό τρόπο.
Η ποιητική παραγωγή του Ησιόδου ξεκινά με τη Θεογονία, ένα επικό ποίημα που αφορά ένα είδος θεϊκής ιστοριογραφίας, καθώς αφηγείται την εξέλιξη του κόσμου των θεών από τη δημιουργία του σύμπαντος μέχρι την κυριαρχία του Δία και των Ολύμπιων θεών. Η πρώτη μεγάλη συμβολή του Ησιόδου στη διαχείριση του μυθικού αυτού υλικού στηρίζεται στην οπτική του: Ο ποιητής χρησιμοποιεί την ανθρώπινη πολιτική γεωγραφία εφαρμόζοντάς την στο θεϊκό πλαίσιο. Οι κοινωνικές συγκρούσεις για τη διεκδίκηση της εξουσίας μεταγλωττίζονται ποιητικά στο μύθο διαδοχής, τη μετάβαση από τον πρώτο κυρίαρχο του κόσμου Ουρανό και τη σύζυγό του Γαία στο δεύτερο ουράνιο βασιλιά Κρόνο και τη σύζυγό του Ρέα και στη συνέχεια στον Δία και στην Ήρα. Η δεύτερη καθοριστική συμβολή του Ησιόδου στον τρόπο παρουσίασης του μύθου διαδοχής αφορά τα μέσα που μετέρχονται οι θεϊκοί βασιλείς, για να ακυρώσουν τη δυνητική (αλλά βέβαια) απειλή εκθρονισμού τους από τη νεότερη θεϊκή γενιά. Ουρανός και Κρόνος επιχειρούν μάταια να σταματήσουν τη ροή των θεϊκού χρόνου, που νομοτελειακά οδηγεί στη δική τους περιθωριοποίηση. Η έλευση του Δία στην εξουσία πραγματοποιείται μέσα από μία κολοσσιαία σύγκρουση με τους Τιτάνες και έπειτα με το τελευταίο δημιούργημα της Γης, το τέρας Τυφωέα, που συμβολίζει την άλογη δύναμη στον κόσμο. Η βασιλεία του Δία μετά τις διαδοχικές νίκες του είναι ένας θρίαμβος επί της ακοσμίας, δηλαδή της ακαταστασίας που κυριαρχούσε στο σύμπαν. Πίσω από αυτήν την εμπνευσμένη σύλληψη διακρίνεται μία καθαρή ποιητική ματιά, η οποία μετασχηματίζει το παραδοσιακό υλικό των θεογονικών παραδόσεων (και ίσως και άλλων ποιητικών συνθέσεων θεογονικού τύπου) που δίχως άλλο υπήρχαν στην αρχαϊκή εποχή. Φιλοσοφία, θρησκεία, μυθολογία συνείρονται δημιουργικά στο ησιόδειο θεογονικό έπος, καθιστώντας το την αρχετυπική για τους μεταγενέστερους Έλληνες της κλασικής περιόδου μορφή θεογονίας σε αντίθεση με τις ορφικές και άλλες παραλλαγές, που θα υποχωρήσουν στο πέρασμα του χρόνου. Η διαπίστωση αυτή είναι κομβικής σημασίας. Όπως στην περίπτωση του Τρωικού Πολέμου και των μεταπολεμικών νόστων των Αχαιών η Ιλιάδα και η Οδύσσεια ξεχώρισαν ως εμβληματικές εκδοχές του τρωικού μύθου, έτσι και η ησιόδεια Θεογονία αναγνωρίστηκε ως η αντιπροσωπευτικότερη εκδοχή αντίστοιχων θεογονικών μύθων.
Η δεύτερη επική ποιητική σύνθεση που μας παραδίδεται με το όνομα του Ησιόδου είναι τα Έργα και Ημέραι. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον αλλά και αινιγματικό ποίημα, που περιλαμβάνει ένα εκτεταμένο μυθικό μέρος, ακολουθούμενο από ένα καθαρά διδακτικό τμήμα, που διακλαδίζεται στις ενότητες της Γεωργίας και της Ναυτιλίας. Το ποίημα ολοκληρώνεται με τις Ημέρες, ένα ημερολόγιο για το είδος των γεωργικών εργασιών που πρέπει να κάνει ο γεωργός κάθε ημέρα του μήνα. Σε αντίθεση με τη Θεογονία αυτό το ποίημα μοιάζει με ένα ψηφιδωτό, οι επιμέρους ψηφίδες του οποίου έχουν συνταιριαστεί (συγκολληθεί, θα έλεγε ένας φιλόλογος με αναλυτικές διαθέσεις) σε ένα σύνολο που προκαλεί πολλαπλά ερωτήματα. Για να κατανοήσουμε τη λειτουργία ενός πολυπρισματικού έργου όπως τα Έργα και Ημέραι, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τρεις διαφορετικούς παράγοντες: τη σχέση αυτού του κλάδου της επικής ποίησης με την καθημερινή-πρακτική ζωή στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής, το μυθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο ποιητής επιδιώκει να εντάξει τον ενδημικό διδακτισμό μιας τέτοιας σύνθεσης, τέλος την ποιητολογική διάσταση της ησιόδειας ποίησης (ορατής ήδη στην περίπτωση της Θεογονίας). Το αινιγματικό αυτό ποίημα συνυφαίνει αυτούς τους τρεις παράγοντες με εντυπωσιακή επιδεξιότητα. Το μυθικό πρώτο μέρος με τις ιστορίες του Προμηθέα και της Πανδώρας και κυρίως το μύθο τής σταδιακά εξελισσόμενης πτωτικής πορείας των γενών οριοθετεί το θεωρητικό πλαίσιο μέσα στο οποίο οι αρχαίοι ακροατές και σύγχρονοι αναγνώστες καλούνται να εντάξουν το διδακτισμό των ενοτήτων της Γεωργίας και της Ναυτιλίας. Οι συμβουλές για τον τρόπο καλλιέργειας της γης με βάση την εναλλαγή των εποχών και την επικινδυνότητα του διά θαλάσσης εμπορίου εγγράφονται στο παρακμιακό (με χριστιανικούς όρους μετα-παραδείσιο) παρόν στο οποίο ζει ο ποιητής και το ακροατήριό του. Ζευγαρώνοντας την οπτική της Θεογονίας, ο Ησίοδος ενοφθαλμίζει τη ροή του ανθρώπινου χρόνου στο θεϊκό μύθο διαδοχής, καθώς το μεν χρυσό γένος (παραδείσιο) τοποθετείται στα χρόνια του Κρόνου, τα δε υπόλοιπα τέσσερα στην εποχή του Δία. Έξοχες είναι όμως και οι ποιητολογικές διαστάσεις της εν λόγω σύνθεσης. Το γένος των ηρώων, που σφηνωμένο ανάμεσα στο χάλκινο και στο σιδερένιο γένος διαταράσσει την παραδοσιακή τετραπλή διάκριση των γενών, εκπέμπει σαφώς σε επική συχνότητα, καθώς φθάνει στο τέλος του με το Θηβαϊκό και Τρωικό Πόλεμο, δηλαδή τις δύο μεγάλες μυθικές παραδόσεις που έχουν αποκρυσταλλωθεί ως ποιητικές επικές παραδόσεις ήδη από την αρχαϊκή εποχή. Εξαιρετικά σημαντική στο πλαίσιο αυτό είναι και η ενότητα της Ναυτιλίας με την αυτοβιογραφική σφραγίδα, με την οποία ο Ησίοδος αφήνει το διακριτό αποτύπωμά του στο χάρτη της πρώιμης ελληνικής επικής ποίησης. Η τρίπτυχη αυτή εικονογραφική σύνθεση συνδυάζει το διδακτισμό (πρώτο και τρίτο μέρος) με τον αυτοβιογραφικό πυρήνα (δεύτερο μέρος) δίνοντας στη διδαχή ποιητολογικό χρώμα (στ. 646-662):
Κι αν στο εμπόριο στρέφεις την μωρή ψυχή σου / και θέλεις τα χρέη να ξεφύγεις και την άχαρη πείνα, τους νόμους θα σου δείξω εγώ της πολυτάραχης θάλασσας, / χωρίς να έχω εμπειρία στη ναυτιλία ή στα πλοία. / Γιατί ποτέ ως τώρα σε πλοίο επάνω δεν πέρασα τον πόντο τον πλατύ. / Μόνο στην Εύβοια πήγα από την Αυλίδα, όπου οι Αχαιοί / τον βαρύ χειμώνα υπομένοντας συγκέντρωσαν στρατό / από την ιερή Ελλάδα για την Τροία με τις όμορφες γυναίκες. / Από εκεί εγώ για τους αγώνες του φιλοπόλεμου Αμφιδάμαντα / πέρασα στη Χαλκίδα. / Πολλά τα έπαθλα όρισαν / οι γιοι του γενναιόκαρδου (αυτού άνδρα). Εκεί, το βεβαιώνω, / κέρδισα τρίποδα με λαβές νικώντας μ’ έναν ύμνο. / Κι αυτόν εγώ αφιέρωσα στις Μούσες του Ελικώνα, / εκεί που πρώτη φορά με βάλανε στου καθαρού του τραγουδιού τον δρόμο. Τόση είναι η πείρα μου από τα πλοία τα καλοκάρφωτα. / Μα κι έτσι το θέλημα θα πω του ασπιδοφόρου Δία. / Αφού οι Μούσες μου διδάξανε να τραγουδώ ύμνο μ’ ανείπωτη ομορφιά.
Κι αν στο εμπόριο στρέφεις την μωρή ψυχή σου / και θέλεις τα χρέη να ξεφύγεις και την άχαρη πείνα, τους νόμους θα σου δείξω εγώ της πολυτάραχης θάλασσας, / χωρίς να έχω εμπειρία στη ναυτιλία ή στα πλοία. / Γιατί ποτέ ως τώρα σε πλοίο επάνω δεν πέρασα τον πόντο τον πλατύ. / Μόνο στην Εύβοια πήγα από την Αυλίδα, όπου οι Αχαιοί / τον βαρύ χειμώνα υπομένοντας συγκέντρωσαν στρατό / από την ιερή Ελλάδα για την Τροία με τις όμορφες γυναίκες. / Από εκεί εγώ για τους αγώνες του φιλοπόλεμου Αμφιδάμαντα / πέρασα στη Χαλκίδα. / Πολλά τα έπαθλα όρισαν / οι γιοι του γενναιόκαρδου (αυτού άνδρα). Εκεί, το βεβαιώνω, / κέρδισα τρίποδα με λαβές νικώντας μ’ έναν ύμνο. / Κι αυτόν εγώ αφιέρωσα στις Μούσες του Ελικώνα, / εκεί που πρώτη φορά με βάλανε στου καθαρού του τραγουδιού τον δρόμο. Τόση είναι η πείρα μου από τα πλοία τα καλοκάρφωτα. / Μα κι έτσι το θέλημα θα πω του ασπιδοφόρου Δία. / Αφού οι Μούσες μου διδάξανε να τραγουδώ ύμνο μ’ ανείπωτη ομορφιά.
Έχοντας ήδη ανιχνεύσει τους κινδύνους της ποιητικής του απομόνωσης ο Ησίοδος τολμά το άνοιγμα της ποίησής του σε ένα μεγαλύτερο κοινό. Δεν υστερεί απέναντι στην ομηρική ποίηση, μόνο απέναντι στη θεματολογία της. Η Άσκρα και η Χαλκίδα από γεωγραφικές τοποθεσίες μεταβάλλονται στους πόλους μιας ποιητικής τοπογραφίας, που γνωρίζει κι αυτή από τις λέξεις-πλοία που ταξιδεύουν στη θάλασσα της ποίησης, γνωρίζει δηλαδή να ταξιδεύει στη θάλασσα του αρχαϊκού έπους.
Η ωριμότητα της ησιόδειας ποιητικής φωνής είναι εντυπωσιακή. Όπως και η λελογισμένη ισορροπία ανάμεσα στον υπολογισμένο διδακτισμό και στη σεσοφισμένη εκζήτηση. Τόσο εντυπωσιακή μάλιστα που αναρωτιέμαι μήπως πράγματι τον επισκέφθηκαν οι Μούσες στον Ελικώνα.
Δημοσιεύτηκε στη “Μακεδονία της Κυριακής” στις 5 Φεβρουαρίου 2017
© mashable.com
Μια και προχτές είχαμε ένα άρθρο για τα αυτοκίνητα, έστω και λεξιλογικό, ταιριάζει σήμερα στο φιλολογικό ραντεβού μας να διαβάσουμε ένα πεζογράφημα αφιερωμένο στα αυτοκίνητα -στην ιστορία του αυτοκινήτου. Το έγραψε το 1929 ο αγαπημένος μου Ιλιά Έρενμπουργκ, ο εβραίος σοβιετικός συγγραφέας που κι άλλες φορές έχω παρουσιάσει έργα του εδώ.Για το βιβλίο αυτό είχα διαβάσει στην αυτοβιογραφία του, και μια φορά που είχα πάει στο Λονδίνο, χαζεύοντας σε ένα βιβλιοπωλείο, είχα δει πως είχε μεταφραστεί στα αγγλικά. Το αγόρασα, και το πρότεινα σε έναν εκδότη -γύρω στο 2000 πρέπει να έγινε αυτό. «Οι σοβιετικοί δεν πουλάνε πια», αποφάνθηκε αυτός και το απέρριψε. Δεν ασχολήθηκα άλλο με το θέμα. Όπως βλέπετε, ο εκδοτικός οίκος Ύψιλον είχε ευτυχώς άλλη άποψη ως προς τους σοβιετικούς συγγραφείς, κι έτσι το 2008 
Ο Πίτερ Οικονομίδης αγαπάει την Ελλάδα, γι’ αυτό κι επέλεξε την Ελλάδα για μόνιμη κατοικία του. Αγαπάει τη δουλειά του, τη διαφήμιση, και ειδικότερα το brand strategy (συμβουλευτική επιχειρήσεων) και το branding, κάτι που κάνει μέσω της εταιρείας του Felix BNI.Ο Έλληνας του Στιβ Τζομπς συνάντησε για πρώτη φορά τον συνιδρυτή της Apple τον Αύγουστο του 1997 στα γραφεία της εταιρείας στην Καλιφόρνια. Η εταιρία δεν πήγαινε καλά και ο ιδιοφυής Τζομπς είχε επιστρέψει για να την σώσει.Ο Έλληνας από τη Νότια Αφρική με την καμπάνια με τίτλο «Apple: Think different» με πρωταγωνιστές στο περίφημο σποτ από τον Αϊνστάιν και τη Μαρία Κάλλας μέχρι τον Τζον Λένον και τον Τσάρλι Τσάπλιν, τα κατάφερε.
Είναι γεγονός πως σαν χώρα είμαστε πολύ αγαπητοί στον κόσμο. Αυτό ισχύει. Και υπάρχει λόγος. Δες έξω τον ήλιο, δες τι έχουμε εδώ αλλά είναι και τα αρχαία, η κουλτούρα μας, το φαγητό μας και βέβαια οι Έλληνες, ας μην το ξεχνάμε αυτό. Και φαντάζεσαι όλα αυτά που λέμε όταν μιλάμε για θάλασσα…τις εικόνες, τις Κυκλάδες, αρχιτεκτονική, αυτό είναι ένα πολύ ελκυστικό πράγμα. Αλλά αυτά δεν είναι καρτ ποστάλ. Πίσω από όλα αυτά κρύβεται και το ήθος που έχουμε σαν λαός. Αυτό είναι το πιο ελκυστικό πράγμα από όλα. Είναι οι Έλληνες. Αυτό είναι το περιβάλλον μας αλλά είμαστε κι εμείς κομμάτι του.Θα σου εξηγήσω. Κάποιος δημοσιογράφος Γερμανός με ρώτησε μία μέρα: “Οι Έλληνες είναι Ευρωπαίοι;” Κι εγώ έπαθα πλάκα. “Τι με ρωτάει αυτός ο τύπος;” Και κατάλαβα πως αυτό που με ρώτησε είναι: “οι Έλληνες έχουν θέση στη σύγχρονη Ευρώπη; Τι προσφέρουν οι Έλληνες σήμερα στον κόσμο;” Και το σκέφτηκα αρκετά.Και είπα: Δεν θα γίνουμε ποτέ καλοί Γερμανοί. Ξέχνα το! Αλλά μπορούμε να γίνουμε εξαιρετικοί Έλληνες. Κατά την άποψη μου αυτή η κρίση δεν είναι οικονομική κρίση, είναι κάτι άλλο. Είναι κοινωνική κρίση, είναι κρίση αυτοπεποίθησης, είναι κρίση ταυτότητας, είναι κρίση του να είσαι αυτός που είσαι και να μην προσπαθείς να γίνεις κάτι άλλο, να μην το πιέζεις να γίνεις κάτι άλλο. Δεν θα γίνουμε καλοί Γερμανοί. Δεν υπάρχει περίπτωση. Δεν το έχουμε μέσα μας. Έχουμε κάτι άλλο που είναι πολύτιμο και είναι πολύ σπάνιο πράγμα: φιλότιμο, φιλοξενία, αγάπη για τη ζωή. Εμείς νιώθουμε αυτά τα πράγματα. Ο κόσμος ολόκληρος τα έχει ανάγκη. Ζούμε σε ένα κόσμο που λειτουργεί πολύ με την λογική αλλά εμείς έχουμε και κάτι άλλο πιο σπουδαίο: μία τρέλα, την αγάπη για τη ζωή. Είμαστε ανθρώπινοι σε ό,τι κάνουμε. Έτσι είμαστε. Ας κρατήσουμε αυτό. Και αν το βάλουμε αυτό μαζί με την τεχνογνωσία, θα κάνουμε σπουδαία πράγματα.Θα σας πω ένα παράδειγμα. Πήγα πρόσφατα σε ένα χωριό έξω από τη Θεσσαλονίκη σε ένα συνέδριο με θέμα τους ανελκυστήρες κι έπαθα πλάκα με μία ελληνική εταιρία. Εάν έβλεπες μόνο πώς δουλεύουν; Όλοι μαζί, δεμένοι σαν ομάδα. Πήγα μετά στο πάρτι που είχαν. Μετά τις ομιλίες κλπ άρχισαν να χορεύουν ποντιακά και ζεϊμπέκικα. Και λέω αυτή είναι εταιρεία με ανελκυστήρες; Ναι! Ελληνική.Σαφέστατα υπάρχουν κι άλλοι τομείς. Το φαγητό, τα τρόφιμα. Ο κόσμος ξέρει και γνωρίζει τι σημαίνει μεσογειακή διατροφή. Αυτό είναι το πιο μεγάλο trend στην Αμερική. Εμείς είμαστε παρόντες; Όχι. Θα πας σε ένα σουπερμάρκετ στην Αμερική, θα δεις γιαούρτια. Το 52% από τη γαλακτοβιομηχανία γιαουρτιών είναι Greek Yogurt, μία μάρκα είναι ελληνική: ΦΑΓΕ. Τα υπόλοιπα είναι Nestle, Danon… Μία είναι ελληνική. Ο κόσμος ολόκληρος θέλει αυτό που έχουμε. Εμείς δεν το γνωρίζουμε αρκετά».
– Τι ήταν αυτό που πήγε τόσο λάθος με την Ελλάδα;«Θα σου πω τι νομίζω εγώ. Εχθές το βράδυ μίλησα για αυτό. Δούλεψα στην Ελλάδα στο παρελθόν, έφυγα από εδώ το 1992 και πήγα στο Μεξικό. Άφησα πίσω μου μία Ελλάδα έτοιμη να μπει στην Ευρώπη. Θέλαμε πολύ να αφήσουμε λίγο πίσω μας την ανατολική μας πλευρά και να γυρνάμε προς Ευρώπη. Γύρισα το 1999 και είδα μία άλλη χώρα. Με Μερσεντές παντού και Πόρσε, ξαφνικά άλλο πράγμα Prada, Gucci…».– Ανεβήκαμε…«Ανεβήκαμε. Γυρίσαμε την πλάτη μας σε αυτό που είμαστε. Μετά ήρθε η Ολυμπιάδα του 2004. Και θυμάμαι εδώ αυτές τις μέρες, ήταν απίστευτο. Είχαμε και το Euro, απίστευτη χρόνια. Φτιάξαμε για την Ελλάδα το International Broadcasting Center (Διεθνές Ραδιοτηλεοπτικό Κέντρο). Ήταν τότε το πιο σύγχρονο κέντρο για την ραδιοτηλεοπτική κάλυψη γεγονότων στον κόσμο. Τι έγινε αυτό; Εμπορικό κέντρο. Χάσαμε όλο αυτό το πράγμα για να δημιουργήσουμε ένα εμπορικό κέντρο; Να πάμε να ψωνίσουμε. Αυτό είναι το πρόβλημα. Αυτό που θέλαμε ήταν να καταναλώσουμε. Και ξαφνικά βρεθήκαμε χωρίς λεφτά. Ζήσαμε τόσο καλά τότε και ξαφνικά… μιζέρια. Το χάσαμε εκεί, εντελώς. Χάσαμε την έννοια του «είμαι Έλληνας».Θυμάμαι εδώ όταν πρωτοήρθα είπα “Πω πω Σαντορίνη, φανταστικό μέρος” ξέρεις τι μου είπαν: “Γραφικό είναι”. Σιγά… Όλος ο κόσμος θα ήθελε αυτό το μέρος και για εμάς ήταν γραφικό. Αμερικανάκι είσαι μου έλεγαν».– Σε τι πιστεύετε ότι θα μπορούσε κάποιος να επενδύσει στην Ελλάδα;«Κοίτα, είναι γεγονός ότι κάποιος που έρχεται εδώ λέει: “Nice place to visit but I wouldn’t want to invest” (Ωραίο μέρος να επισκεφθείς αλλά δεν θα επένδυα εδώ). Αλλά αν δούμε την “αφήγηση” πίσω από το καρτ ποστάλ που βλέπει ο άλλος θα βρει λόγους να επενδύσει εδώ.Παράδειγμα ο καθένας που έρχεται εδώ κι έχει σχέση με τη θάλασσα ονειρεύεται να πάει να κάνει ιστιοπλοΐα στο Αιγαίο. Δεν σκέφτεται τις ευκαιρίες που έχει να επενδύσει σε μαρίνες. Το μυαλό του δεν πάει εκεί, πάει στις διακοπές. Πρέπει εμείς να κατευθύνουμε την αφήγηση προς τα εκεί. Δεν το κάνουμε αυτό. Δεν προμοτάρουμε τον εαυτό μας πέρα από το old time classic, που είναι η Ελλάδα».
– Γιατί; Δεν υπάρχουν οι άνθρωποι να το κάνουν αυτό; Δεν ξέρουμε ή δεν θέλουμε;«Νομίζω πως εδώ φταίει και κάτι άλλο. Είμαστε σαν λαός ο καθένας για τον εαυτό του. Δεν είμαστε ομαδικοί. Και για να μπούμε όλοι στην ίδια αφήγηση είναι πολύ δύσκολο πράγμα. Και βλέπω ότι πέρα από τον τουρισμό, που όλοι γνωρίζουμε ότι είναι πολύ σημαντικό προϊόν για την Ελλάδα, δεν προμοτάρουμε τον εαυτό μας με τον σωστό τρόπο κατά την άποψή μου. Το old time classic δεν είναι κάτι που μαγνητίζει αυτόν που θέλει να κάνει δουλειά εδώ. Το old time classic “μιλάει” σε αυτόν που θέλει να κάνει διακοπές εδώ. Δεν λέω ότι είναι κακό προς Θεού. Αλλά υπάρχουν τόσα άλλα.Οι Ιρλανδοί για παράδειγμα. Εκεί έπαθα πλάκα πάλι. Ήταν σε κρίση χειρότερη από την Ελλάδα πριν μερικά χρόνια. Όλος αυτός ο λαός δουλεύει μαζί σαν ομάδα. Π.χ. εάν εσύ σαν πολίτης, παρουσιάσεις, κάνεις συστάσεις για κάποιον που ανοίγει εταιρεία στην Ιρλανδία, παίρνεις ένα ποσό. Δουλεύουν όλοι μαζί. Το φαντάζεσαι αυτό να γίνει εδώ;Και κάτι άλλο φταίει νομίζω: Έχουμε μία τάση να λέμε ότι δεν φταίμε εμείς, φταίει ο άλλος. Δεύτερον κάποιος άλλος θα μας σώσει όχι εμείς. Και το χειρότερο είναι που λέμε: “ο Θεός βοηθός”. Τι να βοηθήσει ο Θεός; Εμείς πρέπει να το κάνουμε».– Μήπως μας αρέσει να κλαίμε με τα χάλια μας;«Όταν βλέπουμε τα χάλια μας γύρω μας λέμε “Δεν γίνεται, δεν γίνεται να κάνω κάτι”. Και φεύγουμε. Αυτό το “δεν γίνεται” μας σκοτώνει. Δεν υπάρχει το δεν γίνεται, συγγνώμη πάρα πολύ. Καλά η πίτα έχει μικρύνει στην Ελλάδα, αλλά είναι αρκετά μεγάλη ανά άτομο αν το σκεφτείς. Κι αν θες να κάνεις κάτι να το κάνεις».
– Σας έχουν κατηγορήσει ποτέ ότι όλα αυτά που λέτε είναι πού θεωρητικά και ότι δεν μένετε συνέχεα στην Ελλάδα;«Ορισμένοι ναι. Αλλά δεν με νοιάζει αυτό. Όμως έχω επηρεάσει τη ζωή αρκετών Ελλήνων κι αυτό μου δίνει μία ικανοποίηση. Δεν περιμένω από όλους να πουν ότι έχω δίκιο, σε καμία περίπτωση».– Για τους νέους που φεύγουν;«Κοίτα αυτό για μένα είναι πάντα δίλημμα. Μιλάω με πολλούς νέους, μου αρέσει να μιλάω μαζί τους. Θυμάμαι κάποιος με ρώτησε: “Σκέφτομαι να φύγω να το κάνω;”. Τι να του πω. Του είπα “αν νιώθεις πως αυτό πρέπει να κάνεις, καντο, κάντο”.Θυμάμαι μία φορά που μίλησα στο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα για τρεις ώρες σε μια μεγάλη διάλεξη που έδωσα. Μετά από αυτό μια κοπέλα, γύρω στα 23-24, μου είπε: “Πριν 3 ώρες είχα πάρει απόφαση να φύγω από την Ελλάδα. Τώρα έχω αλλάξει γνώμη. Θα μείνω”».– Ενώ δεν μεγαλώσατε εδώ, έρχεστε συχνά…«Ζω εδώ. Αυτό είναι το σπίτι μου δεν έχω άλλο».
Η κουβέντα τελειώνει αλλά εκείνος θέλει για ακόμη μια φορά να τονίσει ότι η αδράνεια και η ηττοπάθεια που μας έχει καταβάλει εν καιρώ κρίσης είναι ο μεγάλος μας εχθρός. «Θέλω να πω και πάλι κάτι: Ας μην ξεχνάμε και ίσως πρέπει να ξαναανακαλύψουμε αυτό που είμαστε.Να είσαι Έλληνας σημαίνει ότι καταλαβαίνεις την ανθρώπινη αξία. Έχουμε λέξεις στη γλώσσα μας που εκφράζουν μία κουλτούρα απίστευτα ανθρωποκεντρική. Και δεν πρέπει να γυρνάμε την πλάτη μας σε αυτό. Πρέπει να το πάρουμε και να το αξιοποιήσουμε, σαν ένα κομμάτι από το DNA μας, είναι το ήθος μας.Το ξαναλέω δεν υπάρχει καλύτερη στιγμή για να είσαι Έλληνας, αλλά είναι η στιγμή για να είσαι Έλληνας. Να γνωρίζεις αυτό που είσαι και να το χρησιμοποιείς, να μην γυρνάς την πλάτη σου σε αυτό».– Ποτέ δεν είναι αργά…«Πρέπει να μάθεις αυτό που πρέπει να μάθεις. Ο χρόνος δεν περνάει πιο γρήγορα. Κανείς άλλος δεν θα μας βγάλει από την κρίση. Μην περιμένουμε από κανέναν. Δεν υπάρχει περίπτωση. Είναι στα χέρια μας και μόνο στα χέρια μας».
Ακολουθείτε μια ισορροπημένη διατροφή, κοιμάστε αρκετά, ασκείστε και χρησιμοποιείτε αντηλιακό πριν εκτεθείτε στον ήλιο. Ακολουθείτε έναν υγιεινό τρόπο ζωής, αλλά δεν έχετε εξεταστεί για το αν έχετε ανεπάρκεια σε βιταμίνη D; Η ανεπάρκεια στη συγκεκριμένη βιταμίνη αυξάνει τον κίνδυνό σας να εμφανίσετε αρτηριακή υπέρταση και διαβήτη κατά 2,5 φορές. Σύμφωνα με τη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Χάρβαρντ, περίπου 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι από όλο τον κόσμο, πάσχουν από έλλειψη της συγκεκριμένης βιταμίνης.Η ανεπάρκεια της βιταμίνης D λαμβάνει σήμερα διαστάσεις επιδημίας. Παρότι τα περισσότερα τρόφιμα είναι εμπλουτισμένα με βιταμίνη D, οι ειδικοί λένε πως σπανίως είναι εφικτό να προσλάβει κάποιος τις απαιτούμενες ποσότητες μέσω του φαγητού. Οι κύριες διατροφικές πηγές της είναι τα άγρια λιπαρά ψάρια (σολομός, σαρδέλα, μουρούνα και τόνος), το εμπλουτισμένο γάλα, τα δημητριακά και ο χυμός πορτοκαλιού.