«Για εμάς τους Αθηναίους, σίγουρα κατά 95% η στρατιωτική εμπειρία ξεκινά από το Μοναστηράκι», λέει ο Θωμάς, ένας άλλος φαντάρος που σήμερα υπηρετεί στον Πύργο.
Λίγες ημέρες προτού παρουσιαστεί, ακολουθώντας τις συμβουλές φίλων που είχαν υπηρετήσει νωρίτερα και όσα διάβασε στα δεκάδες σχετικά άρθρα και συζητήσεις στα fora του Διαδικτύου, ο Θωμάς έκανε την απαραίτητη βόλτα από τον πεζόδρομο της Ηφαίστου, όπου στεγάζονται τα γνωστά καταστήματα με στρατιωτικά είδη (κάποτε υπήρχαν πολλά για στρατιώτες και αξιωματικούς στην οδό Ακαδημίας).

res-1.jpg

Στολή οπλίτη. [Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

«Υπάρχει ένα αστείο μεταξύ όσων έχουν υπηρετήσει, πως ο στρατός σου παρέχει όλα τα απαραίτητα πράγματα που θα χρειαστείς», λέει χαμογελώντας. «Στην πράξη όμως, πέρα από τις στολές, οι οποίες όντως σου παρέχονται, σου δίνει ακόμη 2 μποξεράκια και 2 φανέλες. Ωραία, σε ποιον φτάνουν αυτά, έστω και για τον μήνα της εκπαίδευσης μόνο;».
Έτσι, ξεκινούν οι αγορές των απαραιτήτων για το στρατόπεδο. Σάκος, καμιά δεκαριά έξτρα φανελάκια και εσώρουχα, κάλτσες βαμβακερές και μάλλινες, ισοθερμικά, υπνόσακος, φακός. Ένα λουκέτο, αν θέλει κανείς να κλειδώνει τα πράγματά του· παντόφλες, για την άκρως πιθανή περίπτωση αυτές που θα δοθούν να είναι τελείως ακατάλληλες· βερνίκι για τις αρβύλες, μιας και αυτό που δίνεται θεωρείται κατά γενική ομολογία άχρηστο· πάτοι για την αρβύλα, ώστε να είναι η χρήση της υποφερτή· ωτοασπίδες για τις βολές, καθώς ακόμη και οι φαντάροι των προηγούμενων δεκαετιών θα έκριναν μάλλον ακατάλληλες αυτές που δίνονται σήμερα στους νεοσυλλέκτους.
«Και πάλι βέβαια, τα πάντα εξαρτώνται από τις δυνατότητες του καθενός. Υπάρχουν φανελάκια με 2, με 5, και με 10 ευρώ, ή μπορεί ο φακός που θα αγοράσεις να μην σου χρειαστεί ποτέ», λέει ο Θωμάς. «Αλλά κάποια πράγματα σίγουρα θα τα αγοράσεις».

34.jpg

[Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

«Πράγματι, εξαρτάται από τον καθένα», παρεμβαίνει ο Γιώργος που υπηρέτησε στην Κύπρο. «Κανείς για παράδειγμα δεν σε υποχρεώνει να αγοράσεις υπνόσακο». Ωστόσο, κανείς από τον θάλαμό του δεν παρουσιάστηκε δίχως να φέρει τον δικό του. «Νομίζω πως αυτό έχει να κάνει με τη γενικότερη αβεβαιότητα σχετικά με την καθαριότητα που υπάρχει στον στρατό», σχολιάζει ο Θωμάς. «Κυκλοφορούν αρκετά αστεία γύρω από τη δεκαετία κατά την οποία πλύθηκαν τελευταία φορά τα σεντόνια».
Ίσως γι’ αυτό, παρότι οι υπνόσακοι τυπικά απαγορεύονται, είναι αμφίβολο ένας φαντάρος να αντιμετωπίσει πρόβλημα για την κατοχή ενός τέτοιου. «Λένε ότι πλένουν τις κουβέρτες, αλλά μάλλον το κάνουν μια φορά στα δύο χρόνια. Ε, λοιπόν, όσο τις πλένουν, άλλο τόσο απαγορεύονται τα sleeping bags», εξηγεί γελώντας ο Θωμάς την αναλογία.
Βέβαια υπάρχει και η «ασφάλεια», ότι με τον υπνόσακο έχεις το κρεβάτι σου πάντα στρωμένο.

«Φτάνοντας πια στο στρατόπεδο, αρχίζεις να υπολογίζεις και τα έξοδά σου σε πιο σταθερή βάση», λέει ο Θωμάς. «Μιλώντας για σταθερά έξοδα, ένα που ίσως ακούγεται αστείο, αλλά είναι πέρα για πέρα αληθινό, είναι το χαρτί τουαλέτας και τα μωρομάντηλα –σε όλη τη διάρκεια της θητείας σου δεν πρόκειται να συναντήσεις ποτέ χαρτί στις τουαλέτες», λέει ο Γιώργος. Συμπληρώνει, βέβαια, πως ο ίδιος τουλάχιστον είχε τη δυνατότητα να το προμηθεύεται προς 20 λεπτά το τεμάχιο από το ΚΨΜ του στρατοπέδου.
Στο ΚΨΜ, τον χώρο στον οποίον οι φαντάροι περνούν αρκετό από τον ελεύθερο χρόνο τους, φεύγει ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό των χρημάτων που θα δαπανήσει κανείς κατά τη διάρκεια της θητείας του. Κι εδώ εξαρτάται από τις προτιμήσεις του καθενός: υποτίθεται πως ο στρατός παρέχει τρία γεύματα την ημέρα. Από κει και πέρα εξαρτάται από τους φαντάρους εάν θα προτιμήσουν αυτά, ή τα φτηνά σνακ του ΚΨΜ.
«Υπάρχουν βέβαια φορές που και οι ίδιοι στην κουζίνα ξέρουν ότι το φαγητό είναι χάλια, και τότε όλοι είτε θα φάνε στο ΚΨΜ, είτε θα παραγγείλουν», λέει ο Χρήστος. «Μπορεί να μην στο λέει ο διοικητής σου, αλλά στο λέει εκείνος που έχει μαγειρέψει και ξέρει πως είναι γκοτζίλα και θα χρειαστεί να φας κάτι άλλο εκείνη τη μέρα».

9b.jpg

[Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

«Υπάρχει αυτό το θεώρημα που αναπαράγεται, πως όσο είσαι στον στρατό για το φαγητό σου τουλάχιστον δεν θα χρειαστείς χρήματα. Αλλά σε καμία περίπτωση δεν ισχύει», συμπληρώνει. «Ανάλογα με τη μονάδα και τη ποιότητα του φαγητού που προσφέρει, μάλιστα, μπορεί τα χρήματα που χρειάζονται να είναι ακόμη περισσότερα».
Στα θετικά αναγνωρίζει τις πραγματικά χαμηλές, σε σχέση με την πραγματικότητα εκτός στρατοπέδου, τιμές των προϊόντων. Όλοι οι συνομιλητές μας, ωστόσο, εκτιμούν πως ένα ελάχιστο ποσό που χαλά ένας φαντάρος καθημερινά όσο βρίσκεται στο στρατόπεδο είναι γύρω στα 5 ευρώ.
Τα σημαντικότερα έξοδα όμως είναι εκείνα που γίνονται εκτός στρατοπέδου.

Πέρα από μια ευκαιρία να απομακρυνθούν για λίγο από την ρουτίνα του στρατοπέδου, στο μυαλό των φαντάρων οι έξοδοι και οι άδειες τους είναι συνυφασμένες με έξοδα, τα οποία είναι αυτό που λέμε ανελαστικά: δεν μπορούν να αποφευχθούν. Για το ύψος τους, ιδιαίτερο ρόλο παίζει το στρατόπεδο στο οποίο θα υπηρετήσει κανείς.
Ο Χρήστος υπηρέτησε σε ένα στρατόπεδο που βρισκόταν κοντά σε ένα χωριό της Ρόδου. Είχε κατά μέσο όρο μία έξοδο την εβδομάδα.
«Η ταρίφα σε κάθε έξοδό μου, δηλαδή το ελάχιστο ποσό που θα χρειαζόταν, ήταν 20 ευρώ», λέει. «Αυτό συνέβαινε γιατί η κίνηση, δηλαδή το όχημα του στρατού που μας μετέφερε, μας άφηνε σε ένα χωριό. Εκεί μας έλεγαν πως υπήρχαν τα πάντα, αλλά στην ουσία υπήρχε ένα περίπτερο και ένα φαρμακείο. Οπότε, αν είχες κάποια δουλειά που έπρεπε να γίνει, εάν για παράδειγμα ήθελες να αφήσεις τα ρούχα σου στο καθαριστήριο, όπως κάναμε εμείς συνήθως μια φορά στις δύο εβδομάδες και με έξοδα 20 ευρώ, έπρεπε να κατέβεις στη Ρόδο».

43.jpg

Καθώς οι συγκοινωνίες ήταν τοπικές, οι φαντάροι δεν δικαιούνταν μειωμένο εισιτήριο, όπως για παράδειγμα ισχύει με τα ΚΤΕΛ. Για ταξί ούτε λόγος, μιας και το κόστος από το στρατόπεδο προς το χωριό μοναχά άγγιζε τα 25 ευρώ.
Καλούνταν επίσης να αντεπεξέλθουν στις τιμές ενός τουριστικού νησιού. «Από την στιγμή που αποφασίζεις να βγεις, είναι λες και βρίσκεσαι σε κάποιο νησί το καλοκαίρι», λέει ο Χρήστος. «Κι απλώς σουβλάκια να φας, και να πιεις έναν καφέ, ώσπου να επιστρέψεις στο στρατόπεδο στο τέλος της εξόδου έχουν φύγει 30 ευρώ. Εάν δε σε κάποιες περιπτώσεις αναγκαστείς να μείνεις εκτός στρατοπέδου περισσότερες ώρες, ο λογαριασμός ανεβαίνει».
Για τον ίδιο, ακόμη σημαντικότερα είναι τα έξοδα που χρειάζεται να κάνει κάποιος όταν έρθει η ώρα για την άδεια του.
Ο στρατός παρείχε στη σειρά του συνολικά μόνο δύο πηγαινέλα με το καράβι μεταξύ Ρόδου και Αθήνας. Σε αυτά μάλιστα συμπεριλαμβανόταν το πρώτο «πήγαινε», δηλαδή η μετακίνηση της μετάθεσης, και το τελευταίο «έλα», δηλαδή η επιστροφή κατά την απόλυση.
«Πρόκειται λοιπόν για τις ούτως ή άλλως αναγκαστικές μετακινήσεις, τα λεγόμενα φύλλα πορείας. Εγώ όμως πέρασα 8 μήνες στη Ρόδο, οπότε έκανα το πηγαινέλα 4 φορές. Όταν δεν σε έχουν αφήσει να πάρεις την άδεια σου ολόκληρη, γιατί επηρεάζει τις υπηρεσίες των άλλων, και καταλήγεις να παίρνεις άδεια 3 ημέρες, δεν μπορείς να επιστρέψεις στην Αθήνα με το πλοίο που κάνει 24 ώρες. Ούτε όμως θέλεις να κάτσεις τρεις μέρες στο νησί, με πρόσθετα έξοδα, τα οποία ίσως και να είναι περισσότερα από ό,τι να γυρίσεις σπίτι σου». Οπότε επέστρεφε, άλλοτε αεροπορικώς και άλλοτε ακτοπλοϊκώς.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εμπειρία του Πέτρου, που υπηρέτησε στην αεροπορία. Με τέσσερις μέρες μέσα και τέσσερις έξω, θα μπορούσε να θεωρείται αξιοζήλευτο «βύσμα», εάν υπηρετούσε στην Αθήνα, όπου και μένει η οικογένειά του. Υπηρετώντας όμως στον Βόλο, αυτό σήμαινε ότι χρειαζόταν κάθε Παρασκευή να βγαίνει από το στρατόπεδο και τη Δευτέρα να επιστρέφει. Το κάθε (μονό) εισιτήριο του κόστιζε 20 με 30 ευρώ, με το συνολικό ποσό δηλαδή να προσεγγίζει, στην πιο συγκρατημένη του εκδοχή, τα 160 ευρώ τον μήνα.
«Δεν θα μπορούσε να μείνει τις ημέρες εκείνες στο στρατόπεδο»; αναρωτιέται κανείς. «Εάν μείνεις μέσα, είναι βέβαιο πως θα σε “χώσουν”, θα σου φορτώσουν αγγαρείες και καθήκοντα που αλλιώς δεν θα είχες. Το τελευταίο πράγμα που θέλει κανείς στις ημέρες που υποτίθεται πως ηρεμεί. Και πάλι όμως, συχνά μας λεγόταν να μην μένουμε μέσα».

22.jpg

[Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

Τα υψηλά κόστη των μετακινήσεων δίνουν άλλη διάσταση στα περίφημα «βύσματα» που επιστρατεύονται για την διασφάλιση μιας προνομιακής θητείας. Όπως και στις πανελλήνιες, που εκφράζεται έντονα η επιθυμία των υποψηφίων φοιτητών και των γονιών τους για μια θέση σε ακαδημαϊκό ίδρυμα της πόλης όπου ήδη μένουν, προκειμένου να περιοριστούν τα έξοδα της φοιτητικής ζωής, στην περίπτωση του στρατού τα τηλέφωνα σε γνωστούς και αγνώστους αρμόδιους σχετίζονται και με το αίτημα παραμονής στην πόλη του νεοσυλλέκτου.
«Παλιότερα, ίσως να υπήρχε η σκέψη πως ο φαντάρος θα περάσει πιο δύσκολα σε μια μονάδα της παραμεθορίου, ή πως οι συνθήκες σε κάποιο μακρινό στρατόπεδο θα είναι δύσκολες», λέει ο Ιωσήφ, που υπηρέτησε στο Πεντάγωνο, και χαρακτηρίζει τα ωράρια της θητείας του «ωράρια γραφείου». «Πλέον, όμως, νομίζω πως είναι σαφές ότι η θητεία δεν είναι πια και τόσο δύσκολη. Οπότε, είναι σημαντικότερο για μια οικογένεια ίσως να περιορίσει τα έξοδα από τις μετακινήσεις».

Όταν καλούνται να κάνουν μία εκτίμηση του συνολικού ποσού που χρειάζονται στη διάρκεια της θητείας τους, οι συνομιλητές μας καταλήγουν πως ένα ποσό μεταξύ 300 και 400 ευρώ το μήνα είναι ο μέσος όρος.
Όσον αφορά την πηγή από την οποία προέρχονται τα χρήματα, είτε είναι οικονομίες που είχαν ξεκινήσει να κάνουν ήδη καιρό πριν παρουσιαστούν, είτε οικονομική βοήθεια από την οικογένειά τους.
«Εντάξει, είχαμε και τα χρήματα από τον στρατό», αστειεύεται ο Χρήστος. «Αλλά κανείς δεν τα υπολογίζει αυτά, πρόκειται για ένα ακόμη ανέκδοτο. Φτάνουν ίσως για δύο πακέτα τσιγάρα τον μήνα».

1.jpg

[Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας δεν χαρακτηρίζει το ποσό που λαμβάνουν οι φαντάροι ως «μισθό», αλλά «παροχή προς τους οπλίτες». Μηνιαία ανέρχεται σε 8,80 ευρώ για τους στρατιώτες, 9,98 για τους δεκανείς, και 11,15 για τους λοχίες. Μάλιστα, την περίοδο 1990-2003, ήταν ακόμη χαμηλότερο, μόλις 2,88 ευρώ (980 δραχμές).
Εντούτοις, τι μπορεί να κάνει κάποιος εάν δεν έχει κάποιο μπάτζετ στην άκρη, ή οικογένεια να τον στηρίξει, προκειμένου να αντεπεξέλθει οικονομικά κατά τη διάρκεια της θητείας του, κατά την οποία εξάλλου δεν μπορεί να εργαστεί; Οι επιλογές είναι δύο: είτε πάει στην Κύπρο, είτε υπηρετεί ως έφεδρος αξιωματικός.
«Η διαφορά όσον αφορά τα χρήματα μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου είναι πράγματι τεράστια», υπογραμμίζει ο Γιώργος. Την περίοδο 2011-2012 που υπηρέτησε, ο απλός στρατιώτης στην Κύπρο λάμβανε αμοιβή 250 ευρώ, η οποία αυξανόταν στα 330 εάν βρισκόταν στη θέση του δεκανέα, όπως ο ίδιος.
«Αυτό σημαίνει ότι αν ξέρεις πώς να χρησιμοποιήσεις τα λεφτά σου, από την Κύπρο θα βγεις κερδισμένος», προσθέτει. «Όπως και να το κάνεις, 330 ευρώ είναι καλά χρήματα για κάποιον στρατιώτη σήμερα, την στιγμή που ο βασικός μισθός για κάποιον κάτω των 25 στην Ελλάδα είναι 410 ευρώ». Συμπληρώνει ότι τα δικά του αεροπορικά εισιτήρια επιστροφής στις άδειες ήταν δωρεάν και ο ίδιος, κάνοντας ένα καλό χειρισμό των χρημάτων του, επέστρεφε πάντοτε με χρήματα στην Ελλάδα.

Για την περίπτωση του εφέδρου, εκείνος που θα επιλέξει να ακολουθήσει τέτοια πορεία θα έχει έναν μισθό άνω των 500 ευρώ, θα δικαιούται επιδόματα, θα έχει μειωμένες υπηρεσίες και το δικαίωμα να τρώει στην Λέσχη, όπου το φαγητό είναι σαφώς καλύτερο. Από την άλλη, όμως, θα πρέπει να εξασφαλίσει ο ίδιος τη διαμονή του και θα χρειαστεί να υπηρετήσει 5 μήνες επιπλέον της κανονικής θητείας.
«Αυτή είναι μια λύση που ενδείκνυται περισσότερο για όποιον δεν έχει κάτι να τον περιμένει έξω, οπότε μπορεί να κάνει την παρατεταμένη θητεία και να βάλει τουλάχιστον λίγα χρήματα στην άκρη», λέει ο Θωμάς.

dsc_0547.jpg

Προετοιμασία για ατομική εκπαίδευση μαχητή στη Σχολή Έφεδρων Αξιωματικών. [seap.army.gr]

Στις διάφορες διαμαρτυρίες που κατά καιρούς ακούγονται, από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας υπενθυμίζεται ότι το ποσό των 8,80 ευρώ προκύπτει ύστερα από τις απαραίτητες κρατήσεις που γίνονται για τα έξοδα των φαντάρων. Το υπουργείο υπολογίζει πως ένας στρατιώτης κοστίζει 3.663 ευρώ. Αυτό χωρίζεται σε 545 ευρώ κόστος ένδυσης, 118,80 μισθοδοσία, 1.800 ευρώ τροφοδοσία, 900 ευρώ υλικά και καταστάσεις επιβιβάσεων, 200 ευρώ ιατρικές εξετάσεις και 100 ευρώ κόστος πρώτης τοποθέτησης.

Πριν από λίγες ημέρες, σε συνέντευξή του«Μειώνεται ο χρόνος της εναλλακτικής θητείας» | Η Αυγή ο αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Άμυνας, Δημήτρης Βίτσας, προέβη σε μια θετική εξαγγελία για τη μείωση της εναλλακτικής θητείας (γι’ αυτούς που επιλέγουν την κοινωνική εργασία αντί της στρατιωτικής εκπαίδευσης) ούτως ώστε να διαρκεί το ίδιο με την κανονική. Σήμερα είναι μερικούς μήνες μακρύτερη.
Εντούτοις, για το ζήτημα της αμοιβής των κληρωτών τα νέα δεν ήταν ευχάριστα. «Δυστυχώς, δεν μπορούμε να το αυξήσουμε», ήταν η απάντηση του αναπληρωτή υπουργού, ο οποίος βέβαια κατά τρόπο παράξενο και αντιφατικό σε άλλο σημείο της συνέντευξης είπε ότι το βασικό για το υπουργείο είναι «ο στρατός να μην αποστερηθεί της λαϊκότητάς του».

10.jpeg

[Υπουργείο Εθνικής Άμυνας]

«Η ουσία βέβαια είναι μία», σχολιάζει ο Χρήστος. «Ότι στο διάστημα εκείνο δεν θα μπορείς να έχεις εισόδημα. Εγώ είχα την τύχη να έχω στην άκρη ένα μπάτζετ για να τα περάσω, εκείνος όμως που δεν είχε; Το παιδί που ζει στο μεροκάματο, εκείνους τους εννέα μήνες στερούνταν το μεροκάματό του. Θα έπρεπε δηλαδή να έχει δουλέψει κάποτε έναν χρόνο παραπάνω, απλά και μόνο για να πάει στον στρατό».
Ίσως το ζήτημα αυτό να έπρεπε να απασχολήσει τον υφυπουργό Αμύνης στην επόμενη συνέντευξή του.

Οι 16.000 ναοί της Αγγλικανικής Εκκλησίας (περίπου ένας για κάθε 4.000 κατοίκους) έχουν συνολικό ετήσιο κόστος συντήρησης περίπου 160 εκατ. λίρες το χρόνο. Οι μισθοί ιερέων και διοικητικού προσωπικού είναι 180 εκατ. λίρεςIf Churches Paid Taxes | HuffPost και καλύπτονται από την ίδια την εκκλησία. Το κράτος χρηματοδοτεί εν μέρει τη συντήρηση των κτιρίων (¾ από τα οποία είναι διατηρητέα). Tα έσοδα της αγγλικανικής εκκλησίας προέρχονται από τις συνεισφορές των πιστών, αλλά και εναλλακτικούς τρόπους χρήσης, όπως η παραχώρηση χώρων για εκθέσεις, συνέδρια, καφετέριες και διοργάνωση συναυλιών.

Στην Ελλάδα, η χρηματοδότηση λειτουργεί αντίστροφα. Οι εκκλησίες είναι 10.000 (μία για κάθε χίλιους κατοίκους), χωρίς να υπολογίζονται τα αμέτρητα ξωκλήσια και ιδιόκτητες μικρές εκκλησίες. Η εκκλησία καλύπτει τα έξοδα συντήρησης και λειτουργίας των ναών από το παγκάρι και την αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας (ενοικιάσεις διαμερισμάτων/επαγγελματικών χώρων) που κατέχει.
Το κράτος, όμως, μισθοδοτεί τους περίπου 9.500 κληρικούς, με ετήσιο κόστος 200 εκατομμύρια ευρώΈρευνα: Οι οικονομικές διαστάσεις των σχέσεων Εκκλησίας-Κράτους στην Ελλάδα και στην Ευρώπη | ΙΝΣΠΟΛ.

Αν και οι οπαδοί του Κέιβ είναι χαρακτηριστικά πολλοί στην Ελλάδα, είναι αμφίβολο αν θα μπορέσουν να τον δουν ποτέ να παίζει σε ναό –η ορθόδοξη εκκλησία δεν είναι δεκτική σε τέτοιες καινοτομίες. Ούτε όμως οι Άγγλοι θα δουν προκοπή αν περιμένουν μόνο από τους φίλους της τέχνης τη λύση στα δύο μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εκκλησία τους: την κατακόρυφη πτώση του αριθμού των πιστών και τις οικονομικές δυσκολίες που αυτή συνεπάγεται. Στα δύο αυτά μεγάλα ερωτήματα αναζητούνται απαντήσεις, οι οποίες είναι κάποιες φορές αναπάντεχες και δεν περιλαμβάνουν κατ’ ανάγκη τον Θεό.

Τα τελευταία 20 χρόνια, περίπου 25 αγγλικανικές εκκλησίες κλείνουν στη Βρετανία κάθε χρόνο. Μία στις τέσσερις εκκλησίες έχει λιγότερες από 16 επισκέψεις πιστών την εβδομάδα –στα χωριά και τις κωμοπόλεις, λιγότεροι από 10.
Μόνο το 1,5% του πληθυσμού πηγαίνει στην κυριακάτικη λειτουργία, το νούμερο έχει πέσει στο μισό μέσα σε 25 χρόνια.
Μόλις το 3% όσων ανήκουν στην ηλικιακή ομάδα 18-24 δηλώνουν μέλη της αγγλικανικής εκκλησίας. Τα τελευταία 30 χρόνια, ανεξαρτήτως ηλικίας, ο αριθμός των πιστών έχει μειωθεί κατά 37%. To 1983 περίπου ένας στους τρεις Βρετανούς δήλωνε άθεος, σήμερα η αναλογία είναι ένας στους δύο

Μόνο ανάμεσα στο 2012 και 2014 οι Αγγλικανοί στη Βρετανία μειώθηκαν κατά 1,7 εκατομμύρια. Αν συνεχιστούν αυτοί οι ρυθμοί, η Αγγλικανική Εκκλησία θα πάψει να υπάρχει πριν το 20672. Ο προηγούμενος αρχηγός της Αγγλικανικής Εκκλησίας, Τζορτζ Κάρεϊ, προειδοποίησε ότι απέχουμε μία γενιά από τον αφανισμό της.
Το 2015, έρευνα τριών αμερικανικών πανεπιστημίων με δείγμα περίπου 11,5 εκατομμύρια έφηβους, έδειξε ότι η σημερινή γενιά Αμερικανών είναι η λιγότερο πιστή στην ιστορία της χώρας. Σε σχέση με τα τέλη των ’70ς, ο αριθμός των 18χρόνων που δεν πηγαίνουν ποτέ στην εκκλησία έχει υπερδιπλασιαστεί, ενώ οι φοιτητές που περιγράφουν τη θρησκεία ως «καθόλου σημαντική» στη ζωή τους έχει
.Η θρησκεία έρχεται τελευταία με μόλις 5% –και διαρκώς πτωτική τάση– όταν οι Ευρωπαίοι αξιολογούν τις σημαντικότερες προσωπικές τους αξίες. 
Η διατήρηση της ειρήνης και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αξιολογούνταιStandardn, 2015 ως οι σημαντικότερες αξίες από αντίστοιχα το 45% και 40% των ερωτηθέντων.

Εντυπωσιακή είναι η τάση και στην Ελλάδα.
Αν και σε έρευνα της ΔιαΝΕΟσις”Τι Πιστεύουν Οι Έλληνες”; Οι Απαντήσεις Σε 68 Διαγράμματα | διαΝΕΟσις το 2016, ο αριθμός όσων δηλώνουν πιστοί παραμένει πολύ ψηλός (84,5%), έρευνα της Kapa Research για το Βήμα το 2015Δημοσκόπηση Κάπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά… μια φορά τον χρόνο | έδειξε πως μέσα σε 15 χρόνια το ποσοστό εκείνων που δηλώνουν θρησκευόμενοι έπεσε από 85,6% σε 52%.

Από την τελευταία έρευνα προκύπτουν δύο ακόμη πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία. Το 2006 μόνο 7% δήλωνε ότι δεν πηγαίνει ποτέ στην εκκλησία. Το 2015 το ποσοστό είχε φτάσει στο 36%. Αντίστοιχα είναι και τα ποσοστά σε μία ακόμη χαρακτηριστική ερώτηση: «Πόσο συχνά προσεύχεστε εκτός εκκλησίας».
Ενώ το 2006 μόνο το 7,2% είχε δηλώσει «ποτέ», το 2015 το ποσοστό είχε φτάσει στο 30% περίπου.
Με λίγα λόγια, αν και οι Έλληνες εξακολουθούν να δηλώνουν πιστοί, η εκκλησία εξαφανίζεται από την καθημερινότητά τους.
Είναι ένα θεμελιώδες, υπαρξιακό πρόβλημα το οποίο θίγεται ελάχιστα δημοσίως από τους εκπροσώπους της εκκλησίας, σε αντίθεση με το όνομα της Μακεδονίας ή τις ερωτικές προτιμήσεις των Ελλήνων.

Στην Αγγλία μπορεί λιγότεροι από δέκα πιστοί να προσέρχονται στην κυριακάτικη λειτουργία, αλλά την ίδια στιγμή εννιά στους δέκα Βρετανούς επισκέπτονται εκκλησίες για τελείως διαφορετικούς λόγους. Ειδικά στα απομακρυσμένα χωριά, οι εκκλησίες λειτουργούν ως τοπικά ταχυδρομεία, σταθμοί για πληρωμές λογαριασμών, λαϊκές αγορές, κ.λπ.
Η Τζο Σάντερς, ιερέας στο Λέστερσαϊρ της κεντρικής Αγγλίας, εξέφρασε πρόσφατα στον  την πεποίθηση ότι η εκκλησία πρέπει να βρίσκει διαρκώς νέες λύσεις ώστε να κρατήσει τα κτίρια της ανοιχτά και να παραμείνει παρούσα στη ζωή των ανθρώπων: «Θα πρέπει να ανοίξουμε τις πόρτες μας ώστε να φιλοξενήσουμε ταχυδρομεία, χώρους συνεστιάσεων, δημόσιες κουζίνες και τουαλέτες».

Οι γυναίκες ιερείς στη Βρετανία ήταν 5.690 το 2017 και, σε αντίθεση με τους άνδρες, διαρκώς αυξάνονται. 274 γυναίκες αναμένεται να χειροτονηθούν το επόμενο διάστημα, έναντι 268 ανδρών. Η διαφορά είναι μικρή αλλά με μεγάλη συμβολική σημασία.
Η συζήτηση πηγαίνει φυσικά πολύ πιο πέρα από τους τρόπους χρήσης των κτιρίων. Η θρησκευτικός κοινωνιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ Γκρέις ΝτέιβιςReligion in Public Life: Levelling the Ground | Theos Think Tank υποστηρίζει ότι παρά τη διαπιστωμένη απομάκρυνση των ανθρώπων από τη εκκλησία, η χριστιανική παράδοση έχει διαρκή και μεγάλη επιρροή στην καθημερινότητα των ανθρώπων, καταρχάς στον χρόνο και τον χώρο τους: από τις αργίες και τις γιορτές μέχρι την κυρίαρχη παρουσία των ναών γύρω μας. Η εκκλησία διαφυλάσσει επίσης το αίσθημα της συλλογικότητας και της συμμετοχής καθώς κορυφαίες προσωπικές μας στιγμές συνδέονται με τα μυστήρια της. Η Ντέιβις υπενθυμίζει όμως ότι οι άνθρωποι θεωρούν κεκτημένες αξίες την ελευθερία έκφρασης και τη μοντέρνα δημοκρατία και ως εκ τούτου η εκκλησία θα κάνει λάθος αν προσπαθήσει να επιβάλει το δόγμα της στους πιστούς. Αντιθέτως, πρέπει να συνδεθεί με την κοινωνία μέσα από τα σύγχρονα προβλήματα της.

Στο Πλάιμουθ τα παιδιά ενθαρρύνονταιPlymouth Centre for Faiths & Cultural Diversity να μαθαίνουν τις θρησκείες των συμμαθητών τους και να συμμετέχουν στον διαθρησκευτικό διάλογο μαζί τους. Η εκκλησία επιχειρεί έτσι να συμβαδίσει με μία απρόσμενα θετική εξέλιξη για τη θρησκεία που προκάλεσε η μετανάστευση: Παρά τη διαρκώς πτωτική τάση σε όλη τη χώρα, στο Λονδίνο οι Χριστιανοί που πηγαίνουν στην εκκλησία αυξήθηκανLondon Church Census 2012 | issuu από 620.000 το 2005 σε 720.000 το 2012, αύξηση που αποδίδεται αποκλειστικά στις χριστιανικές κοινότητες των μεταναστών.
Παράλληλα, μέσα σε μία δεκαετία όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως Μουσουλμάνοι αυξήθηκαν από 8,5% σε 12,4% και οι Βουδιστές από 4% σε 5%. Οι διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες δεν είναι απομονωμένες. Στο Έξετερ, το 2015, όταν ο καθεδρικός ναός έπιασε φωτιά, το τζαμί της πόλης άνοιξε τις πόρτεςMosque steps in to feed homeless as fire forces continued closure of Exeter Cathedral | AnglicanNews του προκειμένου να φιλοξενήσει το εβδομαδιαίο συσσίτιο στους άστεγους. Είναι μία υπενθύμιση για το πόσο εκ των ων ουκ άνευ είναι η συζήτηση για τη δημιουργία τζαμιού στην Αθήνα, αφού οι λατρευτικοί χώροι ως εστίες αρωγής ξεπερνούν το δόγμα. Για την Ορθόδοξη εκκλησία, η άφιξη των μεταναστών αποτελεί μοναδική ευκαιρία για την αναθέρμανση του θρησκευτικού ενδιαφέροντος.
Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα η εκκλησία επιτελεί σημαντικό κοινωνικό έργο, ειδικά στην εποχή της οικονομικής κρίσης και την πίεση που αυτή ασκεί στις δυνατότητες του κοινωνικού κράτους. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει ένας συντονισμένος τρόπος ώστε να συγχρονιστεί με τις νέες ανάγκες που έχουν δημιουργηθεί. Η ερευνήτρια Έφη Φωκά, σε έρευνα του 2012, πριν δηλαδή εμφανιστούν τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα, αναφέρει το παράδειγμα της ΘήβαςActa Universitatis Upsaliensis | Acta Universitatis Upsaliensis όπου οι μουσουλμάνοι Πακιστανοί και Ινδοί μετανάστες δεν έχουν ενσωματωθεί στην τοπική κοινωνία και επομένως δεν γνωρίζουν για τις διανομές τροφίμων και ρουχισμού.

Η εκκλησία με το τελετουργικό της συλλογικότητας, τη βιωματική της σχέση με τους ανθρώπους και το κοινωνικό της έργο, εμπνέει όμως και όσους αρνούνται την ύπαρξη του Θεού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Sunday Assemblysundayassembly.com, η εκκλησία που δημιούργησαν πριν από πέντε χρόνια δύο κωμικοί, ο Σάντερσον Τζόουνς και η Πίπα Έβανς.
Η Συνέλευση διατηρεί τη διάρθρωση της εκκλησιαστικής λειτουργίας, αλλά εξαιρεί τον Θεό από τη διαδικασία. Είναι σαν να πηγαίνεις σε λειτουργία της Αγγλικανικής Εκκλησίας, αλλά υπό τους ήχους της Μπελίντα Καρλάιλ, των Oasis και της Γουίτνεϊ Χιούστον. Δεν υπάρχουν θρησκευτικές αναφορές, η αρχή της Συνέλευσης συνοψίζεται σε τρεις προτροπές προς τα μέλη της: να ζουν καλύτερα, να βοηθούν περισσότερο και να αναρωτιούνται συχνότερα.

Στα πέμπτα γενέθλια της Συνέλευσης, περίπου 350 άνθρωποι, στη συντριπτική πλειοψηφία τους από 25 έως 40 ετών, συναντήθηκαν στο Κόνγουεϊ Χολ στο Χόλμπορν του κεντρικού Λονδίνου.
Στη σκηνή υπάρχουν ερασιτέχνες μουσικοί μέλη της συνέλευσης, οθόνη για καραόκε και powerpoint για τις παρουσιάσεις. Ο κόσμος είναι θορυβώδης, στην είσοδο της αίθουσας ο Τζόουνς χαιρετά όσους μπαίνουν με high five, το συνθηματικό της χαράς. Η λειτουργία ξεκινάει με Αντέλ και Fat Boy Slim. Στο δεύτερο τραγούδι η αίθουσα έχει σηκωθεί στο πόδι. Ο Άντερσον χορεύει μπροστά από τη σκηνή, και δείχνει διαρκώς την καρδιά του, αναλαμβάνοντας ατύπως το ρόλο του «ιερέα» . Μοιάζει σαν συναυλία γκόσπελ, αλλά είναι πολύ δύσκολο να διακρίνεις το θρησκευτικό στοιχείο. Έχεις διαρκώς τον φόβο ότι αργά ή γρήγορα ο αλλόκοτος χαρακτήρας της αίρεσης θα ξεπροβάλει, αλλά όλοι παραμένουν κουλ και χαλαροί. Τις ομιλίες έχουν αναλάβει η ποιήτρια Τόλου Απμελούσι και ο stand up κωμικός Ριούφους Χάουντ. Και οι δύο μιλάνε χωρίς φανφάρες για τη μετανάστευση ή τα συσσίτια στο Λονδίνο. Μιλούν επίσης για το φως, το σκοτάδι, τον φόβο. Ο τόνος τους είναι προσωπικός, παντού όμως υπάρχει η υποδήλωση στον πνευματικό χαρακτήρα της συλλογικότητας που συναντάμε στην εκκλησία.
false
«Κανείς δεν είναι εδώ για να υποδείξει στον άλλον τι να πιστεύει ή να πρεσβεύει στη ζωή του, αλλά προκειμένου να βοηθήσει τον πλησίον του να ζήσει τη ζωή που επέλεξε, λέει ο Τζόουνς για να θυμίσει τον σκοπό της Sunday Assembly. Η Συνέλευση προσπαθεί να μεταδώσει το αίσθημα της συλλογικότητας και να ενσταλάξει την ελπίδα στα μέλη της, αλλά χωρίς το βάρος του θεού και το βάρος της θρησκείας. Η μοναδική παράδοξη στιγμή είναι όταν ο Τζόουνς ζητά από το κοινό να κλείσει τα μάτια του για διαλογισμό. Mπορεί το προγραμματισμένο ξεχείλισμα συναισθηματισμού και αδελφοσύνης να σε χτυπάει λίγο στα νεύρα, αλλά η όλη διαδικασία διαφυλάσσει τον χαρακτήρα της από τον χιπισμό και την ταγαροποίηση.
Το πιο ενδιαφέρον με τη Συνέλευση είναι ότι με το να εξαιρεί τον Θεό από τη διαδικασία, τον απενοχοποιεί. Το να μην πιστεύεις στον Θεό δεν σημαίνει ότι είσαι αναγκασμένος να αρνηθείς την εκ των πραγμάτων βιωματική σχέση που έχεις με τους λατρευτικούς χώρους. Στην Ελλάδα το γνωρίζουμε καλά. Είναι δύο ειδών ενοχές αυτές που αντιμετωπίζουμε: η πρώτη ότι θα μας περάσουν για πιστούς αν πούμε ότι μας αρέσουν οι εκκλησίες ή το Γλυκύ μου Έαρ. Η δεύτερη είναι απέναντι στον ίδιο τον Θεό, ότι θα μας περάσει για άπιστους που δανειζόμαστε τα ιερά και όσια του χωρίς κατ’ ανάγκη να έχουμε Εκείνον στο μυαλό μας.
Ο συγγραφέας Αλέν Ντε Μποτόν μπορεί μεν να μιλάει σαν οι Coldplay να τραγουδάνε βιβλία του Λεό Μπουσκαλιά (ο Θεός να σε φυλάξει, δηλαδή), αλλά λέει κάτι πολύ ενδιαφέρον: δεν χρειάζεται να είναι κανείς πιστός για να του αρέσει η γαλήνη μίας εκκλησίας, τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα –ή, στη δική μας περίπτωση, να περπατάει πίσω από τον επιτάφιο.

Πέρα από την προσωπική αναζήτηση, ο Ντε Μπότον λέει ότι όσοι θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο μπορούν να αντλήσουν μαθήματα από τη θρησκεία, το ξεκάθαρο μήνυμά της και τους τρόπους συλλογικής δράσης που έχει αναπτύξει σε βάθος αιώνων. Ο Ντε Μπότον πριν μερικά χρόνια σχεδίαζε μάλιστα να κατασκευάσει τον πρώτο ναό για άθεους στο ΛονδίνοAlain de Botton reveals plans for ‘temple to atheism’ in heart of London | The Guardian.
Αυτή όμως είναι η φιλοσοφική διάσταση του ζητήματος. Για όσους συμμετέχουν σε συλλογικές πρωτοβουλίες, όπως η Sunday Assembly, η πνευματική αναζήτηση συναντά την ανάγκη για κοινωνική συμμετοχή. Tα μέλη της Συνέλευσης δεν τραγουδάνε μόνο στις λειτουργίες, ούτε απλώς συμμετέχουν στις εκδρομές περισυλλογήςRetreat to the future | Sunday Assembly. Αντιθέτως, όπως και οι πιστοί-μέλη της εκκλησίας, επιδιώκουν να έχουν κοινωνικό ρόλο: διανέμουν φαγητό, ενισχύουν φιλανθρωπικούς οργανισμούς, οργανώνουν εκδηλώσεις σε εργατικές κατοικίες.

Με ανάλογη μέθοδο, αλλά πολύ διαφορετική αφετηρία, προσπαθεί και η ίδια η Εκκλησία της Αγγλίας να προσελκύσει τους πιστούς. O Τζάστιν Γουέλμπι, διάδοχος του Τζορτζ Κάρεϊ στον αρχιεπισκοπικό θρόνο, συμμερίζεται την αγωνία του προκατόχου του και έχει πει σε ανύποπτο χρόνο ότι αυτή είναι η τελευταία ευκαιρία της εκκλησίας να σωθεί μέσω της εξωστρέφειας.
false
Οι Αγγλικανοί δεν στρέφονται στην Αντέλ και τη Γούιτνεϊ Χιούστον, αλλά σε πιο θρησκευτικά τραγούδια και τον ευαγγελισμό. Ταυτόχρονα εκσυγχρονίζουν το κοινωνικό τους ρόλο, διοργανώνοντας από συμβουλευτικές για διαζευγμένους πατέρες μέχρι fitness classesHow evangelical Christians are using social action to revivify church brand | The Guardian.

O ιερέας-τραγουδιστής Τιμ Χιουζ.
Πολλοί παραλληλίζουν την πρωτοβουλία του μετριοπαθούς Γουέλμπι με την προσπάθεια του Τόνι Μπλερ και τους Εργατικούς. Ο πρώην πρωθυπουργός εστίασε την προσοχή του όχι στο δόγμα των Labour, αλλά στον εκμοντερνισμό του κόμματος ώστε να συμβαδίσει με ανάγκες που οι άνθρωποι εκ πρώτης όψεως δεν ταύτιζαν με την πολιτική. Έτσι και ο Γουέλμπι, με τον προσηνή χαρακτήρα και τον απελευθερωμένο λόγο του, παρουσιάζει την εκκλησία ως έναν μοντέρνο και ανοιχτό θεσμό τον οποίο οι πιστοί μπορούν να προσεγγίσουν για τις υπαρξιακές τους αγωνίες. Άλλοι όμως παραλληλίζουν το κίνημα εξωστρέφειας με τον Τζέρεμι ΚόρμπινAs traditional believers turn away, is this a new crisis of faith? | The Guardian. Λένε δηλαδή πως τελικά απευθύνεται σε λίγους φανατικούς ζηλωτές, αφού πίσω από το άνοιγμα στην κοινωνία κρύβεται η εκ των πραγμάτων άκαμπτη δογματική Αγγλικανική Εκκλησία. Και, όπως θα έλεγε ο Ντε Μπότον: η θρησκεία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για την αφήσουμε αποκλειστικά στους πιστούς.