Στην Ευρώπη της αρχαιότητας, οι φιλόσοφοι έγραφαν σε μεγάλο βαθμό στα ελληνικά. Ακόμη και μετά από την κατάκτηση της Μεσογείου από τους Ρωμαίους και την πτώση του πολυθεϊσμού, η φιλοσοφία παρέμενε στενά συνυφασμένη με τον ελληνιστικό πολιτισμό. Οι κορυφαίοι στοχαστές του ρωμαϊκού κόσμου, όπως ο Κικέρων και ο Σενέκας, είχαν γαλουχηθεί με την ελληνική γραμματεία –ο Κικέρων είχε μάλιστα ταξιδέψει μέχρι την Αθήνα προκειμένου να αποτίσει φόρο τιμής στην πατρίδα των ινδαλμάτων του. Είναι ενδεικτικό ότι ο αυτοκράτορας Μάρκος ΑυρήλιοςΜάρκος Αυρήλιος επέλεξε να γράψει στα ελληνικά τα Τα Εις ΕαυτόνΤο βιβλίο στην Πολιτεία. Ο Κικέρων, όπως αργότερα και ο ΒοήθιοςΒοήθιος, προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια φιλοσοφική παράδοση και στα λατινικά. Αλλά κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα, το μεγαλύτερο τμήμα της ελληνικής σκέψης ήταν διαθέσιμο στα λατινικά μόνο αποσπασματικά και έμμεσα.
Σε άλλα μέρη του κόσμου, η κατάσταση ήταν καλύτερη. Στο ανατολικό κομμάτι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι ελληνόφωνοι Βυζαντινοί μπορούσαν να συνεχίζουν να διαβάζουν τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στο πρωτότυπο. Αλλά και οι φιλόσοφοι του ισλαμικού κόσμου απολάμβαναν άπλετη πρόσβαση στην ελληνιστική πνευματική κληρονομιά:. Στη Βαγδάτη του 10ου αιώνα, εκείνοι που μπορούσαν να διαβάσουν στα αραβικά είχαν περίπου τον ίδιο βαθμό πρόσβασης στον Αριστοτέλη που έχουν σήμερα όσοι γνωρίζουν αγγλικά.

Αυτό συνέβαινε χάρη σε ένα γενναιόδωρα χρηματοδοτούμενο μεταφραστικό κίνημα, το οποίο αναπτύχθηκε στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα, κατά τη διάρκεια του Χαλιφάτου των ΑββασιδώνΧαλιφάτο των Αββασιδών. Επιχορηγούμενο από την άρχουσα τάξη, ακόμη και τον ίδιο τον χαλίφη και την οικογένειά του, το μεταφραστικό αυτό κίνημα ήθελε να εντάξει την ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη στην ισλαμική κουλτούρα. Η αυτοκρατορία των Αββασιδών είχε όχι μόνο τους οικονομικούς, αλλά και τους πολιτισμικούς πόρους για να το καταφέρει.
Από την ύστατη αρχαιότητα έως και την άνοδο του Ισλάμ, τα ελληνικά είχαν επιβιώσει ως η γλώσσα της πνευματικής δραστηριότητας μεταξύ των Χριστιανών, ειδικά στη Συρία. Οπότε, όταν οι μουσουλμάνοι αριστοκράτες αποφάσισαν ότι η ελληνική επιστήμη και φιλοσοφία έπρεπε να μεταφραστεί στα αραβικά, αποτάθηκαν στους Χριστιανούς. Κάποιες φορές μάλιστα, ένα ελληνικό έργο μεταφραζόταν πρώτα στα συριακά, και έπειτα στα αραβικά. Η πρόκληση ήταν τεράστια. Τα ελληνικά δεν είναι σημιτική γλώσσα, οπότε οι μεταφραστές εναλλάσσονταν μεταξύ δύο γλωσσικών ομάδων: ήταν σαν να μεταφράζει κανείς φινλανδικά σε αγγλικά αντί για λατινικά σε αγγλικά. Στην αρχή δε, δεν υπήρχε στα αραβικά καθιερωμένη ορολογία για την έκφραση φιλοσοφικών ιδεών.
Τι οδήγησε τους πολιτικούς της αββασιδικής κοινωνίας να υποστηρίξουν ένα τόσο μεγάλο και δύσκολο εγχείρημα; Μέρος της εξήγησης αποτελεί αναμφίβολα η ολοφάνερη χρησιμότητα του συνόλου του ακαδημαϊκού έργου: κείμενα-κλειδιά σε τομείς όπως η μηχανική και η ιατρική είχαν προφανή πρακτική εφαρμογή. Αλλά αυτό δεν εξηγεί την εξαιρετική αμοιβή που λάμβαναν οι μεταφραστές για να αποδώσουν στα αραβικά π.χ. τα ΜεταφυσικάΜεταφυσικά του Αριστοτέλη ή τις Εννεάδες του ΠλωτίνουΠλωτίνος. Η έρευνα των κορυφαίων μελετητών του ελληνοαραβικού μεταφραστικού κινήματος, ειδικά από τον καθηγητή του Yale Δημήτρη ΓούταDimitri Gutas στo βιβλίο Greek Thought, Arabic CultureΤο βιβλίο «Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ‘Abbasaid Society (2nd-4th/5th-10th c.) (Arabic Thought and Culture)» στο Amazon (1998), έχει υποδείξει ότι στην πραγματικότητα τα κίνητρα ήταν βαθιά πολιτικά. Οι χαλίφηδες ήθελαν να εδραιώσουν τη δική τους πολιτισμική ηγεμονία, ανταγωνιζόμενοι τον περσικό πολιτισμό και τους Βυζαντινούς με τους οποίους γειτνίαζαν. Οι Αββασίδες ήθελαν να δείξουν ότι μπορούσαν να είναι οι συνεχιστές του ελληνιστικού πολιτισμού, καλύτερα από τους ελληνόφωνους Βυζαντινούς, βυθισμένοι καθώς αυτοί ήταν στους ανορθολογισμούς της χριστιανικής θεολογίας.
Παράλληλα, οι μουσουλμάνοι διανοούμενοι εντόπισαν στα ελληνικά κείμενα εργαλεία για την υπεράσπιση και βαθύτερη κατανόηση της δικής τους θρησκείας. Ένας από τους πρώτους που αγκάλιασαν τη δυνατότητα αυτή ήταν ο αλ-ΚίντιAl-Kindi, (801-873), που παραδοσιακά θεωρείται ο πρώτος φιλόσοφος που έγραψε στα αραβικά. Εύπορος μουσουλμάνος που κινείτο μεταξύ των δικαστικών κύκλων, ο αλ-Κίντι επέβλεπε τη δραστηριότητα των χριστιανών λογίων που μπορούσαν να αποδώσουν τα ελληνικά στα αραβικά. Τα αποτελέσματα ήταν διφορούμενα. Η απόδοση των Μεταφυσικών του Αριστοτέλη από τον κύκλο του αλ-Κίντι μπορεί να είναι έως και ακατανόητη σε ορισμένα σημεία (για να είμαστε δίκαιοι, το ίδιο θα μπορούσε κανείς και για τα ελληνικά Μεταφυσικά), ενώ η “μετάφραση” των γραπτών του ΠλωτίνουΠλωτίνος παίρνει συχνά τη μορφή μιας ελεύθερης παράφρασης με νέο, επιπρόσθετο υλικό.
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα για αυτό που συνέβαινε γενικότερα στις ελληνοαραβικές μεταφράσεις –και ίσως όλες τις μεταφράσεις φιλοσοφικών κειμένων. Όσοι έχουν μεταφράσει φιλοσοφία από ξένη γλώσσα γνωρίζουν ότι, πριν επιχειρήσεις κάτι τέτοιο, πρέπει να έχεις βαθιά κατανόηση όσων διαβάζεις. Στην πορεία, θα χρειαστεί να κάνεις δύσκολες επιλογές για το πώς θα αποδώσεις το κείμενο στην εκάστοτε γλώσσα και έτσι ο αναγνώστης (που ίσως δεν γνωρίζει, ή δεν έχει πρόσβαση στο πρωτότυπο) βρίσκεται στο έλεος των αποφάσεων του μεταφραστή.

Ιδού το αγαπημένο μου παράδειγμα: Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη «είδος» για να εννοήσει τόσο τη «μορφή» (όπως όταν λέει ότι «οι υποστάσεις δημιουργούνται από μορφή και ύλη») όσο το «είδος» (όπως όταν λέει ότι «ο άνθρωπος είναι είδος που ανήκει στο γένος των ζώων»). Αλλά στα αραβικά, όπως και στα αγγλικά, υπάρχουν δύο διαφορετικές λέξεις για το «είδος» (η μορφή είναι ṣūra, το είδος είναι nawʿ). Ως εκ τούτου, οι Άραβες μεταφραστές έπρεπε κάθε φορά που συναντούσαν τη λέξη «είδος» να αποφασίζουν ποια από τις δύο έννοιες είχε στο μυαλό του ο Αριστοτέλης. Κάποιες φορές αυτό ήταν προφανές, κάποιες άλλες όχι. Ωστόσο το βιβλίο Ο Αραβικός ΠλωτίνοςArabic Plotinus | Encyclopedia of Medieval Philosophy [οι Εννεάδες 4-6 στα αραβικά, η σημαντικότερη πηγή των νεοπλατωνικών ιδεών στον αραβικό κόσμο] πάει πολύ μακρύτερα από τέτοιες απαραίτητες αποφάσεις σχετικά με την ετυμολογία. Κάνει δραματικές παρεμβάσεις στο κείμενο, οι οποίες βοηθούν να προσαρμοστεί το δίδαγμα του Πλωτίνου στη μονοθεϊστική θεολογία, παραπλανητικά ταυτίζοντας τη νεοπλατωνική ιδέα μιας ανώτατης και απόλυτα απλής αρχής με τον Μέγα Δημιουργό των αβρααμικών θρησκειών.
Ποιος ήταν ο ρόλος του ίδιου του αλ-Κίντι σε όλο αυτό; Στην πραγματικότητα, δεν είμαστε απόλυτα βέβαιοι. Όλα δείχνουν ότι δεν μετέφραζε o ίδιος και μπορεί να μην ήξερε καν καλά ελληνικά. Αλλά υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες ότι «έκανε διορθώσεις» στον Αραβικό Πλωτίνο, κάτι που θα μπορούσε να σημαίνει ακόμη και προσθήκη δικών του ιδεών στο κείμενο. Κατά τα φαινόμενα, ο αλ-Κιντί και οι συνεργάτες του νόμιζαν ότι μια “αληθινή” μετάφραση είναι εκείνη που εκφράζει την αλήθεια, όχι μόνο αυτή που μένει πιστή στο πρωτότυπο κείμενο.

Αλλά ο αλ-Κίντι δεν έμεινε στη μετάφραση. Έγραψε μια σειρά από ξεχωριστά έργα, συνήθως με τη μορφή γραμμάτων ή επιστολών προς τους χρηματοδότες του, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο ίδιος ο χαλίφης. Αυτά τα γράμματα εξηγούσαν τη σημασία και τη δύναμη των ελληνικών ιδεών, και πώς οι ιδέες αυτές μπορούσαν να ανταποκριθούν στις ανησυχίες του Ισλάμ του 9ου αιώνα. Ουσιαστικά, έκανε δημόσιες σχέσεις για την ελληνιστική σκέψη. Το οποίο βέβαια δεν σημαίνει ότι ακολουθούσε δουλοπρεπώς τους αρχαίους προκατόχους που είχαν γράψει στα ελληνικά. Αντιθέτως, αυτό που κάνει ξεχωριστό τον κύκλο του αλ-Κιντί είναι η υιοθέτηση και η προσαρμογή των ελληνιστικών ιδεών. Όταν ο αλ-Κίντι προσπαθούσε να ταυτίσει την πρώτη αρχή του Αριστοτέλη και του Πλωτίνου με τον Θεό του Κορανίου, ο δρόμος ήταν ήδη ανοιχτός από μεταφράσεις που είχαν αντιμετωπίσει αυτήν την αρχή ως Δημιουργό. Ο αλ-Κίντι γνώριζε αυτό που εμείς εύκολα ξεχνάμε σήμερα: ότι η μετάφραση φιλοσοφικών έργων μπορεί να είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να φιλοσοφήσεις.

Ο Peter Adamson είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο Ludwig Maximilian University του Μονάχου. Έχει συγγράψει τα βιβλία Arabic Plotinus: A Philosophical Study of the ‘Theology of Aristotle’Στο Amazon (2002), Great Medieval Thinkers: al-KindiΣτο Αmazon(2007) και Philosophy in the Islamic WorldΣτο Αmazon (2016) και παρουσιάζει ένα podcast για την ιστορία της Φιλοσοφίαςhistoryofphilosophy.net.
Mπορείτε να ακούσετε το podacast του Adamson «Founded in Translation: From Greek to Syriac and Arabic» εδώTo podcast.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στις 4 Νοεμβρίου 2016 στο aeonArabic translators did far more than just preserve Greek philosophy | aeon. Aναδημοσιεύεται στα πλαίσια του Creative Commons Attribution-No DerivativesCreative Commons.