Πέρα από το Καρναβάλι: Ο Φεβρουάριος του θρησκευτικού συγκρητισμού των Λατίνων
‘
Με δύο λόγια
Χαρακτηριστικά, δύο μεγάλες γιορτές συμπίπτουν στις 2 Φεβρουαρίου: η μία, η CandelariaCandlemas | BBC, τιμά την Υπαπαντή του Κυρίου. Η άλλη, αφρικανικών καταβολών, τιμά την θεά της θάλασσας ΙεμανζάBrazil’s Goddess of the Sea: Everything You Need to Know About Festival of Iemanjá | Culture Trip.
Την ίδια λοιπόν ημέρα τιμώνται δύο γυναίκες, η Παναγία και η Ιεμανζά. Πολύ διαφορετικό το προφίλ καθεμιάς αλλά και οι λόγοι που λατρεύονται. Είχα την τύχη να παρακολουθήσω την Candelaria στην Copacabana της Βολιβίας και –πέρυσι– στην Πόλη του Μεξικού. Kραυγαλέα η διαφορά σημειολογίας μεταξύ τους! Όσο για την Ιεμανζά, η γιορτή της με βρήκε στο Μοντεβιδέο, κάνοντας αυτήν την πληκτική πόλη πιο ενδιαφέρουσα και μαγεύοντάς με αγιάτρευτα…
masswomenla44.jpg
Η ύπαιθρος της Βολιβίας σου παρέχει μοναδική ευκαιρία να επιστρέψεις στην προ-βιομηχανική εποχή. Την εποχή όπου οι άνθρωποι ντύνονταν ακόμη με «παραδοσιακές» στολές, μην γνωρίζοντας άλλη ενδυμασία, και που κάθε μέρος της υφηλίου ήταν πολύ διαφορετικό από τα άλλα –πολύ πριν αρχίσουν όλα να μοιάζουν στην εμφάνιση και τις συνήθειες.
masswomenla9.jpg
Η εμπειρία έρχεται με ένα τίμημα φυσικά. Η βολιβιάνικη ύπαιθρος δεν είναι εύκολος προορισμός. Μπορεί ο Φεβρουάριος να είναι κατακαλόκαιρο στο νότιο ημισφαίριο, αλλά στην Βολιβία των Άνδεων με τις τρεις και πλέον χιλιάδες μέτρα ύψος το ψύχος είναι δριμύ. Τα βράδια πρέπει να κοιμάσαι με αλλεπάλληλα στρώματα ρούχων, γιατί η θερμοκρασία πλησιάζει το μηδέν και θέρμανση σε σπίτια και ξενοδοχεία δεν υπάρχει. Το ζεστό νερό είναι είδος σπάνιο και πολυτελές. Η έλλειψη υγιεινής είναι παροιμιώδης και η καθαριότητα χαμηλά στην αξιολογική κλίμακα. Σίγουρα θα αρρωστήσεις για μια-δυο μέρες, κάτι που πρέπει να συνυπολογίσεις στον προγραμματισμό σου.
Το δυσκολότερο για τον ταξιδιώτη, ωστόσο, δεν είναι τίποτα από τα παραπάνω. Είναι η επικοινωνία με τον κόσμο. Για τον χαρακτήρα των Βολιβιάνων του altiplano, των υψιπέδων των Άνδεων, πολλά έχουν γραφεί (ελάχιστα κολακευτικά). Ιθαγενείς (ΑϊμάραAymara people και ΚέτσουαQuechua people) στην απόλυτη πλειονότητά τους, είναι αφόρητα κλειστοί, παροιμιωδώς αφιλόξενοι και από απότομοι έως αγενείς στην συμπεριφορά. Δεν χαμογελούν ποτέ, απαντούν λακωνικά σε κάθε ερώτηση και έχουν βλέμμα μονίμως σκυθρωπό. Κραυγαλέα η αντίθεση με τις μεγάλες πόλεις, όπου ο κόσμος –ανεξαρτήτως καταγωγής– είναι ευγενής και φιλικός, χαμογελά και σου πιάνει την κουβέντα, κάνοντας την αντικοινωνικότητα των βουνίσιων να μοιάζει μακρινό, κακό όνειρο.
Και όμως, ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να δει τους «απροσπέλαστους» αυτούς Ινδιάνους των Άνδεων να βγαίνουν από το καβούκι τους. Στα πανηγύρια, που σημαδεύουν την ζωή και τις εποχές τόσο στην πόλη όσο και στην επαρχία, τα αόρατα συρματοπλέγματα κόβονται προσωρινά και το γέλιο και ο αυθορμητισμός βγαίνουν από τα Τάρταρα στην επιφάνεια. Έτσι, εκτός από πολύτιμη λαογραφική εμπειρία, τα πανηγύρια είναι και μοναδική ευκαιρία να δει κανείς την «άλλη πλευρά» των ορεσίβιων Βολιβιάνων.
masswomenla2.jpg
Το πιο ξακουστό πανηγύρι της χώρας λαμβάνει χώρα στις 2 Φεβρουαρίου στην CopacabanaΚοπακαμπάνα (Βολιβία), μικρή κωμόπολη σε υψόμετρο 3.850 μέτρα κτισμένη σε χερσόνησο στην λίμνη Τιτικάκα. Κota Kawana σημαίνει, στην γλώσσα των ιθαγενών Αϊμάρα, «πανόραμα της λίμνης». Ονομασία απολύτως δικαιολογημένη: από τους λόφους της χερσονήσου αγναντεύει κανείς την γκριζογάλανη απεραντοσύνη. Στην κωμόπολη βρίσκεται ο ιερότερος ναόςBasilica of Our Lady of Copacabana της χώρας, αφιερωμένος στην Θεοτόκο.
church_of_copacabana.jpg
Η Παρθένος της CopacabanaVirgen de Copacabana, προστάτις της Βολιβίας, λατρεύεται ως θαυματουργός και είναι ξακουστή σε ολόκληρη την Λατινική Αμερική. Είναι και ανάδοχος της πασίγνωστης παραλίας του Ρίο: στην έρημη τότε ακτή ξεβράσθηκε σώος ένας έμπορος από το Άνω Περού (σημερινή Βολιβία), όταν το πλοίο του ναυάγησε. Ευγνώμων, ανήγειρε ένα εκκλησάκι αφιερωμένο στην Παρθένο της Copacabana…
Στις χώρες εκείνες της Λατινικής Αμερικής, όπου υπήρχαν συμπαγείς πληθυσμοί ιθαγενών πριν την ισπανική κατάκτηση, σχεδόν κάθε προσκύνημα της καθολικής εκκλησίας κτίσθηκε πάνω σε ιερό της πρότερης θρησκείας. Παράλληλα, ινδιάνικα έθιμα ενδύουν κάθε χριστιανική γιορτή, ενώ οι δύο θρησκείες λατρεύονται συχνά ταυτόχρονα. Έτσι, η περιοχή της Copacabana ήταν τελετουργικό κέντρο κατά την προϊσπανική περίοδο, χάρη στην γειτνίαση με τα νησιά του ΗλίουIsla del Sol και της Σελήνης στην Τιτικάκα, ιερά για τους Ίνκα και τους προγενέστερούς τους πολιτισμούς.
Η λατρεία της Παναγίας διαδόθηκε γρήγορα μεταξύ των Ινδιάνων. Οι Ισπανοί ιεραπόστολοι τους έπεισαν πως η χάρη της μπορούσε να τους φέρει εκείνο που είχαν μεγαλύτερη ανάγκη: βροχές. Οι κάτοικοι των οροπεδίων, ακόμη και σήμερα, χρειάζονται μια καλή σοδειά για να επιβιώσουν. Στον καθεδρικό ναό της Copacabana φυλάσσεται το άγαλμα της Παρθένου, από ξύλο και στόκο, που κατά τον μύθο κατασκευάσθηκε από Ίνκα καλλιτέχνη πενήντα μόλις χρόνια μετά την ισπανική κατάκτηση. Κρατά το θείο βρέφος στα χέρια της και υποτίθεται πως είναι ντυμένη με μια φορεσιά Ίνκα πριγκίπισσας (που βρίσκεται κάτω από τα φουσκωτά και παρδαλά φορέματα των Παρθένων της Ισπανίας με τα οποία την έντυσαν μεταγενέστερα).
procesionvirgencopacabana.jpg
Στις 2 Φεβρουαρίου κόσμος και λαός πλημμυρίζει την Copacabana για την Candelaria από τα γύρω χωριά, από άλλες περιοχές της Βολιβίας αλλά και τις γειτονικές χώρες. Η εορτή τιμά την Υπαπαντή του Κυρίου, την «προσφορά» δηλαδή του Θείου Βρέφους στον Ναό του Σολομώντα από την Θεοτόκο, σαράντα ημέρες μετά την γέννηση.
Παράλληλα, εορτάζεται «το φως» και οι πόλεις στολίζονται την νύκτα με μικρά φαναράκια –αυτά δίνουν στην γιορτή και το όνομά της. Η παράδοση πιστεύεται ότι προέρχεται από τις λαμπαδηφορίες στα ρωμαϊκά ΛουπερκάλιαΛουπερκάλια (15 Φεβρουαρίου). Στον καθολικό κόσμο, η παρουσία των φωτισμών συμβολίζει την ιδιότητα του Ιησού ως «φωτός του κόσμου».
masswomenla4.jpg
Την Candelaria εορτάζει με λαμπρότητα ολόκληρος ο ισπανόφωνος και λουσόφωνος (που μιλά πορτογαλικά) κόσμος. Συνήθως η έμφαση βρίσκεται στο Θείο Βρέφος και οι πιστοί προσφέρουν ομοιώματά του στους ναούς. Στην Copacabana, όμως, αντικείμενο λατρείας είναι η ίδια η Παρθένος· αντί για βρέφη σε καλάθια, πολλοί πιστοί αφιερώνουν στον ναό ή τοποθετούν περίοπτα στο σπίτι τους αγαλματίδια της Θεοτόκου. Δεν θα μπορούσε, εξάλλου, να είναι διαφορετικά: το 1925 η Παρθένος της Copacabana στέφθηκε, συμβολικά, «βασίλισσα της Βολιβίας».
Φθάσαμε στην Copacabana το απόγευμα της 1ης Ιανουαρίου. Ο ουρανός ήταν καθαρός, σύννεφο ούτε για δείγμα, αλλά το ψύχος δριμύ. Οι δρόμοι γύρω από τον ναό γεμάτοι κόσμο –τα πέριξ χωριά είχαν κατέβει σύσσωμα για την γιορτή, ολόκληρες οικογένειες.
masswomenla14.jpg
Βασίλισσες των εντυπώσεων οι χωρικές των Άνδεων, οι περίφημες CholitasThe rise of the ‘cholitas’ | BBC News, με τις εντυπωσιακές φορεσιές: φαρδιά πλισέ φούστα από πολλαπλά στρώματα υφάσματος, φουσκωτή σαν κρινολίνο, συνήθως εμπριμέ με σχέδια λουλουδιών· ισπανικής προέλευσης σάλι με πούλιες και μακριά κρόσσια· το μαλλί χωρισμένο σε δύο μακρότατες πλεξίδες, που τις ενώνουν μάλλινες φούντες στο επίπεδο της μέσης· το απαραίτητο καπέλο, bowler («μελόν») ή πλατύγυρο sombrero, συνήθως μαύρο· και το πολύχρωμο πανί (aguayo) στην πλάτη, για το κουβάλημα του βρέφους ή οποιουδήποτε φορτίου.
masswomenla15.jpg
Οι Cholitas μου θύμισαν πολύ τις Τούρκισσες θείτσες. Όπως εκείνες, είναι ντυμένες όλες πανομοιότυπα και μοιάζουν να έχουν βγει σε μαζική παραγωγή από το ίδιο εργοστάσιο. Με τις πολύχρωμες φούστες και τα στρας στα σάλια τους μοιάζουν κι αυτές με παραδείσια πουλιά –σαν να τις έχει αγγίξει ο Botticelli και η pop art ταυτόχρονα.
masswomenla7.jpg
Η βασική, βέβαια, διαφορά είναι πως η Τούρκισσα θεία, μουσουλμάνα και μαντιλοφορούσα, είναι –σε σχέση με την Cholita– η χαρά της ζωής. Θα σου πιάσει την κουβέντα, θα σε χώσει με οποιαδήποτε ευκαιρία σπίτι της να σε κεράσει τσάι, θα σε βομβαρδίσει με ερωτήσεις για την ζωή σου και θα σου διηγηθεί για την εγγονή της στην Γερμανία και τον ξάδελφο του φούρναρη που κλέφτηκε με την εγγονή της μαμής και βούιξε όλος ο μαχαλάς. Η Cholita, πάλι, έχει φάτσα απίστευτα μούργα και ένα ύφος που φοβάσαι πως, αν της μιλήσεις, θα σου τινάξει τα μυαλά στον αέρα με το περίστροφο που κρύβει κάτω από το σάλι της!
Παραμονή, λοιπόν, είχαν ήδη αρχίσει οι παρελάσεις των χορευτών, με γυναίκες ντυμένες Cholitas να στροβιλίζονται και άνδρες με κοστούμια ή παρδαλές στολές καρναβαλιού, με κουδούνια και στρας, να κάνουν περίπλοκες φιγούρες. Σκέφθηκα πως, αν κάποιες από τις παρελαύνουσες φορούσαν τις παραδοσιακές ενδυμασίες ως «στολές» για την γιορτή, οι αμέτρητες χωρικές δεν γνωρίζουν άλλο ένδυμα. Μου έκανε εντύπωση ότι χορευτές και χορεύτριες έσειαν στα χέρια τους σείστρα, ενώ πολλοί κρατούσαν κουκλιά, από πάντα μέχρι τιγράκια. Αργότερα μου εξήγησαν πως, κατά την παράδοση των ιθαγενών, ο θόρυβος από τα σείστρα και οι μορφές των ζώων διώχνουν τα κακά πνεύματα.
masswomenla8.jpg
Στις πλατείες γινόταν το αδιαχώρητο: συγκροτήματα είχαν λάβει θέση σε εξέδρες και έπαιζαν εκκωφαντικά cumbiaCumbia και άλλους αγαπημένους ρυθμούς και πολλοί είχαν ήδη αρχίσει να χορεύουν. Όλη η πόλη μύριζε μπύρα και γρήγορα κατάλαβα γιατί. Οι εταιρείες-παραγωγοί, που είναι οι χρηματοδότες του πανηγυριού, μοίραζαν μπύρες απλόχερα σε μεγάλα καφάσια.
masswomenla1.jpg
Ο κόσμος δεν έπινε μόνο· κάθε τόσο έχυναν μπύρα στο έδαφος –πρόκειται για σπονδή στην PachamamaPachamama, την «Μητέρα Γη» της θρησκείας των Ινδιάνων, μου εξήγησε μια νεαρή κοπέλα. Θεατές και χορευτές έραιναν ο ένας τον άλλον με μπύρα, παρά το κρύο. Στην πλατεία μπροστά στον καθεδρικό οι χωρικοί, που θα ξενυχτούσαν στον δρόμο, είχαν κρεμάσει φαναράκια από κάθε εύκαιρο καλώδιο.
masswomenla5.jpg
Κάποιοι εθελοντές κερνούσαν τον κόσμο (κι εμάς μαζί) ένα ζεστό ποτό σε πλαστικές κούπες, που ονομάζεται te con te: πρόκειται για τσάι ανακατεμένο με δυνατό λικέρ, ζάχαρη και κανέλα. Και πάλι, πολλοί έριχναν μέρος της κούπας στο έδαφος για σπονδή στην Pachamama.
Οι χοροί και οι μουσικές κράτησαν ως αργά την νύχτα, όταν άρχισε να βρέχει λυσσασμένα. Λυπήθηκα τους χωρικούς που θα ξενυχτούσαν στις πλατείες –στο κρύο προστέθηκε η νεροποντή.
masswomenla6.jpg
Την επομένη το πρωί η βροχή συνέχιζε. Μια βαριά ατμόσφαιρα είχε πέσει πάνω στην κωμόπολη. «Μα ένα χρόνο ετοιμαζόμαστε για την γιορτή, σήμερα βρήκε να βρέξει;» μου είπε με παράπονο ένας κύριος από μία μπάντα, που κουβαλούσε μια τεράστια τρομπέτα. Οι Cholitas είχαν ξυλιάσει στριμωγμένες στα κεφαλόσκαλα και όπου δεν τις έβρισκε το νερό.
masswomenla16.jpg
Λίγο πριν το μεσημέρι, η βροχή σταμάτησε. Κόσμος άρχισε να συρρέει προς την εκκλησία, κουβαλώντας μπουκέτα και άλλα αφιερώματα στην Παρθένο, όπως αστερίες και κοχύλια (που θεωρούνται ιερά στην θρησκεία των ιθαγενών). Στο προαύλιο ξεκίνησαν να παρελαύνουν οι μπάντες και οι στροβιλιζόμενες Cholitas. Κόσμος έραινε αλλήλους με αφρό και κονφετί –έθιμα του καρναβαλιού που παρεισέφρησαν στην γιορτή.
masswomenla12.jpg
Αλλά το πιο ενδιαφέρον και αλλόκοτο έθιμο εκτυλισσόταν στην πλατεία μπροστά στο προαύλιο της εκκλησίας. Επισκέπτες –σχεδόν όλοι από την πρωτεύουσα Λα Πας– είχαν σκεπάσει τα αυτοκίνητά τους με χρωματιστά πανιά και ροδοπέταλα και τα είχαν στολίσει με αγάλματα της Παναγίας και του Θείου Βρέφους.
masswomenla13.jpg
Περίμεναν υπομονετικά μέχρι κάποιος από τους ιερείς να πλησιάσει και να τα ευλογήσει. Η ευλογία γίνεται ως εξής: ανοίγουν το καπώ και το ιερέας περιχύνει την μηχανή με αγίασμα! Έτσι, θεωρείται πως η Παρθένος της Copacabana προστατεύει τον οδηγό στους κακοτράχηλους δρόμους των Άνδεων…
masswomenla11.jpg
masswomenla10.jpg
Το βράδυ εκείνο ένα μεθυσμένο –από τους ποταμούς μπύρας– πλήθος ξεφάντωσε κανονικά. Για πρώτη –και τελευταία!– φορά είδα πολλές Cholitas να χορεύουν ξέφρενα, όλο νάζι, να κάνουν φάρσες, σκασμένες στα γέλια, σε γνωστούς και φίλους και να φιλιούνται με τον σύντροφό τους. Παράλληλα, η πόλη ολόκληρη έγινε μια τεράστια, δύσοσμη τουαλέτα, καθώς οι μεθυσμένοι άνδρες ουρούσαν όπου έβρισκαν. Η βροχή ξανάπιασε μετά τα μεσάνυχτα και διέλυσε τα πάντα.
Την επομένη της Candelaria οι παρελάσεις, οι μουσικές και οι χοροί συνέχιζαν, αλλά υποτονικά. Πολλοί χωρικοί και χωρικές, ξαγρυπνισμένοι, ξυλιασμένοι από το κρύο και με hangover, είχαν σωριαστεί στις γωνιές των δρόμων. Προκειμένου να αποφύγουμε την δυσοσμία της πόλης και το κακό κέφι των ξενυχτισμένων, είπαμε να ανεβούμε τον απότομο κωνικό λόφο στην άκρη της πόλης, που καλείται Calvario («Γολγοθάς»). Στην απότομη ανηφόρα συναντάς 14 προσκυνήματα, που αντιπροσωπεύουν τις 14 στάσεις του Ιησού στον δρόμο του μαρτυρίου (εξου και το όνομα του λόφου).
calvario_copacabana.jpg
Οι ταξιδιώτες ανεβαίνουν για την όμορφη θέα προς τη λίμνη και τα νησιά του Ήλιου και της Σελήνης. Πολλοί ντόπιοι, όμως, παίρνουν τον ανήφορο επειδή το μέρος θεωρείται ιερό: όσο ψηλότερο ένα σημείο, τόσο ιερότερο κατά την πίστη των Ινδιάνων, καθώς βρίσκεται κοντύτερα στους θεούς των άστρων. Την ιερότητα του λόφου επιτείνει, φυσικά, η θέα των δύο ιερών νησιών. Έτσι, φθάνοντας σε ένα πλάτωμα πριν την κορυφή, το θέαμα μιας σειράς βωμών δεν με παραξένεψε.
Καθίσαμε στην άκρη του πλατώματος και μας απορρόφησε η θέα. Ξαφνικά, έφθασαν μέχρι εμάς κουδουνίσματα και μία μυρωδιά θυμιάματος. Όσο χαζεύαμε, δύο yatiri, Αϊμάρα ιερείς, είχαν ξεκινήσει τελετές προς την Pachamama. Τις παρακολουθήσαμε από απόσταση, μην θέλοντας να πλησιάσουμε –η ξενοφοβία και ενίοτε επιθετικότητα των yatiri είναι παροιμιώδης. Φορούσαν τους χαρακτηριστικούς σκούφους των Ινδιάνων των Άνδεων και ιθαγενή ενδυμασία πάνω από τα «δυτικά» τους παντελόνια.
Στον έναν βωμό, μια οικογένεια –το ζευγάρι των γονέων και τα ενήλικα παιδιά τους– είχαν στρώσει ένα aguayoΠολύχρωμο πανί και τοποθετήσει πάνω του μικρογραφίες ενός σπιτιού και ενός αυτοκινήτου. Αργότερα, στην Λα Πας, οι Βολιβιάνοι οικοδεσπότες μας μάς ενημέρωσαν πως οι μινιατούρες αυτές ονομάζονται alasitas. Στις τελετές, οι πιστοί εύχονται είτε να αποκτήσουν αυτά που εκπροσωπούν οι μινιατούρες, είτε (αν τα διαθέτουν ήδη) να τα ευλογήσει η θεότητα. Στον διπλανό βωμό ένα ζευγάρι, γύρω στα πενήντα, τον είχε στολίσει με λουλούδια αλλά χωρίς μινιατούρες.
Μου έκανε εντύπωση ότι και στους δύο βωμούς υπήρχαν μεγάλοι σταυροί. Δίπλα τους ένα μεγάλο δοχείο, όπου έκαιγε θυμίαμα. Οι yatiri έκρουαν κάτι μεγάλες κουδουνίστρες και οι πιστοί σείστρα, ώστε ο θόρυβος να διώξει τα κακά πνεύματα. Έλεγαν προσευχές στην Pachamama, στα ισπανικά –οι πιστοί πρέπει να είχαν έλθει από την Λα Πας και να μην γνώριζαν την γλώσσα Αϊμάρα. «Δέξου αυτά τα δώρα… και ανταπόδωσε τις χάρες…». Οι πιστοί άκουγαν με τα χέρια υψωμένα σε δέηση. Κάθε τόσο, έριχναν μέσα στα δοχεία με το θυμίαμα ζαχαρωτά και φύλλα κόκας. Η Μητέρα Γη είναι τρομερά λαίμαργη και η λατρεία της έχει έντονα ανταποδοτικό χαρακτήρα… Ο ένας από τους yatiri ύψωσε το θυμιατό και άρχισε να το περιφέρει γύρω από τα κεφάλια του ζευγαριού, σε μια τελετή καθαρμού. Στο τέλος της τελετής οι πιστοί και στους δύο βωμούς ήπιαν μπύρα και έριξαν σπονδή στην γη.
Παρακολουθήσαμε, μου είπαν αργότερα, μία challa, ινδιάνικη τελετή επίκλησης της Pachamama. Το πλέον ενδιαφέρον για μένα στοιχείο ήταν το πάντρεμα καθολικών και ινδιάνικων εθίμων, των σταυρών με τα σύμβολα της προηγούμενης θρησκείας, αλλά και η «εξαγνιστική» δύναμη που αποδίδεται στο αλκοόλ, την φωτιά και το θυμίαμα.
Το Μεξικό είναι ίσως ο πιο ενδιαφέρων προορισμός σε ολόκληρη την Λατινική Αμερική. Εκτός από κέντρο των Μεσσίκα («ΑζτέκωνAztec») και των ΜάγιαMaya peoples, η χώρα υπήρξε για τρεις αιώνες (1521-1821) η Νέα ΙσπανίαNew Spain, κέντρο της ισπανικής αυτοκρατορίας στην Αμερική. Κανένα άλλο κράτος της ισπανόφωνης Αμερικής δεν έχει το πλήθος των αριστουργηματικών (και άρτια διατηρημένων) αποικιακών πόλεων του Μεξικού, ούτε το πλήθος των μοναδικών εθίμων και δοξασιώνΔιαβάστε ένα σχετικό άρθρο του Αλέξανδρου Μασσαβέτα στο inside story του. Ακόμη περισσότερο, δεν διαθέτει την εκρηκτική παραγωγή σύγχρονης τέχνηςΔιαβάστε ένα σχετικό άρθρο του Αλέξανδρου Μασσαβέτα στο inside story και αρχιτεκτονικής, που κάνουν ιδίως την Πόλη του Μεξικού μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες μητροπόλεις του κόσμου.
virgen_de_guadalupe1.jpg
Αναμφισβήτητη κυρία και προστάτις του Μεξικού είναι η Παρθένος της ΓουαδαλούπεOur Lady of Guadalupe, η μιγάς αυτή Παναγία που εμφανίσθηκε στους ιθαγενείς Μεσσίκα μιλώντας την γλώσσα τους, ΝάουατλΓλώσσα Νάουατλ, το 1531. Η μορφή αυτή της μιγάδας Παναγίας, αλλά και τα περισσότερα έθιμα της χώρας –ανακάτεμα καθολικών και προϊσπανικών– αποτελούν την κατεξοχήν έκφραση της ιδέας του mestizaje («επιμειξίας»). Η φυλετική και πολιτιστική επιμειξία αναγνωρίζεται ως το θεμέλιο της μεξικανικής ταυτότητας, που δεν είναι ούτε ισπανική ούτε αμερινδιάνικη, αλλά μείξη των δύο.
Η Candelaria έχει, στο Μεξικό, μία ιδιαιτερότητα σε σχέση με άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής: στο επίκεντρο δεν βρίσκεται η Παναγία, αλλά το Θείο Βρέφος –«El Niño Dios». Στην λατρεία του εξαντλείται όλο το απύθμενο κιτς της λαϊκής καθολικής αισθητικής. Ολόκληροι δρόμοι στις συνοικίες της παλιάς Πόλης του Μεξικού και τις λαϊκές αγορές της σφύζουν με καταστήματα και πλανόδιους που πωλούν ομοιώματά του, και μάλιστα κατά θαυματουργή ιδιότητα: βρέφη «για υγεία», βρέφη «για τύχη», «για αφθονία», «για προστασία».
Πολλά είναι ντυμένα και στολισμένα τα δύσμοιρα σαν την Πόρνη της Βαβυλώνας, όλο χρυσό και παρδαλά χρώματα, ενώ άλλα, μακιγιαρισμένα και ντυμένα στα ροζ, μοιάζουν με βρέφη-τραβεστί ένα βήμα πριν την εγχείρηση.
masswomenla19.jpg
Τα πιο cult Θεία Βρέφη είναι ίσως εκείνα που τα έχουν ντύσει με την στολή της εθνικής ομάδας του Μεξικού –το συναπάντημα ενός οπίου με ένα άλλο, ευστόχως σχολίασε συνταξιδιώτης μου. Δεν λείπουν και τα εργαστήρια που «ντύνουν», έναντι μικρής αμοιβής, το Θείο Βρέφος που πολλές οικογένειες φυλούν στο σπίτι, με φόρεμα κατάλληλο για την εκάστοτε περίσταση.
masswomenla31.jpg
Στις 2 Φεβρουαρίου, λοιπόν, η φίλη μας Έβελιν Ροδρίγες, επιμελήτρια εκδόσεων, μας συνόδευσε στο Xochimilco, μακρινό προάστιο της αχανούς Πόλης του Μεξικού, για την περίφημη γιορτή του NiñopaNiñopa. Niñopa («μωρό-πατέρας») καλείται το ξύλινο ομοίωμα του Θείου Βρέφους που κατασκευάσθηκε πριν 400 και πλέον χρόνια και λατρεύεται με πάθος στη συγκεκριμένη γειτονιά. Θεωρείται θαυματουργό και γύρω του έχει αναπτυχθεί μια ολόκληρη λατρεία, στην οποία συμμετέχει σύσσωμη η γειτονιά αλλά και πολλοί επισκέπτες από άλλες περιοχές της Πόλης του Μεξικού.
masswomenla26.jpg
Πρώτη ιδιομορφία: το είδωλο του Θείου Βρέφους δεν φυλάσσεται στην τοπική μονή του San Bernandino, όπου κατασκευάσθηκε, αλλά κάθε χρόνο στο σπίτι ενός διαφορετικού ευκατάστατου ενορίτη: του mayordomo. Ο λόγος, κατά την Έβελιν, είναι πως η λατρεία του Niñopa προέρχεται απευθείας από τα προϊσπανικά έθιμα των Μεσσίκα: «ανήκει στην λαϊκή κουλτούρα, όχι στο επίσημο δόγμα της εκκλησίας, που μέχρι πρόσφατα δεν την αναγνώριζε». Η οικογένεια του mayordomo έχει την οικονομική και οργανωτική ευθύνη για τις γιορτές και την φροντίδα του Niñopa επί ένα έτος.
masswomenla28.jpg
Τα περί φροντίδας έχουν έναν συγκινητικό και εντόνως ειδωλολατρικό χαρακτήρα: επί ένα έτος, η εν λόγω οικογένεια ντύνει το βρέφος καθημερινά με νέα ρούχα. Το βάζει για ύπνο κάθε βράδυ σε ειδικό καλαθάκι, με τα εσώρουχά του και σκεπασμένο με κουβέρτα, μαζί με παιγνίδια (με τα οποία υποτίθεται ότι παίζει όταν δεν το βλέπουν)! Κάθε πρωί το ξυπνούν με τραγούδια. Το πηγαίνουν κάθε απόγευμα στην εκκλησία για την λειτουργία, αλλά και σε σπίτια και νοσοκομεία καθημερινά για την επίσκεψη αρρώστων –πιστεύεται πως έχει ιαματικές δυνάμεις. Μια φορά τον χρόνο, μάλιστα, το πάνε στον «παιδίατρο» –τo Εθνικό Ινστιτούτο Ανθρωπολογίας και Ιστορίας, επιφορτισμένο με την συντήρηση του αγαλματιδίου. Σε όλες αυτές τις επισκέψεις, το Βρέφος πηγαίνει σε θριαμβική πομπή, συνοδευόμενο από μουσικούς mariachi, χορευτές που φορούν ινδιάνικες στολές, πυροτεχνήματα και έναν απίστευτο σαματά. Το σπίτι του mayordomo είναι ανοικτό, επί ένα έτος, σε οποιονδήποτε θέλει να προσκυνήσει το Θείο Βρέφος –η οικογένεια οφείλει να του ανοίξει την πόρτα και να του προσφέρει φαγητό και καφέ.
masswomenla23.jpg
Η μεγάλη γιορτή του Niñopa δεν είναι άλλη από την Candelaria (Υπαπαντή), που σηματοδοτεί την αλλαγή του mayordomo. Κάθε 2 Φεβρουαρίου, πλήθη συρρέουν στην μονή του San Bernandino. O προηγούμενος mayordomo παραδίδει το Niñopa στον επόμενο, μέσα στις επευφημίες του πλήθους και χορούς και μουσικές.
masswomenla20.jpg
«Ο εκάστοτε mayordomo αναλαμβάνει τα έξοδα της σημερινής γιορτής. Μετά το πέρας της λειτουργίας, παραθέτει τραπέζι στους δρόμους της συνοικίας για όλους τους παρευρισκομένους –αρκεί να βρεις θέση!», μας είπε η Έβελιν.
masswomenla33.jpg
«Παρά τα τεράστια έξοδα, υπάρχει σειρά αναμονής για το αξίωμα του mayordomo που ξεπερνά τα 40 έτη! Αν ο αιτών πεθάνει, το προνόμιο πηγαίνει στο μεγαλύτερο από τα παιδιά του», πρόσθεσε η Έβελιν.
Φθάσαμε μαζί στο κατάμεστο προαύλιο της εκκλησίας του San Bernandino και είδαμε και πάθαμε να βρούμε θέσεις. Αμέτρητες γυναίκες, οι περισσότερες μεσήλικες, έρχονταν κρατώντας καλάθια με το δικό τους Θείο Βρέφος, ντυμένο ειδικά για την περίσταση, και ένα κερί δίπλα. Οι ίδιες ήταν συνήθως ντυμένες με παραδοσιακές ινδιάνικες φορεσιές. «Τίποτε στο Μεξικό δεν γεννήθηκε εκ του μηδενός», μας εξήγησε η Έβελιν, που έχει μελετήσει τα τοπικά έθιμα. «Σύμφωνα με τους Ισπανούς ιστορικούς, οι ιθαγενείς του Xochimilco, κάθε 2 Φεβρουαρίου γιόρταζαν την έναρξη της νέας αγροτικής χρονιάς. Αφιέρωναν προσφορές από καλαμπόκι και άλλα προϊόντα στο άγαλμα του θεού Witzilopochtli, προστάτη της πρωτεύουσας Τινότς-Τιτλάν, που εικονιζόταν ως βρέφος: βρέφος που συμβόλιζε την αρχή του αγροτικού έτους. Την θέση του πήρε, μετά την ΚατάκτησηSpanish conquest of the Aztec Empire, το χριστιανικό Θείο Βρέφος».
masswomenla30.jpg
Περιμέναμε αρκετή ώρα, συνομιλώντας με τις μεσήλικες που μας τριγύριζαν. Από εκείνες μάθαμε περισσότερες λεπτομέρειες για τον ρόλο των mayordomo, ακόμη περισσότερες και για τα κουτσομπολιά της γειτονιάς. Λίγο πριν την άφιξη του Niñopa, παρατάχθηκαν δεξιά κι αριστερά της διαδρομής που θα ακολουθούσε η πομπή Ινδιάνες, νέες κοπέλες αλλά και ηλικιωμένες, κουβαλώντας στις πλάτες τους τεράστια μπουκέτα λουλούδια και καλάθια με καλαμπόκια σε όλα τα χρώματα (στο Μεξικό καλλιεργείται, από την εποχή των Μεσσίκα, και μαύρο και κόκκινο και πράσινο καλαμπόκι).
masswomenla21.jpg
Πολλές κρατούσαν καλάθια με όσπρια –φασόλια όλων των ειδών, φακές, ρεβίθια. Ήταν προφανές: στην χριστιανική (κατ’ επίφαση) γιορτή έχουν παρεισφρήσει τα ινδιάνικα έθιμα της προσφοράς καρπών, ζητώντας την ευλογία τους από το Θείο Βρέφος και την γονιμότητα της γης…
masswomenla22.jpg
masswomenla24.jpg
Τον ερχομό του Θείου Βρέφους προϋπάντησε μία πομπή από chinelos, χορευτές ντυμένους με παρδαλές φορεσιές, μάσκες και καπέλα με φτερά. Επικράτησε ένα μικρό πανδαιμόνιο με την άφιξη του Niñopa, συνοδεία του Αρχιεπισκόπου του Μεξικού. Αφού τον χαρακτήρισε ένα μισογυνικό, ομοφοβικό γουρούνι, η Έβελιν πρόσθεσε πως εδώ και λίγα μόλις χρόνια συμμετέχει στον εορτασμό η κορυφή της καθολικής ιεραρχίας στην χώρα. Μετά τιμών και επευφημιών έγινε η παράδοση του αγαλματιδίου στον νέο mayordomo. Μετά την πανηγυρική –συνοδεία chinelos και αδουσών Ινδιάνων– αποχώρησή του, οι πιστοί παρατάχθηκαν και περίμεναν υπομονετικά να τους ευλογήσει με αγίασμα ιερέας του ναού.
masswomenla29.jpg
Περιττό να πω ότι μέσα στην όλη κοσμοσυρροή, τραπέζι στην γιορτή του mayordomo δεν βρήκαμε. Καταλήξαμε όμως, πανευτυχείς, να τρώμε τάκος σε ένα μικροσκοπικό φαγάδικο της περιοχής, χαζεύοντας τα ποτάμια του κόσμου. Αφού έπεσε το σκοτάδι, άρχισαν μουσικές, χοροί και πυροτεχνήματα –το γλέντι κράτησε όλη την νύχτα.
Αν η Candelaria προσφέρει την ευκαιρία να εορτασθούν παράλληλα έθιμα της καθολικής Ισπανίας και των ντόπιων ιθαγενών, την ίδια ημέρα εορτάζεται, σε πολλά σημεία της Λατινικής Αμερικής, μια θεότητα που δεν έχει σχέση ούτε με τα μεν, ούτε με τα δε. Η Ιεμανζά (Iemanjá, με παχύ ζ, για τους Βραζιλιάνους· Yemanyá, Γεμανγιά, για τους ισπανόφωνους) είναι ίσως η καλύτερη έκφραση τόσο της αφρικανικής πολιτιστικής επιρροής στην Αμερική των Λατίνων, όσο και του θρησκευτικού συγκρητισμούΣυγκρητισμός που κυριαρχεί στις εδώ κοινωνίες.
Η Ιεμανζά ήλθε στην αμερικανική ήπειρο μαζί με τα εκατομμύρια Αφρικανών σκλάβων που το αδυσώπητο δουλεμπόριο ξέβρασε στην Βραζιλία, την Καραϊβική και τις λοιπές ισπανικές κτήσεις. Γεννήθηκε ως μία από τις επτά θεότητες (οrishá) της φυλής ΓιορούμπαYoruba people της δυτικής Αφρικής, από την περιοχή της οποίας ήλθαν και οι περισσότεροι σκλάβοι. Στην Αφρική, η Ιεμανζά ήταν η θεά της γονιμότητας και των υδάτων, των ποταμών δηλαδή και των λιμνών. Το όνομά της θεωρείται ότι προέρχεται από την γιορούμπα φράση Yèyé omo ejá («Η μάνα που τα παιδιά της είναι ψάρια»), συνδέοντάς την απευθείας με το νερό.
masswomenla35.jpg
Στις αμερικανικές αποικίες, οι σκλάβοι της έδωσαν άλλο περιεχόμενο: έγινε η θεά της θάλασσας και της γονιμότητας, παντοδύναμη, αποκτώντας τόσο στοιχεία της μορφής της Παναγίας όσο και της παντοδύναμης Μητέρας Γης των Αμερινδιάνων. Γρήγορα προήχθη σε μητέρα όλων των orisháOrisha, έγινε «αυτή που μας γεννά, η Μάνα του Κόσμου». Στην Βραζιλία και τις άλλοτε ισπανικές αποικίες απέκτησε πολλά στοιχεία του MarianismoMarianismo, των ιδιοτήτων που αποδίδονται στην Θεοτόκο: αγνότητα, παρθενία, μητρότητα, ψυχικό σθένος, μεγαλοψυχία της μητέρας που πάντοτε θα σε συνδράμει.
Ταυτόχρονα, όμως, η Ιεμανζά θεωρείται παντοδύναμη: για τους πιστούς της, εκείνη είναι που κυβερνά το σύμπαν. Μπορεί να φέρει τρικυμίες, να καθορίσει την γονιμότητα ενός ζευγαριού, την τύχη όσων (ναυτικών, ψαράδων) σχετίζονται με την θάλασσα, την επιτυχία ενός έρωτα… Είναι λαίμαργη, σαν την Pachamama, και πρέπει να την «ταΐζεις» συνεχώς με προσφορές για κρατήσεις την εύνοιά της. Η λατρεία της, όπως και της «Μητέρας Γης», έχει έντονα ανταποδοτικό χαρακτήρα.
masswomenla43.jpg
Οι Αφρικανοί σκλάβοι διέσωσαν, υπόγεια και σε πείσμα των διωγμών τους πρώτους αιώνες, τις θρησκευτικές τους παραδόσεις. Ο πολυθεϊστικός ανιμισμός των Αφρικανών δημιούργησε σειρά θρησκευτικών συστημάτων στην νέα ήπειρο: το CandombléCandomblé (Βραζιλία, Ουρουγουάη), την SanteríaΣαντερία (Κούβα, Πουέρτο Ρίκο, Άγιος Δομήνικος), το ΒουντούΒουντού (Αϊτή) και την UmbandaUmbanda (Βραζιλία, Αργεντινή και Ουρουγουάη). Ο συγκρητισμός με τον καθολικισμό «ανέβασε» τις orishá από επτά σε δώδεκα, με καθεμία να «ταυτίζεται» με μία χριστιανική μορφή…
Το αναπάντεχο και εντυπωσιακό είναι πως, από το επίσημο τέλος της δουλείας (1888 στην Βραζιλία) και εφεξής, και ιδίως τον 20ο αιώνα, η λατρεία των orishá –πρωτίστως της Ιεμανζά– ξεπέρασε κατά πολύ τους αφρικανικής καταγωγής πληθυσμούς. Ιδίως στην Βραζιλία, παρέσυρε ολόκληρη την κοινωνία. Η Ιεμανζά έγινε απαραίτητο κομμάτι του εθνικού φολκλόρ, έγινε σύμβολο της πολιτιστικής ένωσης «των τριών φυλών» (λευκών, μαύρων και ινδιάνων), κόσμησε κτίρια, έγινε διαφήμιση.
masswomenla39.jpg
Τα χρώματά της, το γαλάζιο και το λευκό, ντύνουν πλήθος εορτών όπου τα πλήθη της αποδίδουν προσφορές και ευχαριστίες. Η γνωστότερη εικόνα συνδεδεμένη με την λατρεία της Ιεμανζά είναι εκείνη της πρωτοχρονιάς στο ΡίοΔιαβάστε το σχετικό άρθρο του Αλέξανδρου Μασσαβέτα στο inside story, όπου χιλιάδες Cariocas, ντυμένοι στα λευκά, ανάβουν κεριά στην άμμο (λευκά η γαλάζια) της Copacabana και πετούν λουλούδια (πάλι λευκά ή γαλάζια κατά προτίμηση) στο νερό…
masswomenla37.jpg
Ο συγκρητισμός των παραδόσεων και η υιοθέτηση της Ιεμανζά από όλες τις φυλές τις ηπείρου οδήγησε στην μεταμόρφωσή της. «Μου κάνει εντύπωση που η Ιεμανζά, αφρικανικής καταγωγής, εικονίζεται πολύ συχνά ως γοργόνα, ως γυναίκα λευκή, συχνά με ξανθά μαλλιά και μάτια» μου εκμυστηρεύεται η Λουσιάνα Ασεβέντου, φοιτήτρια εθνολογίας και εθελόντρια στο εξαιρετικό «Κέντρο Λαϊκής Κουλτούρας» του São Luis, μιας από τις ωραιότερες αποικιακές πόλεις της βόρειας Βραζιλίας. «Φαντάζομαι πως είναι λογικό, καθώς καθένας φτιάχνει τους θεούς που λατρεύει καθ’ ομοίωσή του –σε όλη την Βραζιλία θα δεις εξάλλου μαύρες Παναγίες. Αλλά αυτό που δεν μπορώ να χωνέψω είναι πώς τρέχουν να προσκυνήσουν την Ιεμανζά στις 2 Φεβρουαρίου, ντυμένοι στα λευκά, άτομα από παλιές πορτογαλικές οικογένειες που αποστρέφονται καθετί αφρικανικό. Αν υπονοήσεις πως ενδέχεται να έχουν μια μακρινή αφρικανική καταγωγή (από την επιμειξία με τους σκλάβους στα χρόνια της δουλείας) θα πάθουν αποπληξία!».
masswomenla40.jpg
Ο συγκρητισμός όμως δεν αφορά μονάχα τους λευκούς που γίνονται πιστοί της Ιεμανζά. Στο «Αφρο-Βραζιλιανό ΜουσείοMuseuAfroBrasil» του São Paulo είδα πολλά αγάλματά της, έργα Αφρο-Βραζιλιάνων καλλιτεχνών, να την παριστάνουν ως γοργόνα, ξανθιά και αισθησιακή, με μεγάλα στήθη και καμπύλες –κάτι πολύ μακρινό από τις Γιορούμπα ρίζες της.
masswomenla42.jpg
Και θυμάμαι ακόμη το αρχικό τραγούδι της σειράς Mulheres de AreiaIMDb (Γυναίκες από άμμο), που προβλήθηκε και στην Ελλάδα. Τιτλοφορείται Sexy Iemanjá και εκεί η θεότητα έχει μετατραπεί στην Σειρήνα της δικής μας μυθολογίας, χρησιμοποιείται ευθέως ως sex symbol –ανάθεμα για πολλούς πιστούς της πίσω στην δυτική Αφρική, αλλά απόλυτα φυσιολογικό στον βραζιλιάνικο συγκρητισμό!
Στο πρώτο μου ταξίδι στην Νότια Αμερική, έπεσα τυχαία πάνω στην γιορτή της θεάς της θάλασσας. Στις αρχές Φεβρουαρίου βρισκόμουν στο Μοντεβιδέο της Ουρουγουάης, πόλη πληκτική, με μία άσχημη παραλιακή που βλέπει σε μια καφετιά απεραντοσύνη –αυτό το χρώμα του κακαούχου γάλακτος έχει ο κόλπος του Ρίο δε λα Πλάτα, σε μια άκρη του οποίου απλώνεται η πόλη. Κλαίγαμε με τον συνταξιδιώτη μου τις μέρες που χάναμε «από το υπέροχο Μπουένος Άιρες», που έχει υπερηφάνως στρέψει την πλάτη του στον καφετί κόλπο. Μέχρι που είδαμε, την 1η Φεβρουαρίου, μια κοσμοσυρροή με αναμμένα δαδιά πάνω στην άμμο, και όλα άλλαξαν. «Αύριο είναι η γιορτή της Ιεμανζά» μας εξήγησαν οι ντόπιοι φίλοι μας, για χάρη των οποίων είχαμε ξεσπιτωθεί από την αγαπημένη μας πόλη στην άλλη άκρη του κόλπου. Ιδέα δεν είχαμε τι εστί Ιεμανζά, αλλά μας εξήγησαν με κάθε λεπτομέρεια.
masswomenla36.jpg
Το απόγευμα της 2ας Φεβρουαρίου, λοιπόν, φθάσαμε μπροστά στο άγαλμά της, ντυμένοι στα λευκά και με λευκά λουλούδια ανά χείρας. Της ανάψαμε κεριά και της αφιερώσαμε, όπως είδαμε ότι έκαναν οι περισσότεροι, φέτες καρπούζι και κουτιά μπύρας, τα οποία χύσαμε ως σπονδή στην άμμο. Προς μεγάλη μου έκπληξη, όλοι σχεδόν οι πιστοί ήταν λευκοί –με εξαίρεση ένα γκρουπ χορευτών capoeira που είχε έλθει από την Βραζιλία. Ανοίξαμε και μεις έναν λάκκο στην άμμο και ανάψαμε ένα λευκό κερί στην θεά της θάλασσας.
masswomenla41.jpg
Αντιγράψαμε τους πιστούς και φτιάξαμε, όπως όπως, ένα καραβάκι από χαρτί. Μπήκαμε στο νερό ως την μέση και το αφήσαμε να πλέει στον κόλπο, φέρνοντας στην Ιεμανζά την ευχή μας: Κάνε να γυρίσουμε σπίτια μας υγιείς, με ωραίες μόνο αναμνήσεις, και χωρίς να μας ληστέψουν (ο μόνιμος φόβος στην Νότια Αμερική…). Και έτσι ακριβώς γυρίσαμε!
