γίνεται από την ικανότητα να αξιοποιεί το περιβάλλον που έχει

Μια φορά κι έναν καιρό
ήταν ένας κότσυφας
που τον λέγαν Σταύρο.

Απέκτησε φωλιά και κοτσυφόπουλα
και τόσο περήφανος αισθάνθηκε
που βγήκε και κάθονταν στο κλαδί
καμαρωτός καμαρωτός.

Από μακριά 
έρχονται όλα τα πουλιά του δάσους…
Μπεκάτσες, τσίχλες, περιστέρια, αηδόνια, 
τσαλαπετεινοί και παγόνια
από μακριά τον χαιρετάνε 
κι από κοντά του λένε:

“Γεια σου Σταύρο!”

“Δε με λένε Σταύρο, 
μον’ με λένε Σταύρο και κυρ Σταύρο 
και αφέντη Τσουτσουλομύτη!”

Αλλάζει όμως ο καιρός, 
να βροχές, να χαλάζια, να κεραυνοί
πάει η φωλιά πάν’ τα κοτσυφόπουλα, παν’ όλα, 
βγήκε και κάθονταν στο κλαρί μονάχος.

Από μακριά
έρχονται όλα τα πουλιά του δάσους…
Μπεκάτσες, τσίχλες, περιστέρια, αηδόνια, 
τσαλαπετεινοί και παγόνια
από μακριά τον χαιρετάνε 
κι από κοντά του λένε:

“Γεια σου Σταύρο και κυρ Σταύρο 
και αφέντη Τσουτσουλομύτη!”

“Δε με λένε Σταύρο και κυρ Σταύρο 
και αφέντη Τσουτσουλομύτη.
Μόνο Σταύρο με λένε, μόνο Σταύρο”…

Η φράση «Ο αχάριστος φθονεί τον ευεργέτη του» συμπυκνώνει μια από τις πιο παράδοξες και σκοτεινές πτυχές της ανθρώπινης ψυχολογίας. Αν και η ευγνωμοσύνη θα έπρεπε να είναι η φυσική ανταπόκριση σε μια πράξη καλοσύνης, συχνά η αχάριστη ψυχή στρέφεται εναντίον αυτού που την βοήθησε, με όπλο τον φθόνο.

Η Ψυχολογία του Παραδόξου

Γιατί συμβαίνει αυτό; Ο φθόνος δεν είναι απλώς η επιθυμία να έχεις αυτό που έχει ο άλλος. Είναι η οδύνη που προκαλείται από την ανώτερη θέση, την αρετή ή την ικανότητα του άλλου. Όταν κάποιος δέχεται μια ευεργεσία, βρίσκεται αυτομάτως σε θέση «χρέους» ή εξάρτησης. Για τον αχάριστο, αυτή η θέση δεν είναι ευκαιρία για βελτίωση, αλλά ταπείνωση.

Ο ευεργέτης, δίνοντας, επιβεβαιώνει την δική του επάρκεια και, ταυτόχρονα, υπενθυμίζει στον ευεργετούμενο την αδυναμία ή την ανάγκη του. Ο αχάριστος δεν μπορεί να αντέξει αυτήν την ανισορροπία. Για να αποκαταστήσει την πληγωμένη του υπερηφάνεια—την οποία λανθασμένα εκλαμβάνει ως αξιοπρέπεια—πρέπει να «μειώσει» τον ευεργέτη. Ο ευκολότερος τρόπος να γίνει αυτό είναι να τον φθονήσει, να αμφισβητήσει τα κίνητρά του, ή ακόμα και να τον μισήσει για την γενναιοδωρία του που τον εξέθεσε.

Η Τραγωδία του Φθόνου

Ο φθόνος είναι, στην ουσία, μια μορφή αυτοκαταστροφής. Ο αχάριστος, αντί να χρησιμοποιήσει το δώρο ως εφαλτήριο, παγιδεύεται στην πικρία. Εστιάζει στην υπεροχή του άλλου, παρά στην ευκαιρία που του δόθηκε. Είναι σαν να αρνείται κανείς το νερό που του προσφέρθηκε στη μέση της ερήμου, επειδή ο σωτήρας έχει περισσότερο.

Συμπερασματικά, η φράση αποτελεί μια τραγική αλήθεια για την ανθρώπινη φύση. Ο ευεργέτης, με την πράξη του, γίνεται άθελά του ο καθρέφτης που αντανακλά την μικρότητα και την έλλειψη εσωτερικής δύναμης του αχάριστου, μετατρέποντας έτσι την αγαθοεργία σε πηγή φθόνου.

ο Γιάννης Στουρνάρας σημειωνει στον πρόλογό του βιβλίου του Νίκου Χασαπόπουλου με τίτλο, τα αδημοσίευτα:

«η δημοσιογραφία και η οικονομία έχουν κάτι κοινό. Και οι δύο στηρίζονται στην εμπιστοσύνη. Η κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς εμπιστοσύνη -είτε πρόκειται για το νόμισμα είτε για την πληροφορία. Ο δημοσιογράφος, όπως και ο κεντρικός τραπεζίτης, οφείλει να είναι αξιόπιστος, ψύχραιμος και, κυρίως, διαφανής. Ο συγγραφέας το υπηρέτησε αυτό το τρίπτυχο, όχι ως θεωρία, αλλά ως βίωμα»

Σήμερα στο κόσμο της ταχύτητας και της διαρκούς προβολής, το εντυπωσιακό έχει αποκτήσει, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, υπερβολική αξία.

Ό,τι λάμπει, ό,τι προκαλεί θόρυβο, ό,τι τραβά το βλέμμα για λίγα δευτερόλεπτα θεωρείται αυτομάτως και σημαντικό. Κι όμως, όπως υπαινίσσεται ο βρετανός συγγραφέας Forster, αυτή η ταύτιση είναι μια από τις πιο ύπουλες πλάνες της εποχής μας.

Το σημαντικό σπάνια κραυγάζει. Δεν έχει ανάγκη από υπερβολές ούτε από θεατρικές χειρονομίες. Εμφανίζεται συχνά σιωπηλά: σε μια πράξη συνέπειας, σε μια σταθερή επιλογή, σε έναν άνθρωπο που επιμένει να πράττει το σωστό χωρίς κοινό. Αντίθετα, το εντυπωσιακό ζει από το βλέμμα των άλλων· χωρίς αυτό, ξεθωριάζει γρήγορα, όπως το πυροτέχνημα που σβήνει μόλις τελειώσει ο κρότος.

Η σύγχυση αυτή δεν είναι ακίνδυνη. Όταν το εντυπωσιακό γίνεται κριτήριο αξίας, τότε η ουσία υποχωρεί. Προτιμούμε το μεγάλο λόγο από τη μικρή πράξη, την εικόνα από το περιεχόμενο, τη φήμη από την προσφορά. Έτσι όμως χάνεται το μέτρο και, μαζί του, η ικανότητα διάκρισης.

Το σημαντικό χρειάζεται χρόνο για να φανεί και ωριμότητα για να αναγνωριστεί. Δεν ανταμείβεται πάντα άμεσα, αλλά αφήνει ίχνος βαθύ και διαρκές. Ίσως γι’ αυτό μας δυσκολεύει: απαιτεί υπομονή, εσωτερική σιωπή και το θάρρος να κοιτάξουμε πέρα από την επιφάνεια.

Η φράση του Forster λειτουργεί ως υπενθύμιση και προειδοποίηση. Να μάθουμε ξανά να ξεχωρίζουμε το ουσιώδες από το θορυβώδες· να δίνουμε αξία σε ό,τι δεν εντυπωσιάζει αλλά θεμελιώνει. Γιατί τελικά, αυτό που αλλάζει πραγματικά τη ζωή μας δεν είναι εκείνο που μας θαμπώνει, αλλά εκείνο που μας διαμορφώνει.

…«“Λαχταρώ να απαλλαγώ από τη δικτατορία του Υπερεγώ που τυράννησε τους ψυχαναγκαστικούς συζύγους μου, να αφεθώ σε μια ανέμελη, ελευθεριακή σεξουαλική και κοινωνική ζωή. Σε διαβεβαιώνω ότι σ’ έναν παράλληλο υπαρκτό δίδυμο Κόσμο το κβαντικό μου αντίγραφο είναι μια χαρούμενη, ανεξάρτητη, καλλιεργημένη πόρνη σαν τη δική σου Απολλωνία της Αλεξάνδρειας στον 3ο αιώνα” […]
»στην κραυγή της βρίσκω κι ένα βαθύ παράπονο, ίδιον της ανθρώπινης κατάστασης, γυναικών και αντρών. Παράπονο για το Ανέφικτο του Έρωτα, το ανέφικτο της ιδεώδους συνένωσης με τον Άλλον. Αποτυγχάνουμε να γίνουμε Ένα με τη “μητέρα” (προοιδιπόδειο) πρώτα, ύστερα με τον “πατέρα” (οιδιπόδειο), τα αδέρφια μας, τους ερωτικούς μας συντρόφους, τους συζύγους, τα παιδιά μας ή ακόμα και με τον εαυτό μας και με τον “Θεό”. Σ’ αυτή την “αποτυχία”, σ’ αυτό το ανέφικτο στηρίζεται το θαύμα της Ατομικότητας, της Μοναδικότητάς μας, αλλά το τίμημα είναι το παράπονο το υπαρξιακό και η ματαίωση»…

Μίμης Ανδρουλάκης, «Η γιορτή των αγγιγμάτων. Παραλλαγές και παράφωνες νότες στο ίδιο θέμα, τη Θηλυκότητα», Εκδόσεις Πατάκη, 2025.

Ο Μίμης Ανδρουλάκης έστησε τη «Γιορτή των αγγιγμάτων» στο Βιβλιοπωλείο Πατάκη!

«Η γιορτή των αγγιγμάτων» είναι ένας ύμνος και μια σπουδή στο μεγαλύτερο θαύμα στον κόσμο, τον ανθρώπινο εγκέφαλο στη θηλυκή πολυτροπία του. Ο «γιος μοδίστρας», που μεγάλωσε κρυφακούγοντας τις γυναίκες να διηγούνται η μια στην άλλη τις ιστορίες τους, σταχυολογεί εδώ, σαν παραλλαγές και παράφωνες νότες στο ίδιο θέμα, ιστορίες γυναικών. Ιστορίες που επιβεβαιώνουν ότι η γυναίκα δεν «κλείνει» ποτέ, ότι η θηλυκότητα χωρίς ηλικία είναι η αναμνηστική γιορτή όλων των αγγιγμάτων, όλων των σιωπηλών μηνυμάτων και των βιωμάτων από τα πρώτα χρόνια της ζωής.

Βρες το στο Βιβλιοπωλείο Πατάκη-Ακαδημίας 65 και στο vivliopoleiopataki.gr/bkm/15464.

Mimis Androulakis | Εκδόσεις Πατάκη-Patakis Publishers