Μέχρι να κάνεις το ασυνείδητο συνειδητό, αυτό θα κατευθύνει τη ζωή σου και εσύ θα το αποκαλείς μοίρα…

Καρλ Γιουνγκ,

Ελβετός ψυχίατρος, που ανέπτυξε την αναλυτική ψυχολογία, καθώς και έννοιες όπως η εξωστρεφής και ενδοστρεφής προσωπικότητα, οι αρχέτυποι και το συλλογικό ασυνείδητο.

Η έννοια του Υπερανθρώπου, η εκμετάλλευση του έργου του από τον Χίτλερ, η ψυχική διαταραχή και ο θάνατός του. 

Στις 15 Οκτωβρίου του 1844, γεννήθηκε ο Φρίντριχ Βίλχελμ Νίτσε, ένας από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους του 19ου αιώνα. Ο Νίτσε αναφέρεται συχνά ως ένας από τους πρώτους «υπαρξιστές» φιλοσόφους, ενώ τα έργα του επηρέασαν σημαντικά τη φιλοσοφία, τη θεολογία και τις τέχνες του 20ου αιώνα και η νιτσεϊκή φιλοσοφία ενέπνευσε όλους τους διανοούμενους που ακολούθησαν.

1. Η θεματολογία των έργων του

Οι κεντρικές ιδέες της φιλοσοφίας του Νίτσε περιλαμβάνουν τον «θάνατο του Θεού», την ύπαρξη του Υπερανθρώπου, την ατέρμονη επιστροφή, τον προοπτικισμό καθώς και τη θεωρία της ηθικής κυρίων – δούλων. Αναφέρεται συχνά ως ένας από τους πρώτους «υπαρξιστές» φιλοσόφους. Η ριζική αμφισβήτηση από μέρους του της αξίας και της αντικειμενικότητας της αλήθειας έχει οδηγήσει σε αμέτρητες διαμάχες και η επίδρασή του παραμένει ουσιαστική, κυρίως στους κλάδους του υπαρξισμού, του μεταμοντερνισμού και του μεταστρουκτουραλισμού. Στον Υπεράνθρωπο η ελευθερία, η υγεία και η δύναμη χαρακτηρίζονται ως τα απόλυτα αγαθά και η επιστροφή στην αρετή είναι το γνώρισμα εκείνο που θα καταξιώσει τον άνθρωπο.

2. Η παρερμηνεία από τον Χίτλερ

Ο Αδόλφος Χίτλερ βασίστηκε στα νιτσεϊκά έργα για να οικοδομήσει τη θεωρία τού εθνικοσοσιαλισμού ή ναζισμού. Το πρότυπο της Αρείας φυλής βασίστηκε πάνω στον Υπεράνθρωπο («Τάδε έφη Ζαρατούστρα»), το σημαντικότερο ίσως έργο του Νίτσε. Ο Νίτσε όμως, καθώς φαίνεται και μέσα από τα έργα του, υπήρξε δριμύτατος επικριτής τόσο των εθνικιστικών, όσο και κάθε είδους αντισημιτικών τάσεων. Ο Ζαρατούστρα είναι η υπέρβαση του ανθρώπου προς το ανθρωπινότερο και όχι προς το απάνθρωπο. Εξάλλου και ο ίδιος ο Νίτσε προέβλεψε ότι τα έργα του θα παρερμηνευθούν και ότι δύσκολα θα υπάρξει κάποιος που θα τα κατανοήσει σε βάθος. Ο ίδιος θα πει: «Αυτό που κάνουμε δεν το καταλαβαίνουν ποτέ, μα μονάχα το επαινούν ή το κατηγορούν».

3. Η ψυχική διαταραχή

Στις 3 Ιανουαρίου 1889 υπέστη νευρική κατάρρευση, ενώ βρισκόταν στην πλατεία Κάρλο Αλμπέρτο του Τορίνο. Αν και τα γεγονότα εκείνης της ημέρας δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένα, σύμφωνα με μία διαδεδομένη εκδοχή, ο Νίτσε είδε έναν αμαξά να μαστιγώνει το άλογό του και τότε με δάκρυα στα μάτια τύλιξε τα χέρια του γύρω από το λαιμό του αλόγου για να καταρρεύσει αμέσως μετά. Τις επόμενες ημέρες απέστειλε πολυάριθμες επιστολές σε οικεία πρόσωπα, που φανέρωναν την ψυχική διαταραχή του, υπογράφοντας άλλοτε ως «ο Εσταυρωμένος» και άλλοτε ως «Διόνυσος». Στις 10 Ιανουαρίου μεταφέρθηκε σε ψυχιατρική κλινική της Βασιλείας και λίγες ημέρες αργότερα, κατόπιν επιθυμίας της μητέρας του, σε κλινική της Ιένας, όπου οι γιατροί διέγνωσαν «παραλυτική ψυχική διαταραχή». Ο λόγος του ήταν παραληρηματικός και τον διακατείχαν παραισθήσεις μεγαλείου, κατά τις οποίες αυτοαποκαλείτο δούκας του Κάμπερλαντ, Κάιζερ ή Φρειδερίκος Γουλιέλμος Δ΄, συνοδευόμενες συχνά από περιστατικά βίαιης συμπεριφοράς. 

4. Η αδελφή του και τα χειρόγραφα

Μετά τον θάνατο της μητέρας του το 1897, ο Νίτσε έζησε στη Βαϊμάρη μαζί με την αδελφή του. Εκτός από τη φροντίδα του, η Ελίζαμπεθ Φούρστερ-Νίτσε ανέλαβε χρέη εκδότριας και επιμελήτριας των χειρογράφων του, ενώ προηγουμένως εξασφάλισε επίσης όλα τα δικαιώματα των έργων του Νίτσε, που μέχρι πρότινος κατείχε η μητέρα του. Ήταν παντρεμένη με τον Μπέρναρντ Φούρστερ, ηγετική μορφή του αντισημιτικού μετώπου της γερμανικής ακροδεξιάς, και ξαναδούλεψε αρκετά από τα ανέκδοτα χειρόγραφα του Νίτσε υπό το φως των ιδεών του Φούρστερ, ριζικά αντίθετων από τις απόψεις του φιλόσοφου, οι οποίες ήταν ξεκάθαρα εναντίον του αντισημιτισμού και του εθνικισμού .

5. Ο θάνατός του

Το καλοκαίρι του 1898 υπέστη ελαφρύ εγκεφαλικό που οδήγησε στην επιδείνωση της κατάστασής του. Τον επόμενο χρόνο ακολούθησε ένα ακόμα σοβαρότερο εγκεφαλικό επεισόδιο και στις 25 Αυγούστου 1900 πέθανε από πνευμονία σε ηλικία 55 ετών. Τα συμπτώματά του οδήγησαν στο συμπέρασμα πως η ασθένειά του ήταν συφιλιδική (αυτή ήταν η αρχική διάγνωση στις κλινικές της Βασιλείας και της Ιένας), ωστόσο παραμένουν αδιευκρίνιστα τα ακριβή αίτια της διαταραχής του. Η ταφή του έγινε στο κοιμητήριο του Ραίκεν και ακολουθήθηκε η παραδοσιακή λουθηρανική τελετουργία, σύμφωνα με επιθυμία της αδελφής του.

Με την πρώτη ματιά, το απόσπασμα του Νίτσε φαίνεται παράξενο. Πώς μπορεί κανείς να «δημιουργήσει» έναν πατέρα; Ο φιλόσοφος δε μιλούσε για κάποιο φουτουριστικό πείραμα κλωνοποίησης αντίθετα, άγγιζε μια ισχυρή ιδέα για την αυτοδυναμία και την προσωπική ανάπτυξη.

Αν ο βιολογικός σας πατέρας ήταν απών, αμελής ή απλώς δεν ενσάρκωνε τα χαρακτηριστικά που χρειαζόσασταν σ’ ένα πρότυπο, ο Νίτσε προτείνει ότι είναι στο χέρι σας να εφεύρετε αυτή τη φιγούρα. Αλλά πώς ακριβώς «δημιουργεί» κανείς έναν πατέρα;

Όχι κυριολεκτικά, φυσικά. Η ιδέα του Νίτσε αφορά περισσότερο τη δημιουργία των ιδιοτήτων που θα θέλατε να σας είχε δώσει ένας πατέρας. Σκεφτείτε τις αξίες που θα περιμένατε από έναν καλό πατέρα: δύναμη, σοφία, υπευθυνότητα, ακεραιότητα. Αν δεν έχετε λάβει αυτή την καθοδήγηση, λέει ο Νίτσε, μπορείτε να καλλιεργήσετε αυτά τα χαρακτηριστικά μέσα σας. Είναι σαν να γίνεσαι ο δικός σου μέντορας, διαμορφώνοντας τον εαυτό σου στο πρόσωπο που θα σε βοηθούσε να γίνεις ο ιδανικός σου πατέρας.

Δεν είναι πιο εύκολο να το λες παρά να το κάνεις;
Σίγουρα! Δεν είναι τόσο απλό να πεις «Θα γίνω σοφός τώρα». Η σοφία, η δύναμη και το ηθικό σθένος δεν έρχονται από τη μια μέρα στην άλλη και η διαδικασία ανάπτυξής τους μπορεί να είναι άβολη.

Αλλά σκεφτείτε το έτσι: δεν είναι όλα τα σημαντικά πράγματα δύσκολα; Αν ήσασταν αρκετά τυχεροί ώστε να έχετε έναν σπουδαίο πατέρα, θα πρέπει και πάλι να αγωνιστείτε για να ενστερνιστείτε τις αξίες που προσπάθησε να σας μεταδώσει. Έτσι, κατά μία έννοια, πρόκειται για το ίδιο είδος προσπάθειας απλώς κατευθύνεται από εσάς, όχι από μία εξωτερική φιγούρα. Βέβαια, η βιωματική προσέγγιση είναι πάντα η καλύτερη μέθοδος για να υιοθετηθεί ένας τρόπος ζωής για αυτό και πολλοί εκπαιδευτικοί υποστηρίζουν πως τα παιδιά δεν ακούν αυτά τα που τους λες αλλά βλέπουν αυτά που πράττεις.

Αυτό δεν έχει να κάνει με τη μίμηση κάποιου ανέφικτου ιδανικού. Αντίθετα, πρόκειται για το να αναλογιστείτε ποιες ιδιότητες θαυμάζετε και να οικοδομήσετε μια ισχυρότερη εκδοχή του εαυτού σας γύρω από αυτές. Είναι μια αυστηρά προσωπική διαδικασία.

Δεν είναι άδικο να ζητάς από κάποιον να το κάνει αυτό;
Η ζωή, σύμφωνα με τον Νίτσε, είναι συχνά άδικη. Αλλά ο φιλόσοφος δεν ενδιαφερόταν για τη δικαιοσύνη ενδιαφερόταν για τη δύναμη. Ολόκληρη η φιλοσοφία του επικεντρώνεται στο να γινόμαστε πιο δυνατοί και πιο ανθεκτικοί μέσα από τις δυσκολίες. Αν σας έχουν μοιράσει άσχημα χαρτιά μ’ έναν απόντα ή ανεπαρκή πατέρα, ο Νίτσε δε θα έλεγε ότι έχετε αδικηθεί θα έλεγε ότι σας δόθηκε μια ευκαιρία. Αυτή είναι η ευκαιρία σου να χτίσεις τον εαυτό σου, να γίνεις ο άνθρωπος που χρειαζόσουν.

Τι μας διδάσκει αυτό το απόφθεγμα λοιπόν για την ανάπτυξη;

Η ουσία αυτού του αποσπάσματος αφορά την αυτοδημιουργία. Η ιδέα του Νίτσε δεν περιορίζεται στους πατέρες μιλάει για οποιοδήποτε κενό μπορεί να βιώνουμε στην ανατροφή μας. Ίσως σας έλειπε η αγάπη, η σταθερότητα ή η υποστήριξη. Ο Νίτσε υποστηρίζει ότι αυτά τα κενά στη ζωή μας δε χρειάζεται να μας καθορίζουν αρνητικά. Στην πραγματικότητα, παρέχουν ένα θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορούμε να χτίσουμε. Αντί να βλέπετε τη ζωή σας με βάση αυτά που δεν πήρατε, προτείνει να ρωτάτε: Τι μπορώ να δημιουργήσω;

Και πάμε στην κορφή του παγόβουνου. Χρειάζεστε πραγματικά έναν πατέρα για να αναπτυχθείτε;

Το απόσπασμα του Νίτσε μας υπενθυμίζει ότι, αν και το να έχεις έναν καλό πατέρα μπορεί να είναι ευεργετικό, δεν αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη. Η ζωή μπορεί να μη σας δώσει την ιδανική γονική φιγούρα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είστε καταδικασμένοι να είστε ατελείς. Αντίθετα, η απουσία ενός καλού πατέρα μπορεί να γίνει ένα ισχυρό κίνητρο, ωθώντας σας να γίνετε η δική σας πηγή καθοδήγησης, σοφίας και δύναμης.

Τελικά, αυτό είναι ένα κάλεσμα να αναλάβετε τον έλεγχο της ζωής σας. Ο Νίτσε μας ενθαρρύνει να σταματήσουμε να περιμένουμε κάποιον άλλο να καλύψει τα κενά και μα γίνουμε οι δημιουργοί σαν άλλοι «θεοί» της δικής μας πραγματικότητας.

Πηγή: lavart.gr

1985