Συντάκτης: Kostas Bertsias

1971, εργάτριες στο δασικό φυτώριο στο Χάνι του Καραπιστόλη (σήμερα βυθισμένο στα νερά της λίμνης του Μόρνου)

Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε την απογοήτευση του να λησμονούμε πράγματα — είτε πρόκειται για μια λέξη που μας διαφεύγει, για την απώλεια σημαντικών αντικειμένων όπως κλειδιά ή γυαλιά, είτε για το ότι ξεχνάμε γιατί μπήκαμε σε ένα δωμάτιο.

Πώς γίνεται να μην ξεχνάμε διαρκώς — ειδικά σε μια εποχή που υποβάλλουμε τους εαυτούς μας στην υποδοχή ενός «μπαράζ» πληροφοριών κάθε λεπτό της ημέρας, μεταξύ της ζωής μας στον φυσικό κόσμο και όσων μας βομβαρδίζουν ηλεκτρονικά μέσω smartphone, τηλεοράσεων, υπολογιστών και άλλων συσκευών;

Ο μέσος Αμερικανός εκτίθεται σε περίπου 34 gigabytes — ή 11,8 ώρες — πληροφοριών κάθε μέρα, γράφει ο δρ Χαράν Ρανγκανάθ στο τελευταίο του βιβλίο, Why We Remember: Unlocking Memory’s Power to Hold on to What Matters (Γιατί θυμόμαστε: Απελευθερώνοντας τη δύναμη της μνήμης για να κρατήσουμε ό,τι έχει σημασία). Αυτός ο αριθμός προέρχεται από μια έκθεση του 2009 του Global Information Industry Center του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιέγκο.

«Την τελευταία φορά που το έψαξα, η εκτίμηση είχε αυξηθεί ακόμη περισσότερο», δήλωσε πρόσφατα ο ίδιος στον επικεφαλής ιατρικό ανταποκριτή του CNN, δρ Σαντζάι Γκούπτα, στο podcast του Chasing Life. Ο δρ Χαράν Ρανγκανάθ διευθύνει το Dynamic Memory Lab στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Ντέιβις, όπου είναι επίσης καθηγητής ψυχολογίας και νευροεπιστήμης.

Ευρισκόμενη μακριά από το να … θυμάται όλες αυτές τις πληροφορίες, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η επιστήμη της μνήμης δείχνει ότι οι άνθρωποι είναι προγραμματισμένοι να ξεχνούν. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο του δρ Ρανγκανάθ αναφέρεται στο έργο του γνωστικού ψυχολόγου Τζορτζ Μίλερ, ο οποίος κατέληξε σε μια μελέτη του 1956 ότι μπορούμε να θυμόμαστε μόνο επτά στοιχεία (συν ή πλην δύο) κάθε φορά. (Μεταγενέστερες έρευνες, σύμφωνα με ό,τι έγραψε ο Ρανγκανάθ, δείχνουν ότι ο αριθμός είναι πιο κοντά στα τρία ή τέσσερα στοιχεία).

“Η βελτίωση της μνήμης δεν έχει να κάνει με το να προσπαθείς να γεμίσεις το κεφάλι σου με περισσότερες πληροφορίες. «Αυτό που μου αρέσει να λέω είναι: Μην προσπαθείς να θυμάσαι περισσότερα, θυμήσου καλύτερα», λέει ο δρ Ρανγκανάθ. «Μερικές φορές, το να θυμάσαι καλύτερα σημαίνει να απομνημονεύεις λιγότερα».”

«Νομίζω ότι μια από τις παρανοήσεις που υπάρχουν… είναι ότι πρέπει να απορροφούμε όλα όσα βρίσκονται γύρω μας», είπε. «Στην πραγματικότητα, ο εγκέφαλός μας λειτουργεί με βάση την αρχή της οικονομίας: να απορροφά όσο το δυνατόν λιγότερες πληροφορίες και να αξιοποιεί στο έπακρο αυτές τις πληροφορίες».

«Όλα έχουν να κάνουν με αυτή την οικονομία και με την ικανότητα να χρησιμοποιούμε την προσοχή ως ένα μεγάλο φίλτρο, ώστε να μπορούμε να επικεντρωνόμαστε στα πράγματα που είναι πιο σημαντικά», είπε.
«Μερικές φορές είναι τα πράγματα που περιμένεις, και μερικές φορές είναι αυτά που παραβιάζουν τις προσδοκίες σου — και εκεί είναι που βρίσκεται το μεγαλύτερο νόημα», είπε. «Αλλά αυτό σημαίνει επίσης ότι μερικές φορές χάνουμε πράγματα και καταλήγουμε να νιώθουμε απογοήτευση επειδή η προσοχή μας ήταν στραμμένη στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή».

Η βελτίωση της μνήμης δεν έχει να κάνει με το να προσπαθείς να γεμίσεις το κεφάλι σου με περισσότερες πληροφορίες. «Αυτό που μου αρέσει να λέω είναι: Μην προσπαθείς να θυμάσαι περισσότερα, θυμήσου καλύτερα», λέει ο δρ Ρανγκανάθ. «Μερικές φορές, το να θυμάσαι καλύτερα σημαίνει να απομνημονεύεις λιγότερα».

Ένας τρόπος για να το πετύχουμε αυτό, σύμφωνα πάντα με τον Ρανγκανάθ, είναι με μια διαδικασία που ονομάζεται chunking — ή ομαδοποίηση πολλών πραγμάτων σε ένα.. Ομαδοποιώντας αυτά τα στοιχεία, μειώνουμε τον αριθμό των πραγμάτων που πρέπει να θυμάστε: αντί για 26 ξεχωριστά στοιχεία, το αλφάβητο γίνεται ένα.

Ομοίως, οι «αθλητές της μνήμης» αναπτύσσουν στρατηγικές «που τους επιτρέπουν να εντάξουν με νόημα τις πληροφορίες που προσπαθούν να απομνημονεύσουν σε αυτή τη μεγαλύτερη δομή, έτσι ώστε δέκα πράγματα να μπορούν να γίνουν ένα».

Ακολουθούν πέντε τιπ του ίδιου που θα μας βοηθήσουν να δημιουργήσουμε αναμνήσεις για σημαντικά γεγονότα.

Νόημα

Ας συνδέσουμε αυτό που θέλουμε να θυμόμαστε με κάτι σημαντικό.
«Μπορούμε να θυμόμαστε πληροφορίες όπως ονόματα αν τις συνδέσουμε με πληροφορίες που έχουν νόημα για εμάς», λέει. 

Για παράδειγμα, αν είμαστε λάτρεις της ελληνικής μυθολογίας, μπορούμε να συνδέσουμε το μικρό όνομα του Ρανγκανάθ, Χαράν, με τον Χάροντα, τον βαρκάρη του κάτω κόσμου που, έναντι αμοιβής, μεταφέρει τις ψυχές των νεκρών πέρα από τον ποταμό Στύγα.
«Και (μπορείτε) να με φανταστείτε να μεταφέρω ανθρώπους πέρα από τον ποταμό των νεκρών»…

Λάθος

Ας δοκιμάσουμε τον εαυτό μας. Ακόμα και αν κάνουμε λάθος, ο Ρανγκανάθ λέει ότι η δοκιμή και το λάθος είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους για να θυμόμαστε κάτι.

«Αν μαθαίνουμε ένα νέο όνομα ή μια ξένη λέξη, ας προσπαθήσουμε να μαντέψουμε ποιο θα μπορούσε να είναι το όνομα ή ποια θα μπορούσε να είναι η σημασία της λέξης», σημειώνει.

Όταν μαθαίνουμε την απάντηση, σύμφωνα πάντα με τα λεγόμενά του, ο εγκέφαλος μπορεί να «τροποποιήσει αυτή τη μνήμη για να διασφαλίσει ότι συνδέεται στενότερα με τη σωστή απάντηση και είναι λιγότερο πιθανό να συνδεθεί με ανταγωνιστικές απαντήσεις».

Διάκριση

Ας το κάνουμε να ξεχωρίζει.

«Όπως είναι πιο εύκολο να βρούμε ένα ροζ post-it σε ένα γραφείο γεμάτο κίτρινα σημειώματα, έτσι είναι και πιο εύκολο να ανακαλύψουμε αναμνήσεις που έχουν χαρακτηριστικά τα οποία τις ξεχωρίζουν από άλλες αναμνήσεις», λέει ο δρ Ρανγκανάθ.

Για παράδειγμα, «Όταν αφήνουμε τα κλειδιά μας, ας αφιερώσουμε λίγο χρόνο για να προσέξουμε μια λεπτομέρεια, όπως έναν ήχο ή ένα μοναδικό οπτικό στοιχείο», είπε.

Αυτό θα μας βοηθήσει πολύ να θυμηθούμε πού τα αφήσαμε, λέει, καθώς βιαζόμαστε να βγούμε από την πόρτα. 

Σημασία

Ας εκμεταλλευτούμε το γεγονός ότι ο εγκέφαλός μας έχει προσαρμοστεί να επισημαίνει στιγμές που είναι σημαντικές.

«Διατηρούμε αναμνήσεις για γεγονότα που είναι σημαντικά — από βιολογική άποψη», λέει ο δρ Ρανγκανάθ. «Όταν έχουμε εμπειρίες που είναι ικανοποιητικές, τρομακτικές ή ενοχλητικές, απελευθερώνονται χημικές ουσίες όπως η ντοπαμίνη, η νοραδρεναλίνη ή η σεροτονίνη, που προάγουν την ”πλαστικότητα”». Αυτοί οι νευροδιαβιβαστές βοηθούν να εδραιωθεί η εμπειρία στη μνήμη μας λίγο περισσότερο.

Περιέργεια

Η περιέργεια μπορεί επίσης να παίξει ρόλο.

«Έχουμε διαπιστώσει ότι η περιέργεια έχει παρόμοια επίδραση στη μνήμη», αναφέρει, σημειώνοντας ότι η περιέργεια ενεργοποιεί «περιοχές του εγκεφάλου που μεταφέρουν ντοπαμίνη» και προάγει τη μάθηση.
«Έτσι, πριν μάθουμε κάτι, ας γίνουμε περίεργοι για το θέμα!», συμβουλεύει. 

Χρονικό πλαίσιο

Ας χρησιμοποιήσουμε τις αισθήσεις μας για να ταξιδέψουμε λίγο στο χρόνο.

«Οι αναμνήσεις μας για γεγονότα συνδέονται με το πού και πότε συνέβη το γεγονός», καταλήγει ο δρ Ρανγκανάθ. «Γι′ αυτό όταν ακούμε ένα τραγούδι που ακούγαμε το καλοκαίρι που ήμασταν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια των σπουδών μας ή μυρίζουμε φαγητό που έφτιαχνε η γιαγιά μας, μεταφερόμαστε αμέσως πίσω στο χρόνο».

Πηγή:HuffPost/cnn

-Στο Σωματείο Μουσικών της Αμερικής, που είχε οκτώ εκατομμύρια μέλη, γράφτηκα υποχρεωτικά.
Σε κάθε συνέλευση σηκωνόταν ο πρόεδρος, που ήταν ελληνικής καταγωγής, έδειχνε σε έναν χάρτη διαφορετικά μέρη του κόσμου και ρωτούσε αν υπάρχει κάποιος να μας δείξει τη μουσική παράδοση καθενός.
Κάποια φορά έφτασε και στην Ελλάδα.
Ένα παιδί που ήταν εκεί σηκώθηκε κι άρχισε να παίζει με το μπουζούκι του τα «Παιδιά του Πειραιά».
Μόλις τελείωσε, σηκώνομαι κι εγώ και λέω: «Δεν ξέρω καλά αγγλικά, αλλά αν κατάλαβα, δεν θέλετε νεοελληνική μουσική, θέλετε κάτι παραδοσιακό.
Εγώ παίζω αρχαία μουσική».
Παραγγέλνει ο πρόεδρος και μου φέρνουν ένα κλαρίνο.
Στη σκηνή βρίσκοταν ο ίδιος, που έπαιζε πιάνο, ένας μαύρος κιθαρίστας, Αμερικανός, πολύ διαβασμένος, και ένας Σκοπιανός ντράμερ.
Με ρωτάει: «Τι θα παίξεις, κύριε Χαλκιά;
Για να σε βοηθήσω».

Του λέω: «Συγγνώμη, πρόεδρε, αλλά σε αυτό που θα παίξω δεν θα μπορέσετε να με ακολουθήσετε».

Ήταν 1.200 άτομα στην αίθουσα.
Οι καλύτεροι μουσικοί.
Μόλις ο πρόεδρος εξήγησε στον Αμερικανό τι είπα, εκείνος σχολίασε πως λέω μεγάλες κουβέντες: «Εγώ έσκισα τα παντελόνια μου μέχρι να μάθω κιθάρα.
Διαβάζω, γράφω απταίστως και τα κάνω όλα».
Τότε ο Σκοπιανός του λέει: «Έι, περίμενε, οι Έλληνες έχουν διαφορετικούς ρυθμούς, πράγματα που εμείς εδώ δεν τα έχουμε». Πριν παίξω, τους ζήτησα να μεταφράσουν κάτι για τους υπόλοιπους.
«Πείτε τους ότι εμείς στην Ελλάδα δεν έχουμε ένα χρώμα μουσικής.
Έχουμε όλα τα χρώματα που υπάρχουν στον πλανήτη κι ένα χρώμα που δεν το έχει κανένας.
Είναι άλλα τα θρακιώτικα, άλλα τα μακεδονικά, άλλα τα ποντιακά, άλλα τα νησιώτικα, άλλα τα κρητικά, άλλα τα πελοποννησιακά και τα ηπειρώτικα, που δεν τα έχει κανένας στον κόσμο».
Δύο συνθέτες που κάθονταν μπροστά αναρωτήθηκαν αν είμαι τρελός.
«Παίξε μόνος», μου λένε, «να σε ακούσουμε».
Κι αρχίζω να παίζω κοιτάζοντάς τους στα μάτια, γιατί αν τον πελάτη τον «πιάσεις» και παίξεις αυτό που θέλει η ψυχή του, σηκώνεται στα ουράνια.
Και είχα «πιάσει όλους τους μουσικούς» εκεί μέσα.
Μόλις τελείωσα, χειροκροτήματα, σφυριχταριές, φώναζαν «κι άλλο, κι άλλο». Έρχονται οι δύο συνθέτες, μου δίνουν συγχαρητήρια και ο ένας μου λέει: «Aυτή η μουσική που έπαιξες για ηπειρώτικο μοιάζει με την τζαζ την αμερικανική.
Μήπως κλέψατε κάτι από εμάς και το παρουσιάζετε έτσι;».
Μου εξηγεί ο πρόεδρος, που έκανε τον διερμηνέα, και απαντάω: «Είναι δυνατόν ποτέ ο πατέρας να κλέψει από το παιδί του;».
Οι Έλληνες που ήταν μέσα χειροκρότησαν. «Συγγνώμη», μου λέει αυτός και μου ζητάει να παίξω κάτι.
Εγώ του έπαιξα για ειρωνεία μια μελωδία, ένα ηπειρώτικο και πιάνει και γράφει το «That’s the way (I like it)» που έγινε παγκόσμιο σουξέ.
Ήταν ένας από τους KC and The Sunshine Band!
Όταν έγραψε το τραγούδι, ήρθε και με ξαναβρήκε και με ρώτησε: «Κύριε Χαλκιά, γιατί στην Ελλάδα δεν εκμεταλλεύεστε αυτήν τη μουσική και όταν ερχόμαστε εκεί ακούμε μπουζούκια;».
Δεν την αγάπησε καμία κυβέρνηση την παραδοσιακή μουσική.
Κανείς δεν φρόντισε να την πουλήσει όπως της αξίζει σε ολόκληρο τον κόσμο.

-Αφού έμαθαν ο Μπένι Γκούντμαν και ο Λιούις Άρμστρονγκ ότι έγινε ένα τέτοιο περιστατικό, ήρθαν μια μέρα στο μαγαζί όπου έπαιζα.
Με παρακολούθησαν να παίζω και κάποια στιγμή ζήτησαν από τον σερβιτόρο να με φωνάξει.
Πήγα στο τραπέζι τους μαζί με τον σερβιτόρο για να μεταφράζει.
Ο Μπένι Γκούντμαν του ζήτησε να με ρωτήσει πώς έπαιξα όλα αυτά τα τραγούδια χωρίς αναλόγιο, πώς ήταν είναι δυνατόν να τα ξέρω όλα απ’ έξω.
«Εμείς είμαστε παραδοσιακοί, δημοτικοί μουσικοί της Ελλάδας.
Δεν γράφουμε και δεν διαβάζουμε μουσική, αλλά ό,τι περνάμε στα κομμάτια, το κρατάμε στο μυαλό μας», του είπα.
Με ξαναρωτάει: «Γιατί δεν είχες αναλόγιο; Δεν πήγες στο σχολείο;».
Τον κοίταξα και του λέω: «Γεννήθηκα το 1934 και από το ’40 μέχρι το ’48 είχαμε πόλεμο. Πήγα δύο χρόνια στο σχολείο για να μάθω να γράφω και να διαβάζω. Τίποτε άλλο». Γυρνάει στον Άρμστρονγκ και του λέει: «Αυτά τα κακά μάς έκανε ο πόλεμος. Φαντάσου τι θα έκανε αυτός ο άνθρωπος, αν έγραφε και διάβαζε!».

-Οι μουσικές είναι τρεις, η πεντατονική, η βυζαντινή και η ευρωπαϊκή.
Η πεντατονική με τη βυζαντινή έχουν κάποια στοιχεία που είναι κοντά-κοντά, ενώ η ευρωπαϊκή λέει «τόνος, ημιτόνιο».
Η βυζαντινή και η πεντατονική από τον τόνο ως το ημιτόνιο έχουν άλλες τέσσερις φωνές. Η πεντατονική, το ηπειρώτικο, είναι η μουσική των αρχαίων Ελλήνων.
Μου έκανε μια τιμητική βραδιά ο πρύτανης του πανεπιστημίου και μαζεύτηκε πολύς κόσμος.
Του έκανα μια ερώτηση: «Ξέρουμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες βγάλαν τον αυλό και την άρπα, δεν μας είπε ποτέ κανένας τι παίζαν αυτοί».
«Πεντατονική» μου λέει.
Την πεντατονική την καταλαβαίνουν και τα ζώα.
Το φίδι, αν του παίξεις φλογέρα, σηκώνεται ν’ ακούσει.
Οι παλιοί στο χωριό μου έλεγαν ότι κάποτε μια ομάδα οργανοπαίχτες κάπου παίζανε και τέλειωσαν στις 3 το πρωί.
Επειδή έκανε κρύο κι έβρεχε, έμειναν σε μια σπηλιά.
Στη σπηλιά όπου πήγαν ήταν μια αρκούδα. Την ξύπνησαν κι αυτή αγρίεψε και τότε ο γεροντότερος τους συμβούλεψε: «Μην τρέξετε, βγάλτε τα όργανα και παίξτε, μη φοβάστε». Έτσι σώθηκαν.
Θυμάμαι ότι σε κάποιο μέρος που με κάλεσαν ένα άλογο, κάθε φορά που έπαιζα, σηκωνόταν στα πίσω πόδια, όρθιο.
Μόλις σταματούσα, έπεφτε.”

Απόσπασμα από συνέντευξη στους M. Hulot και Βασιλη Καψάσκη για τη LIFO(2017)

“The soul of Epirus ” λέγεται η τελευταία σου δισκογραφική δουλειά…αλλά ξέρω ότι εσύ στο γλυκολαλο κλαρίνο σου(τον μεταλλικό αυλό) χωραγες και κουβαλούσες όλη τη ψυχή της Ελλάδας.
Και σήμερα ένα κομμάτι (ακόμα),μας λειβεται.
Σ’ευχαριστώ Πετρολούκα Χαλκιά…