Τάδε εφη Ελένη Γλύκαντζη-Αρβελέρ

«Τη μέρα που γεννήθηκα στον Βύρωνα, τα 2 παλιοκάικα του Μικρασιάτη πατέρα μου με τα οποία τάιζε 5 στόματα βούλιαξαν έξω από την Βουλιαγμένη, γρουσούζικο με ανέβαζαν γρουσούζικο με κατέβαζαν, ήμουν πάντα «το παιδί», όταν μιλούσαν για μένα λέγανε «Τι κάνει το παιδί;» Όλα τα αδέλφια μου είχαν ονόματα εκτός από εμένα, ήμουν πάντα το ουδέτερο!


Στην καριέρα μου μεγάλο ρόλο έπαιξε η τύχη.
Την εποχή εκείνη για να γραφτείς στο Πανεπιστήμιο χρειαζόταν πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, που να το βρω; Όλα μου τα αδέλφια αριστεροί, όταν πέθανε ο Στάλιν έκλαιγα απαρηγόρητα, η μόνη χρονιά που δεν ζήτησαν ήταν η δική μου και έτσι γράφτηκα στην Φιλοσοφική Σχολή.
Την έδρα στην Σορβόννη την πήρα πάλι από τύχη, γιατί ήμουν η μόνη από όλους τους άλλους υποψήφιους που είχα προλάβει να δημοσιεύσω την διπλωματική μου!
Στο Αρχαιολογικό πάω να δω τις συμφοιτήτριες μου και πέφτω πάνω σε όλη την αριστοκρατία της Αθήνας. Μου λέει λοιπόν μια μέρα ο Οικονόμου, ο καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας: «Βρε Γλύκατζη, ετούτες εδώ όλες δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν, εσύ τι θα κάνεις στη ζωή σου;» «Ακούστε, εγώ κάνω πάντα αυτό που θέλω πολύ, μόνο έτσι χορταίνει η ψυχή, το στομάχι κάτι θα βρεις να το γεμίσεις, μπορώ να πουλώ ακόμα και λεμόνια στους δρόμους.» Και πάλι με ευνόησε η τύχη, αντί να πουλάω λεμόνια βρέθηκα στο Παλάτι!
Ακούω λοιπόν στην τάξη από έναν καθηγητή μας ότι η Βασίλισσα ζητούσε για τον Έρανο κάποιον που να ξέρει καλά γαλλικά. Πρώτη πρώτη σηκώνω εγώ το χέρι μου και με παίρνουν… ΕΠΟΝίτισσα και βρίσκομαι μπροστά στη Φρειδερίκη.
Δεν περνάνε 2-3 μέρες και φτάνει γράμμα από μια συμφοιτήτριά μου, δεν θα πω το όνομα γιατί ίσως ζει: «Μεγαλειοτάτη, δεν υπάρχει μεγαλύτερη κομμουνίστρια από την Γλύκατζη και εσείς την έχετε πάρει κοντά σας;» Το δείχνω στη Βασίλισσα και αυτή παίρνοντας το γνωστό αυστηρό αυταρχικό ύφος μου λέει: «Να της πεις, σε αυτή τη χώρα εγώ αποφασίζω ποιος είναι κομμουνιστής!»
Περνάει ο καιρός και με τον Βασιλιά Παύλο πάμε στην Στυλίδα που είχε φτιάξει σχολειά. Φτάνουμε όλοι μαζί, κόσμος πολύς περίμενε, ανεβαίνει ένας αστυνομικός στο πούλμαν και λέει στη Βασίλισσα: «Είναι όλοι εξαγριωμένοι, λένε ότι έχετε μαζί σας κομμουνιστές.» Το ακούει η Βασίλισσα, κατεβαίνει από το πούλμαν, μπροστά στην πόρτα στεκόταν ένας κουτσός πού της λέει: «Μεγαλειοτάτη, δίνετε τις δουλειές σας σε κομμουνιστές, εγώ έχασα το πόδι μου για να έχετε εσείς το θρόνο σας.» Και η Φρειδερίκη χωρίς καν να σκεφτεί, του λέει: «Στην δούλεψη μου θέλω έξυπνους ανθρώπους. Αν εσύ έχασες το πόδι σου για να έχω εγώ το θρόνο μου και όχι για την πατρίδα σου, τότε είσαι βλάκας!»
Παρεπιπτόντως, το τι χαστούκια έχει φάει μπροστά μου ο Κωνσταντίνος από την μητέρα του δεν λέγεται, για να την εκνευρίσει γύριζε όλο το Παλάτι φωνάζοντας «Κάππα Κάππα Ε, το κόμμα σου Λαέ!»
Το πιο δεσμευτικό στις ανθρώπινες συναναστροφές είναι η ιδεολογία, να μην μιλάς παρά μόνο σε μια ορισμένη ομάδα ανθρώπων. Εμένα δεν με ενδιαφέρει η ιδεολογία, αλλά οι άνθρωποι. Φίλος μου δεν είναι αυτός που πιστεύει στις ίδιες λύσεις με μένα, αλλά αυτός που είναι σωστός άνθρωπος.
Η καλοσύνη είναι μίμηση Θεού.
Όσοι κρύβουν τα χρόνια τους χάνουν μαζί και τις αναμνήσεις.
Στην Γαλλία ο υλικά πλούσιος δεν θεωρείται αστός, η αστική τάξη είναι παιδεία!
Κανένας λαός δεν έμεινε 400 χρόνια σκλάβος, υπήρχε μεγάλη έλλειψη αυτοπεποίθησης. Γιατί μετά την απελευθέρωση δημιουργήθηκαν ρωσικό, γαλλικό και αγγλικό κόμμα; Που ήταν το ελληνικό κόμμα; Μάθαμε να είμαστε πάντα ραγιάδες κάποιου. Αν ξέραμε καλά την ιστορία μας θα είχαμε διαγράψει πολλούς υποτιθέμενους «ήρωες» και θα αλλάζαμε πολλά ονόματα δρόμων και πλατειών που φέρουν τα ονόματά τους.
Όταν ο Έλληνας πάει στην Ευρώπη ουσιαστικά πάει στο σπίτι του, αν θεωρήσουμε «εξωτερικό» την Ευρώπη σημαίνει πως είμαστε ακόμα «Ανατολή.»
Μαζί με τον Πρόεδρο Μιτεράν φθάνω στη Νέα Υόρκη για να υπογράψω συμβάσεις με τα αμερικανικά πανεπιστήμια.
Φτάνοντας στο Πανεπιστήμιο μας υποδέχεται ο πρόεδρός του: «Χορεύεις καλαματιανό;» μου λέει και τα χάνω, το όνομα μου John Brademas.”
Στο δείπνο εντυπωσιασμένος ο Μιτεράν σχολιάζει: «Ο Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης ( Μπραδήμας) και η Πρόεδρος όλων των Πανεπιστημίων του Παρισιού (Γλύκατζη) δεν μίλησαν ούτε γαλλικά, ούτε αγγλικά, αλλά ελληνικά. Ε! αυτό είναι αυτοκρατορία!»
Η Παιδεία μας έχει αποτύχει γιατί στα παιδιά μιλάνε όλοι από την αρχή για επιτυχία, κανείς δεν τους μιλάει για ευτυχία…»

Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ.
1926-2026

Η μαρτυρία ως πράξη αυτοσυνείδησης

Υπήρχε όρκος «στους όρχεις» στην αρχαία Ρώμη;

Στην αρχαία Ρώμη — όπως και σε όλον τον αρχαίο κόσμο — ο όρκος δεν ήταν νομική φόρμα. Ήταν στιγμή κρίσης του εαυτού. Δεν επιβεβαίωνε απλώς ένα γεγονός· αποκάλυπτε μια εσωτερική κατάσταση.

Ο άνθρωπος που ορκίζεται δεν διαβεβαιώνει τους άλλους. Εκτίθεται απέναντι στη δική του συνείδηση. Η μαρτυρία είναι ρήγμα: εκεί όπου η λέξη καλείται να αντέξει το βάρος της ύπαρξης. Αν ψεύδομαι, δεν διαστρέφω μόνο την πραγματικότητα — διασπώ τη σχέση μου με τον εαυτό μου.

Στον αρχαίο κόσμο το σώμα λειτουργούσε ως εγγύηση. Όχι επειδή ήταν υλικό, αλλά επειδή ήταν φορέας συνέχειας. Η επίκληση της γονιμότητας ή της γενεαλογίας δεν ήταν βιολογικός συμβολισμός· ήταν υπαρξιακή διακύβευση. Η αλήθεια συνέδεε το παρόν με το μέλλον. Αν έσπαγε, έσπαγε ο χρόνος μέσα μου.

Σήμερα ο όρκος έχει μετατραπεί σε διαδικασία. Η ευθύνη έχει μεταφερθεί στον θεσμό. Στον αρχαίο κόσμο, όμως, η ευθύνη δεν μπορούσε να μεταβιβαστεί. Η αλήθεια ήταν πράξη αυτοσυνείδησης. Ήσουν αληθινός όχι επειδή το απαιτούσε ο νόμος, αλλά επειδή διαφορετικά διαλυόσουν εσωτερικά.

Η μαρτυρία, τελικά, είναι μια μορφή ελευθερίας.

Να σταθείς απέναντι στον λόγο σου και να τον αντέξεις.

Ή να χαθείς μέσα του.

Υπήρχε όρκος «στους όρχεις» στην αρχαία Ρώμη

Ορισμένες αρχαίες πηγές και μεταγενέστεροι σχολιαστές αναφέρουν ότι:

Σε παλαιότερες ρωμαϊκές (και ίσως ετρουσκικές) παραδόσεις, ο άνδρας μπορούσε να αγγίξει τα γεννητικά του όργανα όταν ορκιζόταν, ως συμβολική πράξη επίκλησης της ανδρικής τιμής, της γονιμότητας και των προγόνων του.

Δηλαδή κάποιος έλεγε έμμεσα: «Αν ψεύδομαι, ας πληγεί η γενεαλογική μου συνέχεια.»

Η ανδρική γονιμότητα θεωρούνταν ιερή και συνδεδεμένη με τους θεούς και τους προγόνους.

φασίστες κατά τον Μ. Χατζηδάκι

Οι φασίστες είναι μια θλιβερά υποανάπτυκτη κι άρρωστη ανθρώπινη παρουσία επί Γης. Μόνο που σήμερα γνωρίζουμε καλά πως κι ο κομμουνισμός είναι μια νεώτερη και πιο σύγχρονη ενδυμασία τους. Ακόμη, πως ο φασισμός ελλοχεύει μέσα μας και πως, εάν δεν έχει ν’ αντιμετωπίσει παιδεία και ψυχική υγεία, μας κυριεύει και μας διαβρώνει, είτε πιστεύουμε στον σοσιαλισμό είτε στις δημοκρατίες.

Μάνος Χατζηδάκις

Απόσπασμα από συνέντευξη του στον Στάθη ΤΣΑΓΚΑΡΟΥΣΙΑΝΟ

Ρίσκο χωρίς αυταπάτες

Ο άνθρωπος που παίρνει ρίσκα αρέσκεται να πιστεύει ότι είναι ελεύθερος. Ότι κινείται πέρα από τον φόβο, πέρα από τη μικρότητα, πέρα από τους υπολογισμούς των πολλών. Κι όμως, όπως μας υπενθυμίζει ο Φρανσουά ντε Λα Ροσφουκώ, τα περισσότερα ρίσκα δεν γεννιούνται από καθαρό θάρρος αλλά από μια πιο σκοτεινή πηγή: τη φιλαυτία.

Σπάνια ρισκάρουμε μόνο για να κερδίσουμε. Συχνότερα ρισκάρουμε για να μη φανεί ότι φοβηθήκαμε. Η εικόνα μας στα μάτια των άλλων —και κυρίως στα δικά μας— βαραίνει περισσότερο από το αποτέλεσμα. Έτσι, ο κίνδυνος μεταμφιέζεται σε τόλμη και η απερισκεψία σε γενναιότητα.

Το ρίσκο γίνεται ιδιαίτερα ύπουλο όταν συναντά την εξουσία. Εκεί όπου οι αποφάσεις δεν αφορούν μόνο τον εαυτό μας αλλά και άλλους, η φιλοδοξία βρίσκει πάντα επιχειρήματα για να παρουσιαστεί ως καθήκον. Η αποτυχία βαφτίζεται «αναγκαίο τίμημα» και η επιτυχία «δικαίωση». Σπάνια όμως αναγνωρίζεται το πραγματικό κίνητρο: η ανάγκη διατήρησης κύρους.

Ο Λα Ροσφουκώ δεν μας καλεί να αποφύγουμε το ρίσκο. Μας καλεί να το απογυμνώσουμε από τις αυταπάτες του. Να ρωτάμε πριν από κάθε τολμηρό βήμα:

Το κάνω επειδή το πιστεύω ή επειδή δεν αντέχω να φανώ δειλός;

Το κάνω για το αποτέλεσμα ή για την εικόνα;

Το ώριμο ρίσκο δεν φωνάζει. Δεν χρειάζεται χειροκρότημα. Παίρνεται σιωπηλά, με πλήρη επίγνωση του κόστους — και με την ταπεινότητα να δεχθεί και την αποτυχία. Γιατί το αληθινό θάρρος δεν βρίσκεται στο να αγνοείς τον κίνδυνο, αλλά στο να τον βλέπεις καθαρά και παρ’ όλα αυτά να προχωράς.

Αυτό είναι το ρίσκο χωρίς αυταπάτες. Και είναι πολύ πιο σπάνιο απ’ όσο νομίζουμε.