Συντάκτης: Kostas Bertsias

Στον αρχαίο κόσμο, σε μια εποχή πριν τους Περσικούς Πολέμους, ο μέγας προσωκρατικός Ηράκλειτος ο Εφέσιος είχε αποφανθεί: «ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν» (πιο πολύ κι απ’ την πυρκαγιά είναι ανάγκη να σβήνεται η αλαζονεία).

Το 480 π.Χ. η αλαζονεία του Μεγάλου Βασιλιά Ξέρξη συντρίβεται στα Στενά της Σαλαμίνας. Καθισμένος σε θρόνο στο όρος Αιγάλεω, βλέπει ένα ένα τα πλοία του να τσακίζονται από τις αθηναϊκές τριήρεις και να βυθίζονται αύτανδρα.

Το 472 π.Χ., επτά χρόνια μετά το τέλος των περσικών πολέμων, ο Αισχύλος παρουσιάζει στα Μεγάλα Διονύσια τους «Πέρσες» του. Στο ιστορικό αυτό δράμα του, το μοναδικό που διασώζεται, ο Αθηναίος ποιητής δεν ασχολείται με τους ελληνικούς θριάμβους εναντίον του εχθρού, αλλά με την περσική πανωλεθρία. Η μεγαλοφυΐα του τον οδηγεί να προσεγγίσει τα γεγονότα με εκπληκτική κατανόηση του «Άλλου» χωρίς ίχνος μικροψυχίας.

Μπορεί ο ίδιος να έχει πολεμήσει τους Πέρσες, μπορεί να έχει χάσει τον αδελφό του στον Μαραθώνα, μπορεί να βίωσε τρεις φορές την περσική απειλή στην πατρίδα του, αλλά η μεγαλειώδης σκέψη του τρέχει έξω από τη στενότητα του δικού του κόσμου και τρυπώνει στον κόσμο εκείνου του Άλλου. Και δεν είναι τυχαίο που η ώριμη αθηναϊκή κοινωνία του δίνει το πρώτο βραβείο. Οι περσικοί πόλεμοι την έχουν ενηλικιώσει.

O χορός της τραγωδίας αποτελείται από Πέρσες γέροντες που μαζί με τη βασίλισσα Άτοσσα, τη μητέρα του Ξέρξη και χήρα του Δαρείου, περιμένουν με αγωνία τα νέα της εκστρατείας. Όταν ο αγγελιαφόρος κομίζει την είδηση της φοβερής καταστροφής στη Σαλαμίνα, ο χορός επικαλείται το πνεύμα του νεκρού βασιλιά. Το φάντασμα του Δαρείου εμφανίζεται από τον Άδη, ερμηνεύοντας τη συμφορά ως συνέπεια της άμετρης υπεροψίας του Ξέρξη και προφητεύοντας την κορύφωση του δράματος των Περσών μέσα σε απώλειες, πένθος και θρήνους:

«…ὕβρις γὰρ ἐξανθοῦσ᾽ ἐκάρπωσεν στάχυν

ἄτης, ὅθεν πάγκλαυτον ἐξαμᾷ θέρος.

τοιαῦθ᾽ ὁρῶντες τῶνδε τἀπιτίμια

μέμνησθ᾽ Ἀθηνῶν Ἑλλάδος τε, μηδέ τις

ὑπερφρονήσας τὸν παρόντα δαίμονα

ἄλλων ἐρασθεὶς ὄλβον ἐκχέῃ μέγαν.

Ζεύς τοι κολαστὴς τῶν ὑπερκόμπων ἄγαν

φρονημάτων ἔπεστιν, εὔθυνος βαρύς.»

(στ.821-828)

Δηλαδή:

‘Οταν ανθίσει η αλαζονεία καρπίζει το στάχυ της τύφλωσης

και απ’ αυτό μόνο δάκρυα μπορεί να κανείς να θερίσει

Αυτά να βλέπετε εσείς και να μην ξεχνάτε την Αθήνα,

ούτε την Ελλάδα, και κανείς να μην περιφρονεί τη μοίρα του

ποθώντας άλλη και σκορπώντας τη μεγάλη ευτυχία του.

Γιατί ο Δίας παραμονεύει τιμωρός των παραφουσκωμένων φιλοδοξιών

ελέγχοντάς τες αυστηρά.

Δυο δεκαετίες μετά τον Αισχύλο, ο Ηρόδοτος γράφει για τα Περσικά με τον δικό του τρόπο. Παρουσιάζει την αλαζονεία του Ξέρξη μέσα από τον λόγο που εκφωνεί προς τους Πέρσες ευγενείς. Θα κάνει λέει την Περσία τόσο μεγάλη, που θα συνορεύει με τη γειτονιά του Διός. Ο ήλιος δεν θα βλέπει καμμιά χώρα της γης που να μη συνορεύει με τη δικιά του. Θα διασχίσει την Ευρώπη προς κάθε κατεύθυνση και όλη την οικουμένη θα την κάνει κράτος δικό του:

«γῆν τὴν Περσίδα ἀποδέξομεν τῷ Διὸς αἰθέρι ὁμουρέουσαν. οὐ γὰρ δὴ χώρην γε οὐδεμίαν κατόψεται ἥλιος ὁμουρέουσαν τῇ ἡμετέρῃ, ἀλλά σφεας πάσας ἐγὼ ἅμα ὑμῖν μίαν χώρην θήσω, διὰ πάσης διεξελθὼν τῆς Εὐρώπης…» (Ηροδότου Πολύμνια, 8γ 2, 3)

Η «ύβρις» ήταν βασική έννοια στην ηθική αντίληψη του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η διαρκής αυθάδης και αλαζονική συμπεριφορά, με κομπασμό και απώλεια του μέτρου, θεωρείτο σοβαρή παραβίαση της ηθικής τάξης. Ο υβριστής προκαλεί με την πλεονεξία του καθώς αρνείται να παραδεχθεί τα όριά του και να ρυθμίσει αναλόγως τη δράση του. Οι πράξεις του επιφέρουν την «νέμεσιν» και την «τίσιν», δηλαδή την οργή των θεών και τη συντριβή του.

Ποιος είναι σήμερα ο Ξέρξης; Σε ποια πρόσωπα ενσαρκώνεται; Και τι θα μας προφήτευε το φάντασμα του Δαρείου; Ας το ανακαλύψει ο καθένας μας ανάλογα με τον νου και την παιδεία που διαθέτει.

Πάντως, όσοι εγχώριοι εκφράζουν άγρια χαρά για την κλιμάκωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή, όσοι ικανοποιούνται με τις καταστροφές και τον θάνατο στις χώρες των άλλων, όσοι βλέπουν την αναμέτρηση αυτή σαν video game όπου οι «κακοί» του παιχνιδιού εξαερώνονται στον Αρμαγεδώνα, δεν είναι υπέρμαχοι της ελευθερίας. Και η στάση τους δεν είναι προϊόν ελληνικής παιδείας. Είναι βαρβαρότητα.

Από αριστερά: Μάκης Ρουχωτάς, Δημήτρης Κοντομηνάς, πίσω αριστερά Γιώργος Φωτόπουλος, πίσω δεξιά Σπύρος Αλεξανδράτος, μπροστά του ο Δημήτρης Φωτόπουλος.

Το παιχνίδι δεν έχει ίδιους κανόνες για όλους

Ξεφυλλίζοντας ένα παλιό βιβλίο management, στάθηκα σε μια απλή αλλά συνάμα και ενοχλητική ιδέα :

οι κανόνες του παιχνιδιού δεν είναι ίδιοι για όλους — και σίγουρα δεν μένουν ίδιοι για πάντα.

Στη ζωή, όπως και στις επιχειρήσεις, μεγαλώνουμε πιστεύοντας ότι αν δουλέψουμε σωστά, αν είμαστε έντιμοι και συνεπείς, το αποτέλεσμα θα μας δικαιώσει.

Και συχνά έτσι είναι. Όχι όμως πάντα.

Υπάρχει και ένα άλλο επίπεδο — πιο περίπλοκο , πιο αθέατο.

Εκεί όπου οι αποφάσεις δεν παίρνονται μόνο με βάση τα δεδομένα, αλλά με βάση τις σχέσεις, τη δύναμη, τη χρονική συγκυρία.

Εκεί όπου το «σωστό» δεν είναι πάντα το «αποτελεσματικό».

Δεν είναι λόγος αυτός για απογοήτευση.

Είναι λόγος όμως για κατανόηση των αθέατων όρων του παιγνιδιού.

Γιατί ο κόσμος δεν είναι μόνο ένα σύστημα θεσμοθετημένων κανόνων· είναι ένα πεδίο παιχνιδιού.

Και στο παιχνίδι αυτό, άλλοι παίζουν με ένστικτο, άλλοι με στρατηγική, και άλλοι απλώς ακολουθούν.

Ο πραγματικός «νικητής» — αν υπάρχει τέτοιος — δεν είναι εκείνος που κερδίζει πάντα.

Είναι εκείνος που καταλαβαίνει πότε άλλαξε το παιχνίδι.

Και προσαρμόζεται χωρίς να χάνει τον εαυτό του.

Ο Βάρναλης για τους Συνταξιούχους

K’ έλεα: όταν μιαν ημέρα

παρασφίξουνε τα γέρα,

θα ξεκουραστώ κ’ εγώ,

του θεού τ’ αβασταγό!

Όχι ξύλο! Φόρτωμα όχι!

Θα μου δώσουνε μια κόχη,

λίγο πιόμα και σανό,

σύνταξη τόσω χρονώ!

Kι όταν ένα καλό βράδι

θα τελειώσει μου το λάδι

κι αμολήσω την πνοή

(ένα πουφ! είν’ η ζωή),

η ψυχή μου θενά δράμει

στη ζεστή αγκαλιά τ’ Aβράμη,

τ’ άσπρα, τ’ αχερένια του

να φιλάει τα γένια του!…

Γέρασα κι ως δε φελούσα

κι αχαΐρευτος κυλούσα,

με πετάξανε μακριά

να με φάνε τα θεριά……..

― “Φως ζητάνε τα χαϊβάνια

κ’ οι ραγιάδες απ’ τα ουράνια,

μα θεοί κι οξαποδώ

κει δεν είναι παρά δω…….

Κώστας Βάρναλης από την μπαλάντα του κυρ Μέντιου

Μικρό δοκίμιο (επανάληψη παλιότερης ανάρτησης)

Στην ιστορία της ελληνικής σκέψης, ο έρωτας δεν υπήρξε ποτέ ένα απλό αίσθημα, αλλά μια κοσμογονική δύναμη, ένας δρόμος που συνδέει το εφήμερο με το αιώνιο. Αν τοποθετήσουμε τη φιλοσοφία του Δημήτρη Λιαντίνη δίπλα στο πλατωνικό οικοδόμημα, ανακαλύπτουμε δύο όψεις της ίδιας υπαρξιακής αγωνίας: την προσπάθεια του ανθρώπου να νοηματοδοτήσει τη γύμνια του απέναντι στον χρόνο.

Για τον Πλάτωνα, ο έρωτας είναι ο γιος της Πενίας και του Πόρου. Είναι η ενσάρκωση της έλλειψης που αναζητά την πλήρωση. Ο πλατωνικός εραστής χρησιμοποιεί το κάλλος ως σκάλα· ξεκινά από το ωραίο σώμα για να φτάσει στην αιώνια Ιδέα, επιζητώντας τον «τόκο εν καλώ». Ο έρωτας εδώ είναι η ορμή για αθανασία, μια απόπειρα του ανθρώπου να δραπετεύσει από τον κόσμο της φθοράς και να επιστρέψει στο θείο.

Ο Λιαντίνης, ωστόσο, προσγειώνει αυτή την ορμή στην τραχιά πραγματικότητα της βιολογίας. Για εκείνον, το σεξ και ο θάνατος δεν είναι αντίπαλοι, αλλά οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: της θνητότητας. Ενώ στον Πλάτωνα ο έρωτας είναι η έξοδος από τον θάνατο, στον Λιαντίνη ο έρωτας είναι το σύμπτωμα του θανάτου. Η ένταση της επιθυμίας δεν πηγάζει από την ανάμνηση ενός υπερπέραν, αλλά από την επίγνωση του τέλους. Ερωτευόμαστε με πάθος ακριβώς επειδή ο χρόνος μας είναι σπάνιος. Αν ο άνθρωπος ήταν αθάνατος, ο έρωτας θα κατέληγε μια μηχανική πράξη, στερημένη από το τραγικό βάθος που του χαρίζει η προοπτική της απώλειας.

Εκεί που ο Πλάτων προσφέρει τη σωτηρία μέσω της υπέρβασης, ο Λιαντίνης προσφέρει την αξιοπρέπεια μέσω της αποδοχής. Η «μικρή έκσταση» της ερωτικής πράξης είναι μια πρόβα θανάτου, μια στιγμή όπου το «εγώ» διαλύεται, υπενθυμίζοντας πως κάθε ένωση είναι προσωρινή. Ο άνθρωπος του Λιαντίνη δεν βαδίζει προς τη λύτρωση, αλλά στέκεται ανάμεσα στον πόθο και το τέλος, παίζοντας τη μοίρα του με «ανοιχτά μάτια».

Συνελόντι ειπείν, ο έρωτας παραμένει η ισχυρότερη κατάφαση της ζωής, όχι γιατί νικά τον θάνατο, αλλά γιατί αντλεί το φως του από τη σκιά του. Είτε ως πλατωνική δίψα για το αιώνιο είτε ως λιαντινική κραυγή στο παρόν, ο έρωτας είναι αυτό που καθιστά τον άνθρωπο τραγικό — και, ως εκ τούτου, αληθινά μεγάλο.

Κάπου ανάμεσα σε μια σύσκεψη χωρίς τέλος και σε ένα email που δεν έπρεπε ποτέ να σταλεί, ζει και βασιλεύει ο Dilbert. Όχι ως σκίτσο πια, αλλά ως καθημερινή εμπειρία.

Δεν χρειάζεται να ψάξεις πολύ. Θα τον βρεις σε ένα γραφείο με χαμηλό φωτισμό, μπροστά σε μια οθόνη γεμάτη παρουσιάσεις που εξηγούν τα αυτονόητα. Δίπλα του, ένας προϊστάμενος που μιλάει πολύ, χωρίς να λέει τίποτα — μια πιο κομψή εκδοχή του «Pointy-Haired Boss».

Στο ελληνικό γραφείο, το φαινόμενο έχει τη δική του ιδιαιτερότητα.

Δεν είναι μόνο η γραφειοκρατία. Είναι και η συνήθεια. Η ανοχή. Εκείνη η αόρατη συμφωνία ότι «έτσι γίνονται τα πράγματα».

Και κάπως έτσι, το παράλογο αποκτά διάρκεια.

Συσκέψεις για να αποφασίσουμε αν θα κάνουμε άλλη σύσκεψη.

Στρατηγικές που αλλάζουν πριν προλάβουν να εφαρμοστούν.

Λέξεις μεγάλες — «όραμα», «μετασχηματισμός», «καινοτομία» — που μικραίνουν μόλις πάρουν το δρόμο της υλοποίησης .

Κι όμως, μέσα σε όλο αυτό, υπάρχει και κάτι πιο ενδιαφέρον.

Ο Dilbert δεν είναι ο ήρωας. Είναι ο μάρτυρας.

Βλέπει το παράλογο, το καταγράφει, το αντέχει. Δεν το αλλάζει — αλλά δεν το νομιμοποιεί κιόλας. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πρώτη ρωγμή: στη συνείδηση ότι «κάτι δεν πάει καλά».

Γιατί κάθε οργανισμός, αν δεν προσέξει, γλιστράει προς τη γελοιοποίηση χωρίς να το καταλάβει. Όχι από κακή πρόθεση, αλλά από αδράνεια. Από την ευκολία του «έτσι το βρήκαμε».

Και τότε, ο Dilbert παύει να είναι αστείο.

Γίνεται καθρέφτης.

Ίσως, τελικά, η διαφορά δεν είναι ανάμεσα σε καλές και κακές εταιρείες.

Αλλά ανάμεσα σε εκείνες που γελούν με τον Dilbert —

και σε εκείνες που δεν καταλαβαίνουν ότι μιλούν για τον εαυτό τους

*Ο Dilbert είναι ένας φανταστικός χαρακτήρας κόμικ — ένας μηχανικός που εργάζεται σε ένα τυπικό, συχνά παράλογο εταιρικό περιβάλλον.

Ο πιο γνωστός χαρακτήρας μετά τον Dilbert είναι ο Pointy-Haired Boss (ο «διευθυντής με το μυτερό μαλλί»), σύμβολο του κακού manager.

Ξεφυλλίζοντας παλιές σημειώσεις, έπεσα ξανά πάνω στον νόμο του Gordon Moore. Μια απλή παρατήρηση: η ισχύς της τεχνολογίας διπλασιάζεται κάθε τόσο. Μια φράση σχεδόν τεχνική — κι όμως, πίσω της κρύβεται μια βαθύτερη αλήθεια για τον κόσμο μας.

Δεν αλλάζουν μόνο τα μηχανήματα. Αλλάζει ο ίδιος ο ρυθμός της ζωής.

Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος να σκέφτεται γραμμικά: λίγο περισσότερο σήμερα, λίγο καλύτερα αύριο. Όμως η πραγματικότητα, όλο και πιο συχνά, κινείται εκθετικά. Και εκεί αρχίζουν τα λάθη. Υποτιμούμε την αρχή — όταν τίποτα δεν φαίνεται να συμβαίνει. Και αιφνιδιαζόμαστε στο τέλος — όταν όλα έχουν ήδη αλλάξει.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, ο ανταγωνισμός μοιάζει με μάχη σε κινούμενη άμμο. Προσπαθείς να βελτιωθείς λίγο, ενώ το έδαφος μετακινείται κάτω από τα πόδια σου πολύ πιο γρήγορα. Οι «κόκκινοι ωκεανοί» γεμίζουν αίμα, αλλά και αυταπάτες: ότι με περισσότερη προσπάθεια θα έρθει η νίκη.

Κι όμως, η απάντηση βρίσκεται αλλού.

Όχι στο να τρέξεις πιο γρήγορα από τους άλλους, αλλά στο να καταλάβεις προς τα πού κινείται ο ίδιος ο χρόνος. Να δεις νωρίς εκεί που οι άλλοι βλέπουν αργά. Να επενδύσεις εκεί που σήμερα φαίνεται μικρό, αλλά αύριο θα είναι κυρίαρχο.

Σαν το αμπέλι.

Στην αρχή, τίποτα δεν προδίδει τη δύναμή του. Λίγα κλήματα, λίγη φροντίδα, πολλή υπομονή. Αν το δεις γραμμικά, θα το εγκαταλείψεις. Αν το δεις εκθετικά, θα επιμείνεις.

Και τότε, κάποια στιγμή, ο πλούσιος τρύγος έρχεται σχεδόν ξαφνικά.

Ο νόμος του Moore δεν είναι απλώς ένας τεχνολογικός κανόνας. Είναι μια υπενθύμιση:

ότι ο κόσμος δεν προχωρά με βήματα — αλλά κάποιες φορές με άλματα.

Και όποιος το καταλάβει εγκαίρως, δεν χρειάζεται να τρέχει.

Απλώς φροντίζει να βρίσκεται στο σωστό χωράφι.

*Ο Γκόρντον Μουρ (1929–2023) ήταν Αμερικανός μηχανικός, επιχειρηματίας και συνιδρυτής της Intel Corporation, γνωστός παγκοσμίως για τη «Νομοθεσία του Μουρ» (Moore’s Law). Η πρόβλεψή του για την εκθετική αύξηση της υπολογιστικής ισχύος επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη τεχνολογική επανάσταση και τη διαμόρφωση της Σίλικον Βάλεϊ.