Συντάκτης: Kostas Bertsias

1964 ορεινή δωρίδα: έργα οδοποιίας

Παραδόξως, το πόσο διαφορετικά ή όμοια σκεφτόμαστε από μια ομάδα ανθρώπων, εξαρτάται από το πόσο μεγάλη είναι αυτή η ομάδα.

Οι άνθρωποι κατανοούμε τον κόσμο με το να οργανώνουμε τα πράγματα σε κατηγορίες και να τα ονομάζουμε. «Αυτό είναι κύκλος», «Αυτό είναι δέντρο», «Εκείνα είναι πέτρες». Με αυτό τον τρόπο δαμάζουμε τον κόσμο μας. 

Ερευνητές του πανεπιστημίου της Pennsylvania εξετάζουν το εξής παράδοξο: αφού οι άνθρωποι είμαστε τόσο διαφορετικοί, γιατί οι ανθρωπολόγοι βρίσκουν τις ίδιες κατηγορίες σε διαφορετικούς πληθυσμούς; Για παράδειγμα, γιατί όλοι οι άνθρωποι κατηγοριοποιούμε τα πράγματα ανά σχήμα, χρώμα, συναίσθημα, ανεξαρτήτως του πολιτισμού που μας μεγάλωσε; Από πού προέρχονται αυτές οι κατηγοριοποιήσεις και γιατί υπάρχουν τόσα κοινά ανάμεσα σε εντελώς διαφορετικούς πληθυσμούς;

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι αυτές οι κατηγορίες είναι εγγενείς – βρίσκονται ήδη μέσα στον εγκέφαλό μας – αλλά η έρευνα λέει «ΟΧΙ». Οι ερευνητές του πανεπιστημίου της Pennsylvania θεωρούν ότι για αυτό το φαινόμενο φταίει η δυναμική των μεγάλων ομάδων – ή αλλιώς, δικτύων.

Το παιχνίδι της ομαδοποίησης

Οι ερευνητές εξέτασαν τη θεωρία τους σε 1.480 ανθρώπους που έπαιξαν ένα διαδικτυακό παιχνίδι “Grouping Game” μέσω της πλατφόρμας Mechanical Turk της Amazon. Τα άτομα μπήκαν σε ζευγάρια με άλλον ένα συμμετέχοντα, ή ήταν μέλη μιας ομάδας 6, 8, 24 ή 50 ατόμων. Κάθε ζευγάρι ή ομάδα έπρεπε να κατηγοριοποιήσει τα σύμβολα της παρακάτω φωτογραφίας, και ο ένας μπορούσε να δει τις απαντήσεις των άλλων.

Credit: Guilbeault, et al./University of PennsylvaniaΟι μικρές ομάδες παρουσίασαν πολύ διαφορετικές απαντήσεις – 5.000 κατηγορίες σε όλο το πείραμα. Αντίθετα, οι μεγάλες ομάδες εμφάνισαν συστήματα ταξινόμησης σχεδόν πανομοιότυπα μεταξύ τους. Όταν τα άτομα έμπαιναν σε ομάδες πολύ μικρές, ήταν πιο πιθανό να σκεφτούν συστήματα ταξινόμησης που να ταιριάζουν στην ιδιοσυγκρασία τους. Αλλά όταν έμπαιναν σε μια τεράστια ομάδα, το αποτέλεσμα στο οποίο θα κατέληγε η ομάδα ήταν σχεδόν πάντα προβλέψιμο, ανεξαρτήτως των διαφορετικών ιδεών που έφερναν τα μεμονωμένα άτομα.Γιατί συμβαίνει αυτόΗ υπόθεση για αυτό το φαινόμενο είναι πως όταν μια ιδέα μπαίνει ανάμεσα σε μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων, αυτή γίνεται αρκετά ελκτική, και επαναλαμβάνεται συνειδητά ξανά και ξανά στις συζητήσεις και στις σκέψεις των ανθρώπων. Όταν η ομάδα αποτελείται από 50 άτομα ή περισσότερα, τέτοιες ιδέες εξαπλώνονται σε αρκετούς ώστε να φτάσει στο κρίσιμο όριο ανθρώπων και να γίνει η επικρατούσα γνώμη.Αυτό το φαινόμενο δε συναντάται συχνά σε μικρότερες ομάδες, γιατί εκεί υπάρχουν λιγότερες αλληλεπιδράσεις, κι άρα λιγότερες ευκαιρίες για μια ιδέα να εδραιωθεί.Πέρα από τις κατηγορίεςΈνα πρακτικό ερώτημα προκύπτει από αυτή την έρευνα: Είναι οι αποφάσεις που παίρνουν μεγάλες ομάδες ανθρώπων λιγότερο επηρεασμένες από τις ατομικές προκαταλήψεις του κάθε μέλους;Με αυτό το ερώτημα κατά νου, οι ερευνητές εξετάζουν το περιεχόμενο σε πλατφόρμες όπως το Facebook και το Twitter. Ψάχνουν εάν θα ήταν πιο σωστό για τις πλατφόρμες αν κατηγοριοποιούσαν το περιεχόμενο των αναρτήσεων ως «ελεύθερη έκφραση λόγου» ή ως «έκφραση μίσους», αν την απόφαση για το αν πρόκειται για τη μία ή για την άλλη κατηγορία την παίρνουν μεγάλες ομάδες, αντί για τα μεμονωμένα άτομα που εργάζονται σε αυτές τις εταιρείες.Ομοίως, εξετάζουν επίσης την πιθανότητα μεγάλες ομάδες γιατρών και επαγγελματιών υγείας θα ήταν πιο αντικειμενικές στις διαγνώσεις τους, αν θα ξέφευγαν από προκαταλήψεις όπως ο σεξισμός ή ο ρατσισμός, σε σχέση με μεμονωμένους επαγγελματίες.«Πολλά από τα χειρότερα κοινωνικά προβλήματα επανεμφανίζονται σε κάθε πολιτισμό»,λέει η Centola, επικεφαλής της έρευνας, «πράγμα το οποία κάνει κάποιους να πιστεύουν ότι αυτά τα προβλήματα είναι εγγενείς καταστάσεις του ανθρώπου. Η έρευνά μας δείχνει ότι αυτά τα προβλήματα είναι εγγενή στις κοινωνικές εμπειρίες που έχουν οι άνθρωποι, όχι απαραίτητα σε κάτι εντός των ανθρώπων. Αν μπορούμε να αλλάξουμε αυτή την κοινωνική εμπειρία, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι οργανώνουμε τα πράγματα – κι έτσι θα λύσουμε μερικά από τα μεγαλύτερα προβλήματα του κόσμου.»

Η οδός Νικ. Θεοτόκη στο Μετς, το 1980.

Φωτο: Jan Willemsen 

Το ερώτημα του τίτλου μάς απασχόλησε τις προάλλες σε μια παράπλευρη συζήτηση στα σχόλια, με αφορμή ένα «μέχρι νεοτέρας» που είχα γράψει. Κάποιοι φίλοι θεώρησαν σωστή τη γραφή «μέχρι νεωτέρας», οπότε σκέφτηκα πως δεν θα ήταν περιττό ένα αρθράκι για αυτό το… ακανθώδες ερώτημα.

Στα αρχαία ελληνικά και στην καθαρεύουσα, τα παραθετικά των επιθέτων σε -ότερος και -ότατος γράφονταν με ω, -ώτερος και -ώτατος, όταν η προηγούμενη συλλαβή ήταν βραχεία: έτσι, στενώτερος, σοφώτερος, νεώτερος. Φαίνεται πολύ απλό, αλλά δεν είναι. Αφενός, επειδή υπάρχουν τα δίχρονα, που δεν είναι σαφές διά γυμνού οφθαλμού αν είναι βραχέα ή μακρά. Ας πούμε, στα επίθετα σε -ιος και -ικός το ι ήταν βραχύ, κι έτσι γράφαμε: τιμιώτερος, λογιώτατος, πειστικώτερος. Από την άλλη, αν ανάμεσα στα δυο βραχέα φωνήεντα μεσολαβούσαν δύο σύμφωνα, η βραχεία συλλαβή ονομαζόταν «θέσει μακρά», οπότε το παραθετικό γραφόταν με όμικρον, π.χ. θερμότερος.

Αυτός ο κανόνας της αρχαίας είχε νόημα όταν τα βραχέα φωνήεντα προφέρονταν διαφορετικά από τα μακρά -ήταν ενοχλητική η διαδοχή βραχειών συλλαβών και γι’ αυτό η δεύτερη τρεπόταν σε μακρά. Σε μια γλώσσα όπως η νέα ελληνική, που δεν γνωρίζει διαφορά μακρών και βραχέων (μόνο ο Σαββόπουλος είχε ισχυριστεί ότι ακούει τη διαφορά) δεν έχει νόημα και η τροπή του -ότερος σε -ώτερος στην ορθογραφία, κι έτσι πολύ σωστά η μεταρρύθμιση του 1976 εξομάλυνε την κατάσταση και όλα τα παραθετικά γράφονται με όμικρον εκτός αν το ωμέγα είναι στο θέμα (ανώτερος, κατώτερος, απώτερος).

Κι έτσι, από το 1976 σχεδόν όλοι γράφουμε στενότερος, τιμιότερος, γενικότερος, σοφότερος. Σχεδόν όλοι, και όλα τα λεξικά, όλες οι γραμματικές, όλοι οι μελετητές της γλώσσας. Μια εξαίρεση υπάρχει εδώ, ένα ανυπότακτο παραθετικό, το οποίο πολλοί εξακολουθούν να το γράφουν με ω: *νεώτερος (και, λιγότερο, *νεώτατος). Εννοώ ότι με ωμέγα το γράφουν πολλοί απλοί χρήστες, διότι και πάλι όλα τα λεξικά, όλες οι γραμματικές κτλ. γράφουν «νεότερος». Υπάρχουν λοιπόν κάμποσοι που γράφουν «νεώτερος» ενώ γράφουν «σοφότερος, τιμιότερος, γενικότερος».

Ωστόσο, η έκφραση «μέχρι νεοτέρας», που συχνά εμφανίζεται και ως «μέχρι νεοτέρας διαταγής», γράφεται από ακόμα περισσότερους με ωμέγα, μεταξύ των οποίων και από έργα αναφοράς, όπως το λεξικό Μπαμπινιώτη. Προσωπικά δεν συμφωνώ με την επιλογή αυτή, αλλά θα προσπαθήσω να παρουσιάσω αντικειμενικά τα επιχειρήματα όσων γράφουν «μέχρι νεωτέρας» (ενώ γράφουν «οι νεότεροι», «δεν έχω νεότερα» κτλ.). Θα αντλήσω υλικό από μια παλιότερη συζήτηση στη Λεξιλογία.

To «μέχρι νεωτέρας διαταγής», λένε, είναι ένα απολίθωμα, και τα απολιθώματα τα διατηρούμε ακέραια. Το «μέχρι νεοτέρας» μοιάζει με υβρίδιο.

Δεν συμφωνώ με την άποψη αυτή, και όχι μόνο επειδή μια αυστηρή εφαρμογή της θα επέβαλλε να γράφουμε με πολυτονικό τις εκφράσεις που είναι απολιθώματα, π.χ. το «δόξα τω Θεώ» με περισπωμένες και υπογεγραμμένες. Εφόσον όλοι δεχόμαστε ότι γράφουμε «νεότερος» (και όχι «νεώτερος»), μου φαίνεται ασυνεπές το «μέχρι νεΩτέρας», ιδίως αφού υπάρχει πιθανότητα στην ίδια πρόταση να συνυπάρχουν οι δυο γραφές.

Το λεξικό Μπαμπινιώτη, που όπως είπαμε προτιμά τη γραφή «μέχρι νεωτέρας», στο σχετικό λήμμα δίνει μια παραδειγματική φράση όπου αυτή η συνύπαρξη δεν αποφεύγεται:

νεωτέρας (λόγ.) (θηλ. τού λόγ. τύπου νεώτερος) στη ΦΡ. μέχρι νεωτέρας μέχρι να υπάρξει κάτι νεότερο, κάποια καινούργια εξέλιξη: οι εξελίξεις τρέχουν και θα είμαστε εδώ μέχρι νεωτέρας για να σας ενημερώσουμε για οτιδήποτε νεότερο | η απαγόρευση τής κυκλοφορίας θα συνεχίσει να ισχύει μέχρι νεωτέρας | συνεχίστε τις έρευνες μέχρι νεωτέρας (ενν. διαταγής). [ΕΤΥΜ. Η φρ. μέχρι νεωτέρας (διαταγής) αποδίδει τη γαλλ. jusqu’à nouvel ordre].

Όπως βλέπετε, το λεξικό παραθέτει, σκόπιμα πιστεύω, τη φράση:

θα είμαστε εδώ μέχρι νεωτέρας για να σας ενημερώσουμε για οτιδήποτε νεότερο

Χαιρετίζω την τόλμη, αλλά δεν νομίζω ότι δικαιολογείται η πολυτυπία για διαφορετικούς τύπους της ίδιας λέξης. Πολύ περισσότερο που το ίδιο λεξικό, στο λήμμα «νεότερος» έχει τη φράση «ουδέν νεότερον», γραμμένη βέβαια με όμικρον.

Από τα άλλα λεξικά, το ΛΚΝ καταγράφει μόνο τον τύπο με όμικρον: μέχρι νεοτέρας. Το ίδιο και το νεότερο ΜΗΛΝΕΓ. Το Χρηστικό έχει και τους δύο τύπους, με πρώτο το «νεοτέρας».

Όπως είδαμε πιο πάνω, το λεξικό Μπαμπινιώτη επιδεικνύει ασυνέπεια, με το να γράφει «μέχρι νεωτέρας» αλλά «ουδέν νεότερον». Πράγματι, και η δεύτερη φράση είναι εξίσου «απολίθωμα» όσο και η πρώτη.

Και όπως επισήμανε εύστοχα ο Εαρίων στη συζήτηση που είχε γίνει στη Λεξιλογία, υπάρχουν και άλλες στερεότυπες λόγιες εκφράσεις, που θα τις έλεγε κανείς επίσης απολιθώματα, τις οποίες όλοι τις ορθογραφούν εμ τον σημερινό τρόπο.

Πράγματι, όλοι (και το λεξικό Μπαμπινιώτη) γράφουν:

βασιλικότερος του βασιλέως

και

κοσμιοτάτη διαγωγή

και όχι «βασιλικώτερος, κοσμιωτάτη» όπως γράφαμε πριν από το 1976.

Οπότε; Προς τι η εξαίρεση με το «μέχρι νεωτέρας»;

Υπάρχει και ένας άλλος λόγος που εξηγεί την αντοχή του ωμέγα όχι μόνο στο «μέχρι νεωτέρας» αλλά και στο απλό «νεώτερος». Όχι ότι το ωμέγα είναι αρχοντικό και επίσημο -αν ήταν έτσι, θα το διατηρούσαμε και σε άλλα παραθετικά. Είναι η ύπαρξη των λέξεων: νεωτερισμός, νεωτεριστής, νεωτερικός, νεωτερικότητα, που είναι αρκετά διαδεδομένες είτε σε παλιομοδίτικες πινακίδες καταστημάτων, είτε σε μοντέρνες θεωρητικές συζητήσεις.

Το ωμέγα στις λέξεις αυτές δικαιολογείται με το επιχείρημα ότι είχαν σχηματιστεί πριν από την ορθογραφική αλλαγή -έχει κάποια βάση το επιχείρημα αυτό, γι’ αυτό και τόσο το ΜΗΛΝΕΓ όσο και το Χρηστικό προτιμούν τους τύπους με ωμέγα.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει με το ουσιαστικοποιημένο «λογιώτατος», εφόσον δεν είναι υπερθετικό του επιθέτου «λόγιος» αλλά ουσιαστικό.

Επειδή όμως η ορθογραφια είναι συμβαση, προσωπικά το βρίσκω συνεπέστερο και λογικότερο να γράφω «νεοτερισμός, νεοτερικότητα», όπως και «λογιότατος».

Και, ασφαλώς, «μέχρι νεοτέρας». Τουλάχιστον μέχρι νεοτέρας.

Πηγή: sarantakos.Wordpress.com

Η κόλαση στους δρόμους της Αττικής
  
Γύρω γύρω όλα καμένα από τις φωτιές και «στη μέση» εκατομμύρια άνθρωποι να «σιγοβράζουν». Αν αυτό δεν είναι μια πολύ σοβαρή υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, ικανή να κινητοποιήσει ΧΘΕΣ πολίτες και πολιτική ηγεσία, τότε είναι ένα Μatrix. Ενα στιγμιότυπο από τη ζωή μετά. Οχι του Ζάκερμπεργκ. Του Αρκά

Στέλιος Σοφιανός

Το πρώτο κρασί, ο Άη Γιώργης ο Μεθυστής και τα Γαλλικά Νουβό.

Σήμερα* γιορτάζει ο μικρός, ο φτωχός, ο δούλος, ο πλούσιος αλλά και ο αφέντης. Αφορμή για γιορτή με ένα ποτήρι κρασί. Λίγο παλιότερα, οι άνθρωποι είχαν νωπές μνήμες, γνώριζαν, τιμούσαν την παράδοση και γιόρταζαν με την καρδιά τους. Απλά και καθημερινά γεγονότα, που γίνονταν σπουδαία και αφορμή για συνεύρεση. Τα διδάχθηκαν απ’ τους γονείς τους και έγιναν και οι ίδιοι ένας κρίκος για την μεταφορά γνώσης στα δικά τους παιδιά. Αυτόν τον κρίκο, σήμερα, τον σπάσαμε…

Το άνοιγμα των βαρελιών με το νέο κρασί ήταν πάντα γιορτή μεγάλη στην Νεώτερη Ελλάδα και στην Αρχαία ακόμη μεγαλύτερη. Στην Αθήνα τα Πιθοίγια ήταν η πρώτη ημέρα της γιορτής των Ανθεστηρίων. Η μέρα που άνοιγαν τα πιθάρια, τους πίθους, με το κρασί της νέας χρονιάς. Με αυτό το πρώτο κρασί πήγαιναν έξω από τον ναό του Διονύσου και έκαναν σπονδές και αντάλλασσαν ευχές. Ιερή μέρα, ακόμη και οι δούλοι συμμετείχαν στο γλέντι. Αργότερα, με την έλευση του Χριστιανισμού, ο Αη Γιώργης του Νοέμβρη, ενσάρκωσε αυτή την σύνδεση του καθημερινού με το θείο. Όχι σαν Τροπαιοφόρος, αλλά σαν Μεθυστής. Σαν σήμερα λοιπόν. Ο Αη Γιώργης έγινε ο άγιος του κρασιού και οι αμπελουργοί πήγαιναν στους ναούς του ανά την Ελλάδα, με στάμνες φρέσκου κρασιού, ενώ ακολουθούσε μεγάλο γλέντι. Σε κάποιες λίγες περιοχές κρατούν ακόμη το έθιμο. Σε όλη την Ελλάδα οι οινοποιοί άνοιγαν τα βαρέλια με το νέο κρασί στις 3 Νοεμβρίου. Ευκαιρία να συναντηθούν οι άνθρωποι, να αστειευτούν, να ευχηθούν, με ένα κιούπι κρασί, γεμάτο νιότη και φρεσκάδα.

Εμείς, στην πορεία, το ξεχάσαμε και το χάσαμε. Στην Γαλλία το …βρήκαν. Το κράτησαν, το ανέδειξαν και δημιούργησαν μύθους και ποιήματα γύρω απ’ το άνοιγμα των βαρελιών του Νοεμβρίου. Έτσι σε όλον τον κόσμο έμαθαν τα περίφημα κρασιά Νουβό. Τα φρέσκα, νεαρά , αυτά που μοσχομυρίζουν γαρύφαλλο, τριαντάφυλλο και φρούτα. Αυτά που μόλις δυο μήνες μετά τον τρύγο, πρέπει να καταναλωθούν, δροσερά και πριν σμίξουν τα αρώματά τους. Εκατομμύρια άνθρωποι περιμένουν να απολαύσουν τα Νουβό του Νοέμβρη.

Τελικά πάντα πίσω από κάτι όμορφο, κρύβεται ένας μύθος που πέρασε στην καθημερινότητα. Οι άνθρωποι τον υποδέχονται και συντηρούν τις πηγές του. Όταν παραμελείται, στερεύουν οι πηγές κι έρχεται… η δίψα.

Elena Namini

* Η 3η Νοεμβρίου στο λαϊκό εορτολόγιο είναι γνωστή και ως του Αγίου Γεωργίου του Σπορίτη ή του Μεθυστή, επειδή σε πολλές περιοχές της γίνεται ή έναρξη της σποράς ή το άνοιγμα των βαρελιών και η δοκιμή των κρασιών της νέας εσοδείας. Σε περιοχές με εσπεροδοειδή, την ημέρα αυτή γεύονται τα πρώτα πορτοκάλια της νέας παραγωγής